Nghiên Cứu Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao Của Việt Nam - Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế

Nghiên cứu xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam, phân tích tiềm năng, thách thức và xu hướng phát triển trong thị trường toàn cầu.

• Tác giả: Đỗ Đình Mỹ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Nhuận Kiên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Nghiên Cứu Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao Của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài Luận án
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2.1. Mục tiêu chung
• 0.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài luận án
• 0.7. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO
• 1.1. Các nghiên cứu ngoài nước về xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 1.2. Các nghiên cứu về xuất khẩu hàng công nghệ cao tại Việt Nam
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO
• 2.1. Cơ sở lý luận về xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 2.2. Một số khái niệm liên quan đến đề tài luận án
• 2.3. Vai trò của xuất khẩu
• 2.4. Vai trò của xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 2.5. Các loại sản phẩm công nghệ cao
• 2.6. Một số lý thuyết về xuất khẩu hàng hoá
• 2.7. Đặc điểm của xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 2.8. Nội dung nghiên cứu về xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 2.9. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 2.10. Cơ sở thực tiễn về xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 2.11. Kinh nghiệm xuất khẩu hàng công nghệ cao của một số nước trên thế giới
• 2.12. Một số bài học kinh nghiệm đối với xuất khẩu hàng công nghệ cao đối với Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp tiếp cận và khung phân tích
• 3.4. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.5. Phương pháp tổng hợp số liệu
• 3.6. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.7. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO CỦA VIỆT NAM
• 4.1. Tình hình xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam
• 4.2. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam
• 4.3. Quy mô và tăng trưởng xuất khẩu hàng hóa
• 4.4. Thị trường xuất khẩu hàng hóa
• 4.5. Cơ cấu sản phẩm xuất khẩu hàng hóa
• 4.6. Thực trạng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam
• 4.7. Quy mô và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 4.8. Thị trường xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 4.9. Cơ cấu xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 4.10. Khả năng cạnh tranh của hàng công nghệ cao
• 4.11. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam
• 4.12. Đánh giá về xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO CỦA VIỆT NAM
• 5.1. Quan điểm, định hướng
• 5.2. Một số giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam
• 5.3. Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách cho xuất khẩu hàng công nghệ cao
• 5.4. Nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện
• 5.5. Nhóm giải pháp hỗ trợ cho xuất khẩu hàng công nghệ cao
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên Cứu Tổng Quan Về Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao Việt Nam

Xuất khẩu hàng công nghệ cao (CNC) là một chủ đề nóng được các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách trên toàn cầu quan tâm. Các nghiên cứu tập trung vào định nghĩa hàng CNC, đặc điểm xuất khẩu, vai trò của xuất khẩu CNC đối với nền kinh tế, sự phát triển xuất khẩu ở các quốc gia, thương mại quốc tế về hàng CNC, mối quan hệ giữa R&D, đổi mới, FDI và xuất khẩu CNC, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu CNC. Các nghiên cứu nhấn mạnh rằng các ngành công nghiệp công nghệ cao đạt được sự phát triển mạnh mẽ nhất trong thương mại quốc tế, tạo ra hiệu ứng lan tỏa cho các ngành khác. Hatzichronoglou (1997) nhấn mạnh công nghệ là yếu tố then chốt trong tăng trưởng và cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các công ty công nghệ có mức độ đổi mới cao hơn, thâm nhập thị trường mới và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

1.1. Các Nghiên Cứu Quốc Tế Về Thương Mại Hàng Công Nghệ Cao

Nhiều nghiên cứu quốc tế tập trung vào đặc tính riêng của thương mại quốc tế với hàng CNC. Lall (2000) chỉ ra rằng, ở các nước đang phát triển, một phần lớn ngành sản xuất công nghệ cao có thể là "ảo tưởng về số liệu thống kê". Các nước này tham gia vào các khâu sản xuất cần nhiều lao động trong các ngành công nghiệp CNC. Srholec (2007) cho thấy các quốc gia xuất khẩu hàng CNC không nhất thiết là những nước phát triển với chi phí R&D lớn.

1.2. Phân Đoạn Sản Xuất và Vai Trò của Các Nước Đang Phát Triển

Các nước đang phát triển có tỷ trọng xuất khẩu hàng CNC lớn do sự phân đoạn của quá trình sản xuất. Các nước này nhập khẩu linh kiện từ các nước phát triển, sử dụng lao động giá rẻ để hoàn thiện sản phẩm và xuất khẩu. Mayer và cộng sự (2002) cho rằng, sự phát triển xuất khẩu hàng CNC từ các nước đang phát triển có thể là do các nước này tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

II. Cơ Sở Lý Luận và Thực Tiễn Về Xuất Khẩu Hàng CNC Việt Nam

Xuất khẩu đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của một quốc gia, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển như Việt Nam. Việc chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu sang các mặt hàng có giá trị gia tăng cao và hàm lượng công nghệ cao là mục tiêu quan trọng. Xuất khẩu hàng CNC thúc đẩy tăng trưởng GDP thông qua năng suất, đặc biệt là đối với các quốc gia có tỷ trọng xuất khẩu hàng CNC lớn. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc phát triển xuất khẩu hàng CNC.

2.1. Vai Trò Của Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao Đối Với Việt Nam

Xuất khẩu hàng CNC có vai trò chiến lược trong sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế của Việt Nam, tạo tiền đề vững chắc cho công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Đảng và Nhà nước đã nhiều lần khẳng định "coi xuất khẩu là hướng ưu tiên và là trọng điểm của kinh tế đối ngoại". Cùng với việc hội nhập mạnh mẽ vào kinh tế thế giới, tăng cường thu hút vốn đầu tư nước ngoài, cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam đã có sự chuyển biến rõ rệt.

2.2. Chuyển Biến Cơ Cấu Xuất Khẩu và Tăng Trưởng Kim Ngạch

Tỷ trọng hàng CNC trong tổng giá trị xuất khẩu hàng hóa tăng mạnh từ dưới 10% trong giai đoạn 2000-2009 lên đến trên 35% năm 2017. Hàng CNC của Việt Nam cũng đã được xuất khẩu đa dạng đến các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU27, Nhật Bản. Nhờ đó, thị phần xuất khẩu hàng CNC của Việt Nam trên thế giới được tăng lên đáng kể.

2.3. Thách Thức và Rủi Ro Trong Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao

Tuy nhiên, xuất khẩu của Việt Nam trong giai đoạn vừa qua phát triển chưa bền vững. Giá trị gia tăng trong xuất khẩu, đặc biệt là xuất khẩu hàng CNC còn thấp, tiềm ẩn nhiều rủi ro. Chính sách phát triển xuất khẩu trong thời gian qua quá chú trọng đến chỉ tiêu về số lượng, chưa thật sự quan tâm đến chất lượng và hiệu quả xuất khẩu.

