Chương 1: Cơ sở lý luận 1. Nhận dạng môi trường, mối quan hệ giữa môi trường với cuộc sống con người. Khái niệm môi trường: Trên thế giới và ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về MT. Các tác giả nghiên cứu đã nêu các định nghĩa về MT.
Chương trình Môi trường của UNEP định nghĩa: “Môi trường là tập hợp các yếu tô vật lý, hóa học, sinh học, kinh tế-xã hội (KT-XH), tác động lên từng cá thể hay cả cộng déng”[3,tr.185] Ở nước ta, một số tác giả, từ những góc độ tiếp cận khác nhau cũng đã đưa ra những quan niệm về Môi trường. Chăng hạn, khi bàn đến khái niệm môi trường, có ý kiến cho rằng “Theo định nghĩa rộng, môi trường là tổng hợp các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới đời sống và sự phát triển của cơ thể” [4. Có thể phân chia môi trường thành 3 hệ thống: Môi trường tự nhiên: Bao gồm các yếu tô được hình thành, tồn tại và phát triển theo các quy luật tự nhiên như: đất, nước, không khí, động thực vật, khí hậu. Môi trường xã hội: Là tông thé các mỗi quan hệ giữa cá thé con người, cộng đồng người hợp lại thành XH, tạo nên các hình thái t6 chức, các thé chế KT-XH.
Môi trường nhân tạo: Bao gồm những nhân tố do con người tạo ra và chịu sự chi phối của con người như: hệ thống cấp, thoát nước, đường sá, các di tích lịch sử, văn hóa. Xét về mối quan hệ tổng thể, biện chứng thì ba loại môi trường trên luôn tồn tại cùng nhau, xen kẽ lẫn nhau và có mối quan hệ tương tác, chặt chẽ với nhau. Theo Luật bảo vệ môi trường năm 2005: “Môi trường bao gồm các yếu tổ tự nhiên và vật chất, nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát trién của con người va sinh vat” [42,tr. Luận văn nay quan niệm môi trường là sự tong hợp các yếu tố vat chất tự nhiên gồm: lý học, hóa học, sinh học, các yếu tố xã hội thé hiện mối quan hệ giữa con người với cộng đông và các yêu tô nhân tạo cùng tôn tại trong một không gian -16- bao quanh con người.
Các yêu tố đó có quan hệ khang khít, tương tác lẫn nhau va tác động lên các cơ thé con người và sinh vật nói chung trong quá trình tồn tại và phát triển. Tổng hòa về chiều hướng phát triển của các yếu tố đó quyết định chiều hướng phát triên của hệ sinh thái nói chung và của xã hội con người. Đôi với con người và xã hội loài người, các yêu tô bao quanh đó, không chỉ là những điêu kiện tự nhiên mà bao gôm cả những điêu kiện xã hội. Moi quan hệ giữa Môi trường với cHỘC SÔng con ngwoi: Trong mối quan hệ chặt chẽ và sự tác động qua lại giữa xã hội và tự nhiên, yêu tố MT có ảnh hướng rat lớn đối với sự tồn tại và phát triển của con người.
Trái lại sự tác động của con người và XH ngày càng đóng vai trò quan trọng, mang tinh quyết định đối với sự biến đổi chiều hướng phát triển (tích cực hoặc tiêu cực) của môi trường. Theo sự phân tích, đánh giá của UNESCO thì môi trường tự nhiên trong mối quan hệ với con người, có 3 chức năng cơ bản: “Thứ nhất, cung cấp các nguồn tài nguyên cần thiết đối với sự tồn tại, phát triển của con người và xã hội loài người.Thứ hai, nơi thu nhận các hoạt động của con người nhằm phục vụ cho các nhu cầu về đời sống vật chat và tinh than của con người. Thứ ba, là nơi đồng hóa các chat thai do kết quả của các hoạt động đó”[3,tr16]. Có thé nói rằng sinh quyền là môi trường sống của con người là điều kiện đầu tiên, thường xuyên và tất yếu của quá trình sản xuất ra của cải vật chất, là một trong những yếu tố cơ bản nhất của ton tại xã hội.