III. Giải Pháp Phát Triển Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao Của Việt Nam

Để thúc đẩy phát triển xuất khẩu hàng CNC một cách bền vững, Việt Nam cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao giá trị gia tăng trong xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước và thu hút đầu tư vào các ngành công nghệ cao. Chính sách hỗ trợ của nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển.

3.1. Nâng Cao Giá Trị Gia Tăng Trong Sản Phẩm Xuất Khẩu CNC

Việc nâng cao giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu CNC đòi hỏi sự đầu tư mạnh mẽ vào R&D, đổi mới công nghệ và nâng cao trình độ nguồn nhân lực. Doanh nghiệp cần chủ động tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, tập trung vào các khâu có giá trị gia tăng cao.

3.2. Đa Dạng Hóa Thị Trường Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao

Việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu giúp giảm thiểu rủi ro và tận dụng tối đa cơ hội từ các thị trường khác nhau. Doanh nghiệp cần chủ động tìm kiếm và khai thác các thị trường tiềm năng, đồng thời xây dựng mối quan hệ đối tác chiến lược với các đối tác nước ngoài.

IV. Đánh Giá Thực Trạng Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao Việt Nam

Thực trạng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam cho thấy sự tăng trưởng ấn tượng về kim ngạch, nhưng đồng thời cũng bộc lộ những hạn chế về giá trị gia tăng, sự phụ thuộc vào doanh nghiệp FDI và tập trung vào một số mặt hàng chủ lực. Thị trường xuất khẩu chưa được đa dạng, và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Cần có những đánh giá sâu sắc để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng CNC và đề xuất các giải pháp phù hợp.

4.1. Phân Tích Quy Mô và Tốc Độ Tăng Trưởng Xuất Khẩu CNC

Phân tích chi tiết về quy mô và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu hàng CNC trong giai đoạn 2000-2017, tập trung vào các nhóm hàng chủ lực và thị trường xuất khẩu chính. Đánh giá sự đóng góp của khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước vào tăng trưởng xuất khẩu CNC.

4.2. Thị Phần và Khả Năng Cạnh Tranh Của Hàng CNC Việt Nam

Đánh giá thị phần xuất khẩu hàng CNC của Việt Nam trên thị trường thế giới và so sánh với các quốc gia khác trong khu vực. Phân tích khả năng cạnh tranh của hàng CNC Việt Nam dựa trên các chỉ số như lợi thế so sánh, chi phí sản xuất và chất lượng sản phẩm.

V. Tương Lai và Định Hướng Phát Triển Xuất Khẩu Hàng CNC Việt Nam

Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, Việt Nam cần xác định rõ định hướng và tầm nhìn cho xuất khẩu hàng CNC trong tương lai. Việc tập trung vào các ngành công nghệ cao có tiềm năng phát triển, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và tăng cường hợp tác quốc tế là những yếu tố quan trọng. Chính sách hỗ trợ của nhà nước cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới.

5.1. Xác Định Ngành Công Nghệ Cao Ưu Tiên Phát Triển

Xác định các ngành công nghệ cao có tiềm năng phát triển và phù hợp với lợi thế cạnh tranh của Việt Nam, ví dụ như công nghệ thông tin, điện tử, viễn thông, công nghệ sinh học và năng lượng tái tạo.

5.2. Xây Dựng Hệ Sinh Thái Đổi Mới Sáng Tạo

Phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo với sự tham gia của các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ. Tạo môi trường thuận lợi cho các hoạt động R&D và thương mại hóa công nghệ.

VI. Chính Sách Hỗ Trợ Xuất Khẩu Hàng Công Nghệ Cao Của Việt Nam

Chính sách đóng vai trò quan trọng để thúc đẩy xuất khẩu hàng CNC. Cần chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ tài chính, phát triển nguồn nhân lực và xúc tiến thương mại. Chính sách hỗ trợ cần linh hoạt, phù hợp từng giai đoạn, tạo điều kiện tối đa cho doanh nghiệp.

6.1. Ưu đãi Thuế và Hỗ Trợ Tài Chính Cho Doanh Nghiệp

Giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế xuất nhập khẩu cho các dự án công nghệ cao. Hỗ trợ lãi suất vay vốn, bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư vào R&D và sản xuất hàng CNC.

6.2. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao Cho Ngành CNC

Đầu tư vào giáo dục và đào tạo, nâng cao chất lượng đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học. Hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo lại và nâng cao tay nghề cho người lao động.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Nghiên cứu xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam" do nghiên cứu sinh Đỗ Đình Mỹ thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh thuộc Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trần Nhuận Kiên và TS Lê Tố Hoa. Luận án thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế, mã số đào tạo 9.10, hoàn thành vào tháng 03 năm 2020.

Về tính cấp thiết, hoạt động xuất khẩu giữ vai trò trọng tâm trong tiến trình tăng trưởng kinh tế và hội nhập quốc tế của Việt Nam. Tuy nhiên, việc gia tăng thuần túy về mặt số lượng không bảo đảm tính bền vững; các nền kinh tế đều hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng cơ cấu hàng xuất khẩu thông qua việc gia tăng hàm lượng công nghệ và tỷ trọng giá trị gia tăng. Tỷ trọng hàng công nghệ cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam ghi nhận sự gia tăng từ dưới 10% trong giai đoạn 2000–2009 lên trên 35% vào năm 2017. Mặc dù thị phần quốc tế được cải thiện, hoạt động xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam bộc lộ nhiều điểm hạn chế: giá trị gia tăng nội địa còn thấp, phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), cơ cấu mặt hàng mất cân đối khi tập trung trên 60% vào nhóm sản phẩm điện, điện tử và thiết bị viễn thông, thị trường xuất khẩu phụ thuộc vào một số đối tác chính như Trung Quốc, Hoa Kỳ và Hàn Quốc, đồng thời xuất hiện hiện tượng chuyển hướng thương mại và thiếu hụt lợi thế so sánh ở nhiều phân khúc. Do đó, việc nghiên cứu thực trạng và xác định các nhân tố ảnh hưởng để đề xuất giải pháp phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao là vấn đề cấp thiết cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn quản lý kinh tế.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án bao gồm:

1. Mục tiêu chung: Nghiên cứu đưa ra các giải pháp phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam, góp phần nâng cao chất lượng xuất khẩu hàng hóa của đất nước.
2. Mục tiêu cụ thể:

• Thứ nhất, hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về xuất khẩu hàng công nghệ cao; đúc rút bài học kinh nghiệm từ thực tiễn xuất khẩu hàng công nghệ cao của một số quốc gia trên thế giới.
• Thứ hai, đánh giá thực trạng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam trong giai đoạn 2000–2017, đồng thời xác định các yếu tố ảnh hưởng đến kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam.
• Thứ ba, đề xuất hệ thống giải pháp nhằm phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận và thực tiễn về xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể trên ba phương diện:

• Phạm vi không gian: Nghiên cứu hoạt động xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam, có sự đối chiếu, so sánh với một số quốc gia trong khu vực ASEAN và các khu vực khác trên thế giới.
• Phạm vi thời gian: Tập trung thu thập và xử lý chuỗi số liệu giai đoạn 2000–2017 (mốc năm 2000 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong hội nhập kinh tế quốc tế với việc ký kết Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ). Đối với một số chỉ tiêu chuyên sâu không có sẵn dữ liệu đầy đủ trong các năm 2000–2001, dữ liệu được thu thập liên tục từ năm 2002 hoặc năm 2005 đến năm 2017.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các sản phẩm chế tạo thuộc khu vực thứ hai của nền kinh tế (loại trừ sản phẩm thô thuộc khu vực một và dịch vụ thuộc khu vực ba), được phân loại theo phương pháp của Sanjaya Lall (2000) dựa trên bảng Phân loại thương mại tiêu chuẩn quốc tế phiên bản 2 (SITC Rev.2).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu trong luận án được phân chia thành hai nhóm công trình chính:

Các nghiên cứu ngoài nước tập trung vào các chủ đề cốt lõi:

• Bản chất và cấu trúc thương mại hàng công nghệ cao: Hatzichronoglou (1997) xác định công nghệ là nhân tố cơ bản của tăng trưởng và cạnh tranh quốc tế. Tuy nhiên, Lall (2000) chỉ ra rằng tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao lớn tại các nước đang phát triển phần lớn phản ánh "sự ảo tưởng về số liệu thống kê" (statistical illusion), do các nước này chủ yếu tham gia vào các công đoạn lắp ráp thâm dụng lao động. Nhận định này được củng cố bởi Mayer và cộng sự (2002), Srholec (2007) khi khẳng định các nước đang phát triển chủ yếu nhập khẩu linh kiện để gia công rồi xuất khẩu. Xing (2012) nghiên cứu trường hợp Trung Quốc và chỉ ra rằng giá trị gia tăng nội địa trong sản phẩm iPhone và máy tính cá nhân xuất khẩu năm 2009 chỉ chiếm khoảng 3%, trong khi 83% kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao do các doanh nghiệp FDI tạo ra.
• Tác động của nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới sáng tạo và FDI: Landesmann và Pfaffermayr (1997) ghi nhận chi phí R&D thúc đẩy xuất khẩu tại Hoa Kỳ, Anh, Nhật Bản nhưng có xu hướng ngược chiều tại Đức và Pháp. Bojnec và Ferto (2011) sử dụng mô hình trọng lực cho 18 nước OECD giai đoạn 1995–2003 lại kết luận R&D có tác động cùng chiều đối với xuất khẩu chế tạo. Balay (2005) khẳng định chi phí R&D, số lượng nhà khoa học và FDI thúc đẩy xuất khẩu hàng công nghệ cao tại 55 quốc gia. Michalski (2014) chỉ rõ sự phụ thuộc của xuất khẩu công nghệ cao Ba Lan vào khối FDI.
• Ứng dụng các chỉ số và mô hình kinh tế lượng: Manisha và Kaur (2016) dùng chỉ số RCA và IIT để phân tích xuất khẩu dược phẩm Ấn Độ; Filippini và Molini (2003) nghiên cứu khoảng cách công nghệ Đông Bắc Á; Martinez-Zarzoso và Marquez-Ramos (2005) dùng chỉ số thành tựu công nghệ TAI; Edwards và Lawrence (2010) tính chỉ số tương đồng; Xiong và Qureshi (2013) dùng mô hình chỉ số chất lượng Hallak và Schott; Ferragina và Pastore (2007) kiểm định tác động của đa dạng hóa xuất khẩu; Braunerhjelm và Thulin (2008), Tebaldi (2011), Gokmen và Turen (2013), Kabaklarli và cộng sự (2017) lần lượt sử dụng các mô hình bảng (FE, RE, PMG) để đo lường tác động của quy mô kinh tế, vốn con người, thể chế và bảo hộ sở hữu trí tuệ (Ivus, 2010).

Tác giả (Năm)	Phạm vi, phương pháp	Các biến nghiên cứu chính	Kết quả tác động
Srholec (2007)	111 nước, năm 2003; OLS, Robust OLS, 2SLS	Dân số, năng lực công nghệ, linh kiện nhập khẩu, nhập khẩu thành phẩm	Dân số (+), năng lực công nghệ (+), linh kiện nhập khẩu (+); nhập khẩu thành phẩm (-)
Braunerhjelm & Thulin (2008)	19 nước OECD, 1981–1999; Mô hình tác động cố định (FE)	Chi phí R&D, quy mô thị trường, chi tiêu chính phủ, FDI, sản phẩm công nghệ trung bình/GDP	Chi phí R&D (+); chi tiêu chính phủ (-); tỷ trọng sản phẩm công nghệ trung bình/GDP (-)
Tebaldi (2011)	Dữ liệu bảng, 1980–2008	Vốn con người, thể chế, FDI, độ mở thương mại, tích lũy tài sản, tiết kiệm, bất ổn vĩ mô	Vốn con người (+), FDI (+), độ mở thương mại (+); tích lũy tài sản, tiết kiệm không có ý nghĩa
Ferragina & Pastore (2007)	84 nước, 1994–2003; Mô hình FE và RE	GDP, GDP/người, R&D, vốn con người, TFP, thể chế, cơ sở hạ tầng, tập trung xuất khẩu	R&D (+), GDP (+), vốn con người (+), thể chế (+), cơ sở hạ tầng (+); tập trung xuất khẩu (-)
Gokmen & Turen (2013)	15 nước EU, 1995–2010; Hồi quy đồng tích hợp	Tự do kinh tế, phát triển nhân lực, FDI	Tự do kinh tế (+), phát triển nhân lực (+), FDI (+)
Kabaklarli và cs. (2017)	OECD, 1989–2015; Phương pháp PMG	GDP, tích lũy tài sản, đơn đăng ký bằng sáng chế, FDI	Đơn đăng ký sáng chế (+), FDI (+); GDP (-), tổng tích lũy tài sản (-)