Điều đó khang định rằng không thé ở đâu khác, chính MT là nơi tập hợp các chất tạo nên sự sống như: Cácbon(C), Hidrô(H), Ôxy(O;), Nito(N), Phốtpho(P), Cacbonic(CO,). Đồng thời MT cũng là nơi tập hợp toàn bộ các cơ thể sống từ đơn giản đến phức tạp, từ động vật bậc thấp đên con người - xã hội loài người va sự sông trên hành tinh của chúng ta hiện nay. Onhiém môi trường Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thì “O nhiễm môi trường là việc chuyên các chất thải hoặc các nguyên liệu vào môi trường đến mức có kha năng gây hại cho sức khỏe của con người và sự phát triên của sinh vật hoặc làm -|7- giảm chất lượng môi trường sống ”[3,tr. Luật bảo vệ môi trường năm 2005 của nước ta đã định nghĩa: “Ô nhiễm môi trường là sự làm thay đổi tính chất của môi trường, vi phạm tiêu chuẩn của môi trường”[42.
O nhiễm, suy thoái môi trường hiện nay bức xúc và nghiêm trọng nhat là trên các lĩnh vực thành phân cơ bản của môi trường như: Ô nhiễm và suy thoái Môi trường đất. Hiện nay đất ở nước ta đang bị suy giảm cả về số lượng và chất lượng. Có nhiều nguyên nhân, trước hết là do rừng bị tàn phá nặng nè, làm cho độ che phủ ngày càng bị giảm sút, dẫn đến mưa và lũ bất thường làm cho đất bị sạt lở, xói mòn, bị bạc màu. Mặt khác đất còn bị ô nhiễm do các chất thải công nghiệp và do việc lạm dụng các loại hóa chất, phân bón hóa học.
Ô nhiễm Môi trường nước: là loại ô nhiễm nguy hại nhất. Nguồn gốc của ô nhiễm có thể là do các chất hữu cơ bị phân hủy; ngoài ra bão, lũ, nước thải từ các khu dân cư, các nhà máy, xí nghiệp, từ phân bón, thuốc trừ sâu, cũng là một trong những nguyên nhân gây ra ô nhiễm. Ô nhiễm nước sẽ tác động trực tiếp đến sức khỏe của con người, là nguồn gốc gây ra các loại bệnh đường ruột như tả, ly, tiêu chảy, giun san, các bệnh vé da, dong thời ảnh hưởng xâu đên sự sông của sinh vật. Ô nhiễm không khí: Có thê là do nguyên nhân từ tự nhiên như các quá trình phân hủy thối rữa xác động, thực vật, nhưng chủ yếu là do quá trình phát triển của các ngành công nghiệp, tiêu thủ công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải.
và ô nhiém do các hoạt động khác của con người gây nên. Sự có môi trường: Nguyên nhân gây ra có thé là: do thiên nhiên như lốc, gió xoáy, bão, lũ lụt, hạn hán, sạt lở dat, sự biến đồi khí hậu, sóng thần. Cũng có thể do con người gây ra như hỏa hoạn, cháy rừng, sự cô tran dầu. Sự cố MT đã gây ra không ít thiệt hại đối với đời sống của con người và của sinh vật nói chung, nhất là hiện nay nhân loại đang đối mặt với sự biến đổi khí hậu toàn cau.