Các nghiên cứu tại Việt Nam: Các tác giả Trần Trung Hiếu và Phạm Thị Thanh Thủy (2010), Đào Ngọc Tiến (2013), Nguyễn Việt Tiến và Henry (2016), Phạm Văn Nhớ và Vũ Thanh Hương (2014), Trần Thanh Long và Phan Thị Quỳnh Hoa (2015), Phạm Thị Ngân và Nguyễn Thanh Tú (2015), Trần Nhuận Kiên và Ngô Thị Mỹ (2015) đã ứng dụng mô hình trọng lực phân tích xuất khẩu hàng hóa tổng thể, dịch vụ hoặc hàng nông, thủy sản. Riêng về hàng công nghệ cao, Trần Nhuận Kiên (2011) phân tích thương mại Việt Nam - Trung Quốc và chỉ ra xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam sang Trung Quốc năm 2008 chỉ đạt 8%, thấp hơn mức nhập khẩu 17,3%. Lê Danh Vĩnh và Hồ Trung Thanh (2012) nhấn mạnh tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao của Việt Nam năm 2009 đạt 9%, thấp hơn nhiều so với Trung Quốc (35%), Thái Lan (40%), Malaysia (60%). Báo cáo World Bank (2015) ghi nhận bước tăng trưởng của nhóm sản phẩm điện thoại, máy tính từ dưới 5% lên mức một phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ rõ bao gồm sáu điểm:

1. Thiếu vắng các công trình phân tích sự phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam đồng thời trên cả chiều rộng và chiều sâu dựa trên chuỗi số liệu cập nhật dài hạn.
2. Chưa có nghiên cứu đánh giá chuyên sâu về năng lực cạnh tranh của từng phân nhóm sản phẩm công nghệ cao cụ thể thông qua hệ thống mô hình định lượng.
3. Chiều hướng và mức độ tác động của các nhân tố như quy mô dân số, GDP, chi phí R&D đối với xuất khẩu công nghệ cao chưa có sự thống nhất giữa các thực nghiệm.
4. Mối quan hệ giữa việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với xuất khẩu hàng công nghệ cao chưa được lượng hóa cụ thể tại Việt Nam.
5. Vai trò của biến số chất lượng thể chế chưa được đưa vào kiểm định thỏa đáng trong các nghiên cứu thương mại hàng công nghệ cao trước đây.
6. Thiếu một công trình nghiên cứu toàn diện, tích hợp việc đánh giá thực trạng cơ cấu, thị trường, năng lực cạnh tranh và kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến từng nhóm mặt hàng công nghệ cao của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên khung lý thuyết kinh tế quốc tế gồm:

• Chủ nghĩa trọng thương: Nhấn mạnh xuất siêu nhằm tích lũy của cải quốc gia.
• Lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith: Khẳng định lợi ích thương mại dựa trên sự phân công lao động và chuyên môn hóa sản xuất các sản phẩm có chi phí sản xuất thấp hơn.
• Lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo: Thương mại phát sinh từ sự khác biệt về năng suất lao động tương đối giữa các quốc gia.
• Lý thuyết Heckscher - Ohlin (H-O): Giải thích nguồn gốc thương mại từ sự khác biệt về mức độ sẵn có của các yếu tố sản xuất (lao động, vốn, tài nguyên).
• Lý thuyết thương mại quy mô của Krugman và Helpman: Phân tích vai trò của hiệu quả gia tăng theo quy mô và thương mại nội ngành giữa các quốc gia tương đồng.
• Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael Porter: Phân tích 4 nhóm yếu tố của mô hình kim cương định hình khả năng tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Về khái niệm và phân loại sản phẩm: Luận án kết hợp định nghĩa tại Luật Công nghệ cao năm 2008 của Việt Nam và tiêu chuẩn của OECD. Để phân loại thực nghiệm, luận án áp dụng phương pháp của Sanjaya Lall (2000), trích xuất từ bảng phân loại ngoại thương SITC Rev.2, gồm 18 nhóm mặt hàng công nghệ cao trong ngành công nghiệp chế tạo:

Mã SITC Rev.2	Tên nhóm sản phẩm công nghệ cao theo phân loại của Lall (2000)
524	Hóa chất vô cơ khác; hợp chất hữu cơ và vô cơ của kim loại quý
541	Các sản phẩm y tế và dược phẩm (trừ tân dược)
712	Tua bin hơi các loại và các trang thiết bị liên quan
716	Thiết bị điện chạy bằng rôto và phụ tùng
751	Máy móc văn phòng
752	Máy hoặc cụm xử lý dữ liệu tự động và phụ tùng
759	Phụ tùng máy văn phòng và máy xử lý dữ liệu tự động
761	Ti vi và các thiết bị thu phát sóng khác
764	Thiết bị liên lạc viễn thông khác và phụ tùng
771	Thiết bị biến đổi, điều chỉnh dòng điện và phụ tùng
774	Thiết bị điện dùng trong y tế, phẫu thuật, nha khoa, thú y và thiết bị X-quang
776	Van nhiệt, van catốt lạnh, linh kiện bán dẫn, vi mạch điện tử
778	Máy móc thiết bị dùng điện khác
792	Trang thiết bị máy bay, tàu vũ trụ và phụ tùng
871	Dụng cụ quang học và thiết bị liên quan
874	Thiết bị, dụng cụ đo lường, kiểm tra, phân tích, điều khiển
881	Thiết bị, bộ máy chụp ảnh và thiết bị chiếu phim

Phương pháp tiếp cận và khung phân tích: Luận án tiếp cận hoạt động xuất khẩu công nghệ cao theo hai chiều hướng: chiều rộng (quy mô kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, cán cân thương mại, thị trường đối tác) và chiều sâu (cơ cấu ngành hàng theo trình độ công nghệ, năng lực cạnh tranh, chỉ số đa dạng hóa).

Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu gồm có:

• Chỉ số lợi thế so sánh biểu hiện ($RCA$): Đo lường mức độ chuyên môn hóa xuất khẩu một mặt hàng của quốc gia so với tỷ trọng xuất khẩu mặt hàng đó của toàn thế giới.
• Chỉ số định hướng khu vực ($RO$): Đánh giá mức độ tập trung xuất khẩu của một mặt hàng cụ thể sang một thị trường đối tác xác định so với các thị trường khác.
• Ma trận kết hợp $RCA$ và $RO$: Nhận diện vị thế cạnh tranh và xu hướng chuyển hướng thương mại của sản phẩm.
• Chỉ số tập trung thương mại và chỉ số đa dạng hóa xuất khẩu.

Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp chuỗi thời gian 18 năm (2000–2017) được thu thập từ cơ sở dữ liệu UN Comtrade của Liên Hợp Quốc, World Development Indicators (WDI) của Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), cùng các niên giám thống kê và báo cáo ngành trong nước. Về phân tích kinh tế lượng, luận án ứng dụng mô hình trọng lực (Gravity Model) mở rộng để xác định các nhân tố tác động đến kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam. Phương pháp ước lượng được kiểm định lựa chọn giữa hồi quy OLS gộp, mô hình tác động cố định (Fixed Effects - FE) và mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM), trong đó mô hình REM được lựa chọn làm cơ sở phân tích thực nghiệm cuối cùng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về xuất khẩu hàng công nghệ cao

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến thương mại quốc tế về hàng công nghệ cao. Tác giả tổng thuật các nghiên cứu về vai trò thúc đẩy tăng trưởng của xuất khẩu công nghệ cao (Lucas, 1998; Kilavuz & Altaytopcu, 2012), bản chất phân đoạn sản xuất toàn cầu và tính chất lắp ráp của các nước đang phát triển (Lall, 2000; Srholec, 2007; Xing, 2012). Tác giả tổng hợp các biến số thực nghiệm thường được sử dụng trong các mô hình kinh tế lượng (chi phí R&D, FDI, dân số, vốn con người, độ mở thương mại, bảo hộ sở hữu trí tuệ). Đồng thời, chương 1 điểm lại các nghiên cứu ứng dụng mô hình trọng lực tại Việt Nam, từ đó xác lập 6 khoảng trống nghiên cứu làm cơ sở cho mục tiêu của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xuất khẩu hàng công nghệ cao

Chương 2 làm rõ bản chất lý luận của xuất khẩu hàng hóa và hàng công nghệ cao. Tác giả phân tích 5 học thuyết thương mại kinh điển và hiện đại, phân tích đặc trưng của sản phẩm công nghệ cao (hàm lượng R&D cao, chu kỳ sống sản phẩm ngắn dưới 2 năm như ngành máy tính, suất đầu tư lớn, độ rủi ro cao). Tác giả xác lập 5 nội dung nghiên cứu phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao gồm: quy mô và tăng trưởng, mở rộng thị trường, chuyển dịch cơ cấu mặt hàng, nâng cao năng lực cạnh tranh, và nâng cao giá trị gia tăng. Về mặt thực tiễn, tác giả tổng thuật kinh nghiệm phát triển xuất khẩu công nghệ cao của một số quốc gia trên thế giới, từ đó rút ra các bài học cho Việt Nam về thu hút FDI gắn với chuyển giao công nghệ, phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật, và hoàn thiện thể chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng các câu hỏi nghiên cứu, thiết kế khung phân tích và quy trình nghiên cứu thực nghiệm. Tác giả trình bày phương pháp thu thập dữ liệu bảng từ UN Comtrade và World Bank giai đoạn 2000–2017. Chương này chi tiết hóa công thức tính toán các chỉ tiêu phân tích thương mại gồm thị phần, tốc độ tăng trưởng, chỉ số $RCA$, chỉ số $RO$, ma trận tích hợp $RCA - RO$, và chỉ số tập trung hóa. Đồng thời, tác giả thiết lập phương trình mô hình trọng lực với biến phụ thuộc là kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam sang các đối tác thương mại, cùng các biến độc lập: quy mô GDP của hai nước, khoảng cách địa lý, dân số, độ mở thương mại, dòng vốn FDI, tỷ giá hối đoái, chỉ số bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (IPR), chỉ số đổi mới (INOV), và biến giả thể chế, hiệp định thương mại tự do (FTA).

Chương 4: Thực trạng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam

Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm, phân tích diễn biến xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam giai đoạn 2000–2017 với các phát hiện chính:

• Kim ngạch và tỷ trọng: Tỷ trọng xuất khẩu hàng công nghệ cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa tăng từ dưới 10% (giai đoạn 2000–2009) lên trên 35% năm 2017. Việt Nam vươn lên vị trí thứ 12 thế giới về xuất khẩu hàng điện tử và nằm trong nhóm 4 quốc gia xuất khẩu hàng công nghệ cao lớn nhất sang thị trường EU.
• Cơ cấu mặt hàng và thị trường: Xuất khẩu công nghệ cao mất cân đối nghiêm trọng khi tập trung trên 60% vào nhóm máy móc viễn thông và máy xử lý dữ liệu (mã SITC 764, SITC 752). Thị trường xuất khẩu lớn nhất tập trung tại Hoa Kỳ, Trung Quốc, EU27, Hàn Quốc, Nhật Bản và khối ASEAN.
• Đo lường chỉ số chuyên sâu: Luận án tính toán chỉ số $RO$ và $RCA$ cho các nhóm sản phẩm công nghệ cao chính: thiết bị điện (716), máy văn phòng (751), máy xử lý dữ liệu (752), tivi và thiết bị thu phát (761), thiết bị viễn thông (764), vi mạch và bán dẫn (776), dụng cụ quang học (871), máy ảnh (881). Kết quả ma trận $RCA - RO$ cho thấy một số mặt hàng có dấu hiệu chuyển hướng thương mại và chưa đạt được lợi thế so sánh bền vững.
• Kết quả mô hình kinh tế lượng: Ước lượng mô hình trọng lực bằng phương pháp REM (Bảng 4.34) làm rõ tác động của các nhân tố: GDP đối tác, dòng vốn FDI, độ mở thương mại có tác động dương có ý nghĩa thống kê; đặc biệt biến số quyền sở hữu trí tuệ (IPR) và biến thể chế khẳng định vai trò tích cực đối với tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao.

Chương 5: Giải pháp phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam

Trên cơ sở các hạn chế được chỉ ra ở chương 4 (phụ thuộc khối FDI, gia công lắp ráp là chủ yếu, giá trị nội địa thấp, rủi ro thị trường tập trung), chương 5 xác định quan điểm và định hướng phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao đến năm 2025, tầm nhìn 2030. Tác giả đề xuất ba nhóm giải pháp cụ thể:

1. Nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách: Hoàn thiện hành lang pháp lý về công nghệ cao và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; điều chỉnh chính sách ưu đãi FDI theo hướng sàng lọc dự án có cam kết chuyển giao công nghệ và liên kết chuỗi cung ứng; xây dựng chính sách thuế và tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp trong nước đầu tư R&D.
2. Nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện: Quy hoạch và phát triển các khu công nghệ cao tập trung; nâng cao năng lực thẩm định công nghệ; phát triển mạng lưới liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ cao.
3. Nhóm giải pháp hỗ trợ xuất khẩu: Xúc tiến thương mại chuyên biệt cho nhóm hàng công nghệ cao tại các thị trường trọng điểm (EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản); phát triển công nghiệp hỗ trợ để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa; đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (ISO).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn như sau:

Về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao; xác lập khung phân tích gồm 5 nội dung nghiên cứu phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao (quy mô - tăng trưởng, cơ cấu mặt hàng, thị trường, năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng).
• Tổng hợp và luận giải các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng công nghệ cao, trong đó đưa vào phân tích các biến số về quyền sở hữu trí tuệ và chất lượng thể chế.