Nguon gây ô nhiễm Môi trường: Nguồn điểm: là các nguồn gây ô nhiễm có thể xác định được vị trí, bản chất, lưu lượng phóng thải tác nhân gây ô nhiém;Nguén không có điểm: là nguồn gây 6 nhiễm không có điểm cố định, không xác định được vị trí, bản chât, lưu lượng các -18- tác nhân gây 6 nhiễm; Nguôn diện: là nguôn 6 nhiém phat ra từ diện rộng.Nguôn tuyến: là nguồn phát theo tuyến đường 1. Các tác nhân gây ô nhiễm Là các tác nhân hoá học (phân bón, thuốc trừ sâu), tác nhân vật lý ( màu, mùi, tia bức xạ, nhiệt độ.), tác nhân sinh học (vi sinh, tac nhân sinh học gây bénh. Liều lượng, nồng độ, cường độ của tác nhân ô nhiễm chính là yếu tố quan trọng quyết định khả năng tác động MT của chúng. Khi tác nhân ô nhiễm được đưa vào MT chúng sẽ bị biến đổi dưới ảnh hưởng của các yếu tố MT (ánh sáng, nhiệt độ, hơi am, nước.) Sau đó tiếp xúc với đối tượng nhận (con người, sinh vật, thực vật.) gây tác hại đến các đối tượng nhận.
Mức độ tác động của các tác nhân gây ô nhiễm đến đối tượng nhận phụ thuộc vào nhiều yếu tố: bản chất hoá lý của các tác nhân ô nhiễm, nồng độ ô nhiễm ban đầu của các tác nhân, các yếu tố MT xung quanh và độ nhạy cảm của đối tượng nhận cũng như kha năng miễn dich của từng cá thé. Phát triển bén vững: Có nhiều định nghĩa về phát triển bền vững, một trong những định nghĩa hay được sử dụng: Phát triển bền vững là sự phát triển sử dụng tai nguyên thiên nhiên, điều kiện môi trường hiện có dé thỏa mãn nhu cầu của các thé hệ đang sống, nhưng lại phải đảm bảo cho các thế hệ tương lai những điều kiện tài nguyên môi trường cần thiết dé họ có thé sống tốt hơn ngày nay. Năm 1987, WCED đã công bố công trình “Tương lai chung của chúng ta - Báo cáo Brundtland” đã đưa ra định nghĩa về phát triển bền vững và trở thành phổ biến “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không tốn hai tới sự thỏa mãn nhu cau của thế hệ tương lai”. Dé xây dựng một xã hội Phát triển bền vững.
Chương trình Môi trường của Liên Hiệp Quốc đã đề ra 9 diém:1. Tôn trọng và quan tâm đến cuộc sống cộng đồng. Cải thiện chất lượng cuộc sống của con người. Bảo vệ sức sống và tính đa dang của Trái đất 4.
Quan lý những nguồn tài nguyên không tái tạo được. Tôn trọng khả năng chịu đựng được của Trái đất. Thay đổi tập tục và thói quen cá nhân. Dé cho các cộng đồng tự quản lý môi trường của minh 8.
Tạo ra một khuôn -19- mẫu quốc gia thong nhất, thuận lợi cho việc phát triển và bảo vệ. Xây dựng một khôi liên minh toàn câu. Mục tiêu Phát triển Mục tiêu mỗi xã hội bên vững trường sinh thái Hình: Sơ dé về moi quan hệ phat triển bên VừNgG Phát triển bền vững là mục tiêu của tăng trưởng kinh tế làm giảm nghèo đói và khai thác tài nguyên cho phát triển, đồng thời ngăn ngừa sự suy thoái môi trường trong tương lai. PTBV là phát triển để cải thiện nâng cao sức khỏe, giáo dục và phúc lợi xã hội.
PTBV phải bao gồm sự biến đổi nhanh chóng về cơ sở công nghệ của văn minh công nghiệp. Một thành phần quan trọng của PTBV là sự công bằng. Cộng đồng và cộng đồng dân cư 1. Khái niệm cộng đồng:Thuật ngữ cộng đồng (Community) chi một tập thể gồm những thành viên gắn bó với nhau bằng những giá trị chung.
Về bản chất của cộng đồng hoàn chỉnh, J.