Về mặt thực tiễn:

• Xử lý chuỗi số liệu thứ cấp kéo dài 18 năm (2000–2017), đánh giá thực trạng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam thông qua việc áp dụng hệ thống chỉ tiêu thương mại quốc tế chuyên sâu ($RCA$, $RO$, ma trận tích hợp $RCA - RO$, chỉ số tập trung hóa, chỉ số đa dạng hóa).
• Làm rõ cấu trúc phân khúc công nghệ cao của Việt Nam: tỷ trọng tăng trưởng nhanh (đạt trên 35% năm 2017) nhưng phụ thuộc lớn vào khối FDI, tập trung chủ yếu vào mã SITC 764 và SITC 752; chỉ ra các biểu hiện chuyển hướng thương mại của một số sản phẩm tại các thị trường đối tác chủ lực.
• Lượng hóa các yếu tố tác động đến kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam thông qua mô hình trọng lực (REM), chứng minh thực nghiệm ảnh hưởng của quyền sở hữu trí tuệ và thể chế bên cạnh các biến kinh tế vĩ mô truyền thống.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đặc thù có căn cứ khoa học nhằm thúc đẩy phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 theo 3 nhóm: cơ chế chính sách, tổ chức thực hiện, và các giải pháp hỗ trợ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Tính sẵn có của dữ liệu thống kê: Nhiều chỉ tiêu thống kê phân loại chi tiết theo mã SITC Rev.2 của Việt Nam không đầy đủ trong hai năm đầu thời kỳ nghiên cứu (2000–2001), buộc tác giả phải phân tích chuỗi dữ liệu của một số chỉ số chuyên sâu bắt đầu từ năm 2002 hoặc 2005.
• Phạm vi sản phẩm: Nghiên cứu tập trung vào các sản phẩm chế tạo thuộc khu vực thứ hai của nền kinh tế theo phương pháp của Lall (2000), chưa bao quát được các sản phẩm và dịch vụ công nghệ cao thuộc khu vực dịch vụ (khu vực ba).
• Phương pháp tiếp cận số liệu: Số liệu xuất khẩu phản ánh giá trị giao dịch danh nghĩa qua biên giới theo thông lệ thống kê hải quan; việc bóc tách toàn diện giá trị gia tăng thuần túy nội địa (value-added approach) theo chuỗi liên lạc liên ngành cho từng mã sản phẩm chi tiết còn gặp rào cản do nguồn dữ liệu bảng cân đối liên ngành (Input-Output) giai đoạn này chưa được cập nhật liên tục hàng năm.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng chuỗi số liệu nghiên cứu sau năm 2017 để theo dõi sự dịch chuyển cơ cấu xuất khẩu công nghệ cao trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có hiệu lực.
• Ứng dụng phương pháp tiếp cận dựa trên giá trị gia tăng (value-added-based approach) nhằm lượng hóa chính xác tỷ lệ đóng góp nội địa trong từng mặt hàng xuất khẩu công nghệ cao cụ thể.
• Mở rộng nghiên cứu sang phân khúc xuất khẩu các dịch vụ công nghệ cao và kinh tế số.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư): Tham khảo các kết quả phân tích thực trạng mất cân đối cơ cấu mặt hàng, mức độ tập trung thị trường, sự phụ thuộc vào khối FDI và các khuyến nghị về hoàn thiện thể chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, cơ chế sàng lọc dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế: Tham khảo phương pháp phân loại 18 nhóm mặt hàng công nghệ cao theo chuẩn SITC Rev.2 của Sanjaya Lall (2000); kỹ thuật kết hợp ma trận chỉ số $RCA$ và $RO$ để nhận diện vị thế thương mại; quy trình ước lượng mô hình trọng lực (Gravity Model) sử dụng phương pháp REM trên dữ liệu bảng.
• Hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp sản xuất sản phẩm công nghệ cao: Tham khảo bức tranh thị phần, xu thế biến động nhu cầu tại 15 thị trường đối tác xuất khẩu chủ lực giai đoạn 2000–2017 để định hướng chiến lược thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án áp dụng tiêu chuẩn phân loại nào để xác định danh mục hàng công nghệ cao?
Luận án áp dụng phương pháp phân loại của Sanjaya Lall (2000) dựa trên Phân loại tiêu chuẩn ngoại thương của Liên Hợp Quốc phiên bản 2 (SITC Rev.2). Danh mục nghiên cứu bao gồm 18 nhóm sản phẩm công nghiệp chế tạo có hàm lượng R&D cao: SITC 524, 541, 712, 716, 751, 752, 759, 761, 764, 771, 774, 776, 778, 792, 871, 874, 881.

2. Tỷ trọng hàng công nghệ cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam biến động như thế nào trong giai đoạn 2000–2017?
Trong giai đoạn 2000–2009, tỷ trọng hàng công nghệ cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam ở mức thấp, dưới 10%. Đến năm 2017, tỷ trọng này đã tăng mạnh lên trên 35%, đưa Việt Nam vào vị trí thứ 12 thế giới về xuất khẩu hàng điện tử và nằm trong nhóm 4 quốc gia xuất khẩu hàng công nghệ cao lớn nhất sang thị trường EU.

3. Khái niệm "sự ảo tưởng về số liệu thống kê" (statistical illusion) của Lall (2000) được luận án phân tích như thế nào trong bối cảnh Việt Nam?
Luận án dẫn luận điểm của Lall (2000), Mayer và cs. (2002), Srholec (2007) và Xing (2012) để chỉ ra rằng kim ngạch xuất khẩu công nghệ cao cao tại các nước đang phát triển phần lớn do thống kê ghi nhận toàn bộ giá trị thành phẩm lắp ráp. Tại Việt Nam, tăng trưởng kim ngạch chủ yếu đến từ các doanh nghiệp FDI tham gia vào khâu lắp ráp thâm dụng lao động, sử dụng linh kiện nhập khẩu, khiến giá trị gia tăng thực tế giữ lại trong nền kinh tế nội địa còn thấp.

4. Mô hình kinh tế lượng nào được luận án lựa chọn để xác định các yếu tố tác động đến xuất khẩu hàng công nghệ cao?
Luận án xây dựng mô hình trọng lực (Gravity Model) trên bộ dữ liệu bảng 18 năm (2000–2017). Sau các kiểm định lựa chọn phương pháp ước lượng, luận án sử dụng Mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM) để lượng hóa tác động của các biến: GDP đối tác, dòng vốn FDI, độ mở thương mại, tỷ giá hối đoái, chỉ số bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (IPR), chỉ số đổi mới (INOV) và thể chế.

5. Cơ cấu xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam giai đoạn 2000–2017 tập trung vào những nhóm sản phẩm nào?
Xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam có tính tập trung cao độ, trong đó trên 60% tổng kim ngạch xuất khẩu công nghệ cao thuộc về hai nhóm sản phẩm chính là thiết bị viễn thông và phụ tùng (mã SITC 764) cùng máy xử lý dữ liệu tự động và phụ tùng (mã SITC 752). Các nhóm mặt hàng công nghệ cao khác như hóa chất, dược phẩm, thiết bị quang học và máy bay chiếm tỷ trọng rất nhỏ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Đỗ Đình Mỹ là công trình nghiên cứu thực nghiệm toàn diện về hoạt động xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam trong chuỗi thời gian 18 năm (2000–2017). Tác giả đã vận dụng chuẩn mực phân loại thương mại quốc tế của Sanjaya Lall kết hợp với hệ thống chỉ tiêu phân tích thương mại chuyên sâu ($RCA$, $RO$) và mô hình trọng lực dạng tác động ngẫu nhiên (REM) để chỉ ra bức tranh thực trạng tăng trưởng nhanh về quy mô nhưng hạn chế về giá trị gia tăng nội địa và năng lực cạnh tranh. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực chứng phục vụ cho việc hoạch định chính sách chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu, hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ và nâng cao chất lượng dòng vốn FDI tại Việt Nam định hướng đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO 1. Các nghiên cứu ngoài nước về xuất khẩu hàng công nghệ cao Ngày nay, xuất khẩu hàng công nghệ cao là một trong những chủ đề thu hút được sự quan tâm thường xuyên đối với cả các nhà nghiên cứu cũng như các nhà hoạch định chính sách ở khắp nơi trên thế giới. Vì vậy, trong nhiều năm qua, trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề xuất khẩu hàng công nghệ cao. Các chủ đề thường được tập trung nghiên cứu bao gồm: các loại hàng hóa nào được gọi là hàng công nghệ cao, đặc điểm của xuất khẩu hàng công nghệ cao, vai trò của xuất khẩu hàng công nghệ cao đối với nền kinh tế, quá trình phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao của một quốc gia hoặc một nhóm các quốc gia, trao đổi thương mại giữa các quốc gia về hàng công nghệ cao, mối quan hệ giữa R&D, đổi mới và FDI đối với xuất khẩu hàng công nghệ cao, các yếu tố tác động đến xuất khẩu hàng công nghệ cao đối với các quốc gia.

Các nghiên cứu trước đây đều nhấn mạnh rằng những ngành công nghiệp công nghệ cao là những ngành đạt được sự phát triển mạnh mẽ nhất trong thương mại quốc tế và sự phát triển này đã giúp phát triển những ngành khác nhờ hiệu ứng lan tỏa (spillover effects). Hatzichronoglou (1997) cho rằng trong tiến trình toàn cầu hóa về kinh tế, công nghệ là nhân tố cơ bản của tăng trưởng và cạnh tranh trong kinh doanh. Những công ty trú trọng công nghệ có mức độ đổi mới hơn, thâm nhập vào nhiều thị trường mới và sử dụng nguồn lực có được một cách hiệu quả. Tuy nhiên, hoạt động thương mại quốc tế với nhóm hàng CNC có thể có những đặc tính riêng.

7 Nghiên cứu về cơ cấu xuất khẩu công nghệ của các nước đang phát triển, Lall (2000) đã chỉ ra rằng một bộ phận lớn của ngành sản xuất công nghệ cao đang diễn ra ở các nước đang phát triển có thể là “sự ảo tưởng về số liệu thống kê” bởi các nước này tham gia vào các khâu sản xuất cần nhiều lao động ở trong các ngành công nghiệp công nghệ cao. Điều này được khẳng định trong nghiên cứu của Srholec (2007) khi cho rằng những quốc gia chính xuất khẩu hàng CNC có thể không nhất thiết là những nước phát triển với chi phí R&D lớn hơn. Thực tế cho thấy, các nước đang phát triển lại có tỷ trọng xuất khẩu hàng CNC lớn và điều này được giải thích bởi sự phân đoạn của quá trình sản xuất, tức là các nước đang phát triển nhập khẩu linh kiện từ các nước phát triển, sau đó sử dụng lao động ở đây (với giá rẻ hơn) để hoàn thiện sản phẩm và cuối cùng xuất khẩu đi các nước trên thế giới. Do vậy, Mayer và cộng sự (2002) cho rằng, sự phát triển xuất khẩu hàng CNC từ các nước đang phát triển có thể là bởi vì các nước này đang tham gia vào giai đoạn sản xuất sử dụng nhiều lao động trong lĩnh vực điện tử công nghệ cao trong quá trình phân chia sản xuất quốc tế.

Như vậy, có thể nói rằng, việc xuất khẩu hàng CNC của các nước đang phát triển có thể chỉ là việc các nước này tham gia vào chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu, trong đó các nước này tham gia vào giai đoạn sử dụng nhiều lao động, quá trình mà giá trị gia tăng đóng góp vào sản phẩm không nhiều. Tuy vậy, đây cũng là điều có ý nghĩa quan trọng đối với các nước đang phát triển. Baesu và cộng sự (2015) chỉ ra rằng sự phát triển của những ngành công nghệ cao có thể đóng vai trò thiết yếu nhằm giúp các nước thành viên mới đuổi kịp nhóm thành viên chủ chốt EU-15 thông qua hoạt động xuất khẩu. Do vậy, mối quan hệ giữa chi phí R&D và xuất khẩu hàng CNC chưa hẳn là luôn luôn cùng chiều.

Nghiên cứu của Landesmann và Pfaffermayr (1997) phân tích mối quan hệ giữa công nghệ và thương mại đối của các nước thành viên OECD sử dụng số liệu trong giai đoạn 1967-1987 cho thấy chi phí 8 R&D tại Hoa Kỳ, Anh và Nhật Bản có ảnh hưởng tích cực đến xuất khẩu, trong khi đó tại Đức và Pháp, mối quan hệ này lại có xu hướng ngược chiều. Tuy nhiên, trong nghiên cứu của Bojnec và Ferto (2011) về đánh giá mối quan hệ giữa chi phí cho R&D và xuất khẩu hàng chế tạo cho 18 nước thành viên OECD trong giai đoạn 1995-2003 sử dụng mô hình trọng lực lại cho rằng có mối quan hệ cùng chiều giữa chi phí cho R&D và xuất khẩu hàng công nghiệp chế tạo cho tất cả các nước thành viên. Hiện nay, việc sử dụng các chỉ số về thương mại, chỉ số về công nghệ để nghiên cứu thực trạng về xuất khẩu hàng CNC, năng lực công nghệ của một quốc gia cũng ngày một phổ biến và đa dạng. Manisha và Kaur (2016) sử dụng các chỉ số như lợi thế so sánh biểu hiện (RCA), thương mại nội ngành (IIT) để phân tích xuất khẩu hàng công nghệ cao trong lĩnh vực dược phẩm tại Ấn Độ trong giai đoạn 1991-2012.

Nghiên cứu đưa ra một số kết quả chính sau: (i) Ấn Độ có lợi thế so sánh cao nhất về dược phẩm so với Hoa Kỳ và Nga; (ii) Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) có ảnh hưởng tích cực đối với xuất khẩu dược phẩm của Ấn Độ; (iii) Các công ty trong nước tập trung nhiều vào R&D nhiều hơn các công ty nước ngoài; (iv) để trở thành nước dẫn đầu trong lĩnh vực dược phẩm, chính phủ Ấn Độ cần phải tập trung thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong lĩnh vực dược phẩm. Filippini and Molini (2003) xây dựng chỉ tiêu về khoảng cách công nghệ giữa các đối tác thương mại ở khu vực Đông Bắc Á trong giai đoạn 1970-2000 và kết luận rằng, khoảng cách về công nghệ giữa các nước có ảnh hưởng mạnh đến luồng thương mại: các quốc gia có xu hướng trao đổi thương mại nhiều hơn khi khoảng cách về công nghệ nhỏ. Nghiên cứu của Martinez-Zarzoso and Marquez- Ramos (2005) lại sử dụng Chỉ số thành tựu công nghệ (Technology Achievement Index - TAI) cung cấp bởi Liên Hợp Quốc để đo lường sự phát triển của các nước về công nghệ và tri thức con người. Chỉ số về cơ sở hạ tầng cũng được sử dụng.

Kết quả nghiên cứu đối với 62 nước phát triển và đang phát triển chỉ ra rằng chỉ số 9 TAI có mức ảnh hưởng tích cực cao hơn đối với thương mại so với chỉ số về cơ sở hạ tầng. Thêm vào đó, ảnh hưởng của công nghệ đối với xuất khẩu cao hơn đối với nước đang phát triển so với những nước phát triển. Edwards và Lawrence (2010) tính “chỉ số tương đồng” để đo lường mức độ trùng lặp giữa xuất khẩu hàng CNC của Hoa Kỳ và xuất khẩu hàng CNC của các quốc gia khác vào Hoa Kỳ. Kết quả cho thấy mức độ trùng lặp không nhiều giữa xuất khẩu của các quốc gia phát triển với Hoa Kỳ cũng như các nước phát triển khác.

Tuy nhiên, nghiên cứu này chủ yếu sử dụng thống kê mô tả, không sử dụng mô hình phân tích nên kết quả chưa có độ tin cậy cao. Phát triển mô hình chỉ số chất lượng Hallak và Schott, Xiong và Qureshi (2013) đo lường chất lượng sản phẩm công nghệ cao của Trung Quốc và 14 quốc gia khác trong giai đoạn 1990-2009. Kết quả nghiên cứu cho thấy, chất lượng ban đầu của sản phẩm công nghệ cao của Trung Quốc thấp, nhưng có sự phát triển nhanh, đuổi kịp Ấn Độ năm 1992, Brazil năm 1997 và trở thành quốc gia dẫn đầu trong nhóm BRIC (Brazin, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc). Thêm vào đó, Trung Quốc vượt Singapore năm 2005 và vượt Pháp, Nhật Bản, Anh, Ý và các nước phát triển khác vào năm 2009 và xếp thứ 3 sau Úc và Đức.

Nghiên cứu của Xiong và Qureshi cũng thừa nhận vai trò quan trọng của các doanh nghiệp nước ngoài vào sự phát triển này. Tuy nhiên, nghiên cứu của Xing (2012) về thực trạng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Trung Quốc lại cho rằng hiện trạng thống kê hiện nay đã đưa tổng giá trị hàng công nghệ cao được nhập khẩu và lắp ráp tại Trung Quốc vào giá trị xuất khẩu, do vậy làm kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao tăng lên rất cao, không đúng với bản chất của nó. Nghiên cứu của Xing chỉ ra rằng giá trị gia tăng được tạo ra ở Trung Quốc chỉ chiếm khoảng 3% tổng kim ngạch xuất khẩu đối với mặt hàng iPhones và máy tính cá nhân năm 2009. Thêm vào đó, 83% kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao của Trung Quốc được sản xuất bởi các công ty có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) năm 10 2009, tăng lên từ mức 79% năm 2002.

Do vậy, bài viết khuyến nghị khi nghiên cứu xuất khẩu hàng công nghệ cao nên sử dụng phương pháp đánh giá dựa trên giá trị gia tăng (value-added-based approach). Nghiên cứu của Lucas (1998) khẳng định rằng nếu một quốc gia tập trung vào sản phẩm công nghệ cao, sự ảnh hưởng của xuất khẩu những sản phẩm này đối với tăng trưởng kinh tế sẽ nhiều hơn so với các sản phẩm có hàm lượng công nghệ thấp. Kilavuz và Altaytopcu (2012) nghiên cứu ảnh hưởng của xuất khẩu và nhập khẩu với hàm lượng công nghệ khác nhau đến tăng trưởng kinh tế ở 22 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 1998-2006. Kết quả cho thấy chỉ có xuất khẩu hàng công nghệ cao và đầu tư có mối quan hệ cùng chiều với tăng trưởng kinh tế, trong khi đó dân số và xuất khẩu hàng công nghệ thấp chưa có đủ cơ sở để chứng minh chúng có ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế.

Schneider (2005) xem xét vai trò của hàng CNC, quyền sở hữu trí tuệ và FDI đối với mức độ đổi mới và tăng trưởng kinh tế của 47 quốc gia trong giai đoạn 1970-1990. Kết quả cho thấy, nhập khẩu hàng CNC có quan hệ với mức đổi mới trong nước và tăng trưởng kinh tế các quốc gia, cả đã phát triển và đang phát triển; công nghệ nước ngoài có ảnh hưởng mạnh hơn đến tăng trưởng kinh tế so với công nghệ trong nước. Balay (2005) thu thập thông tin của 55 quốc gia về đầu tư cho R&D, số lượng nhà khoa học làm việc trong lĩnh vực R&D và FDI. Kết quả nghiên cứu cho thấy, những yếu tố trên đều ảnh hưởng tích cực đến xuất khẩu hàng công nghệ cao, đặc biệt là biến FDI đối với các nước có năng lực công nghệ thấp.