Truyện Cười Ở Các Làng Cười Bắc Bộ: Đặc Điểm Thi Pháp Và Diễn Xướng

Truyện cười dân gian là một phần không thể thiếu của văn hóa dân gian Bắc Bộ, thể hiện rõ nét tinh thần lạc… 234 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thùy
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Việt Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Dân Gian
• Đề tài: Truyện Cười Ở Các Làng Cười Bắc Bộ: Đặc Điểm Thi Pháp Và Diễn Xướng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM, TỔNG QUAN VỀ LÀNG VIỆT CỔ TRUYỀN Ở BẮC BỘ, LỊCH SỬ SƯU TẦM, NGHIÊN CỨU TRUYỆN CƯỜI
• 1.1. Truyện cười dân gian
• 1.2. Truyện cười dân gian cổ truyền, truyện cười dân gian hiện đại
• 1.3. Truyện trạng, truyện cười kết chuỗi, truyện cười lẻ/ truyện cười độc lập
• 1.4. Truyện khôi hài, truyện tiếu lâm
• 1.5. Truyện cười ở các làng cười
• 1.6. Tổng quan về làng xã cổ truyền người Việt ở Bắc Bộ, cái nôi sinh thành truyện cười
• 1.7. Bắc Bộ là một vùng văn hoá tiêu biểu
• 1.8. Làng xã người Việt ở Bắc Bộ
• 1.9. Bắc Bộ, nơi tập trung của những làng cười
• 1.10. Lịch sử sưu tầm và nghiên cứu truyện cười
• 1.11. Lịch sử sưu tầm truyện cười
• 1.12. Lịch sử nghiên cứu truyện cười
• 2. CHƯƠNG 2: THI PHÁP TRUYỆN CƯỜI Ở CÁC LÀNG CƯỜI
• 2.1. Quá trình nghiên cứu theo hướng vận dụng thi pháp học ở Việt Nam
• 2.2. Sự giống nhau giữa truyện cười ở các làng cười và truyện cười cổ truyền về mặt thi pháp
• 2.3. Thủ pháp sử dụng ngôn ngữ linh hoạt và phù hợp
• 2.4. Thủ pháp kết thúc bất ngờ
• 2.5. Thủ pháp khai thác và tạo dựng mâu thuẫn
• 2.6. Thủ pháp sử dụng văn vần xen vào truyện kể văn xuôi
• 2.7. Thủ pháp phóng đại ở các làng cười
• 2.8. Thủ pháp sử dụng yếu tố tục
• 2.9. Sử dụng phối hợp các thủ pháp gây cười
• 2.10. Sự khác nhau giữa truyện cười các làng cười và truyện cười cổ truyền về mặt thi pháp
• 2.11. Chỉ có truyện cười ở các làng cười mới để người kể chuyện ở ngôi thứ nhất
• 2.12. Truyện cười ở các làng cười hầu như hoặc rất ít khi sử dụng các thủ pháp gậy ông đập lưng ông và bắt chước không thành công
• 2.13. Cả truyện ở làng cười và truyện cười cổ truyền đều sử dụng những thủ pháp giống nhau, nhưng khác nhau về tính chất và mức độ
• 2.14. Nhận xét sau khi so sánh
• 3. CHƯƠNG 3: TỪ TRÀO LƯU BỐI CẢNH Ở HOA KỲ ĐẾN VIỆC DIỄN XƯỚNG Ở CÁC LÀNG CƯỜI
• 3.1. Từ hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore Hoa Kỳ đến việc vận dụng ở Việt Nam. Diễn xướng truyện cười ở năm làng cười Bắc Bộ
• 3.2. Quá trình sưu tầm điền dã
• 3.3. Diễn xướng truyện cười ở năm làng cười
• 3.4. Những nhận xét rút ra. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Truyện Cười Bắc Bộ Thi Pháp Diễn Xướng Làng Cười

Truyện cười dân gian là một phần không thể thiếu của văn hóa dân gian Bắc Bộ, thể hiện rõ nét tinh thần lạc quan và khả năng ứng biến của người dân. Nó là tấm gương phản chiếu cuộc sống, phong tục tập quán và quan niệm xã hội. Nghiên cứu truyện cười Bắc Bộ không chỉ giúp hiểu sâu sắc về văn hóa vùng miền mà còn góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại vẫn chưa đi sâu vào đặc điểm thi pháp và diễn xướng, đặc biệt là ở các làng cười Bắc Bộ trứ danh. Cần một cái nhìn toàn diện hơn để làm rõ những giá trị độc đáo của loại hình văn học dân gian này. Theo Nguyễn Chí Bền, truyện cười là thể loại mang đậm chất quần chúng và chất bình dân nhất trong các thể loại tự sự dân gian.

1.1. Khái niệm truyện cười dân gian và đặc trưng cơ bản

Truyện cười dân gian là những sáng tác tập thể, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, phản ánh cuộc sống và quan niệm của người dân. Đặc trưng của truyện cười là tính hài hước, châm biếm, đả kích những thói hư tật xấu trong xã hội. Nó mang lại tiếng cười sảng khoái, đồng thời gửi gắm những bài học sâu sắc về đạo đức và lẽ sống. Nghiên cứu đặc điểm truyện cười dân gian giúp hiểu rõ hơn về tâm lý và cách nhìn nhận thế giới của người dân. Truyện cười đã được sưu tập và nghiên cứu với nhiều thành tựu bởi những tác giả tên tuổi.

1.2. Phân loại truyện cười Truyện trạng tiếu lâm khôi hài

Truyện cười có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, như truyện trạng (truyện về những người thông minh, tài trí, dùng mưu mẹo để đối phó với kẻ ác), truyện tiếu lâm (truyện gây cười bằng những tình huống oái oăm, trớ trêu), và truyện khôi hài (truyện mang tính giải trí cao, không nhất thiết phải có ý nghĩa sâu sắc). Mỗi loại truyện cười mang một giá trị văn hóa riêng, phản ánh những khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội nông thôn Bắc Bộ. Trong kho tàng truyện cười của người Việt, truyện ở các làng cười còn ít được sưu tầm và chưa nghiên cứu nhiều.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Thi Pháp Diễn Xướng Truyện Cười

Nghiên cứu thi pháp và diễn xướng truyện cười đặt ra nhiều thách thức. Thứ nhất, việc xác định thi pháp truyện cười đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn học dân gian và nghệ thuật ngôn từ. Thứ hai, việc nghiên cứu diễn xướng cần tiếp cận thực tế, quan sát và ghi chép lại các buổi diễn xướng truyện cười tại các làng cười. Thứ ba, việc đánh giá và phân tích các tư liệu sưu tầm được cần đảm bảo tính khách quan và khoa học. Cuối cùng, việc kết nối các nghiên cứu về thi pháp và diễn xướng để đưa ra những kết luận toàn diện là một yêu cầu không hề dễ dàng. Theo quan sát bước đầu của chúng tôi, tính diễn xướng, hình thức diễn xướng các truyện cười ở một số làng cười vẫn có thể ghi nhận được ít nhiều.

2.1. Hạn chế về tư liệu sưu tầm và nghiên cứu chuyên sâu

Một trong những khó khăn lớn nhất là sự thiếu hụt về tư liệu sưu tầm và nghiên cứu chuyên sâu. Truyện cười ở các làng cười Bắc Bộ chưa được sưu tầm đầy đủ, đặc biệt là những truyện mới được sáng tác gần đây. Các công trình nghiên cứu về thi pháp truyện cười và diễn xướng dân gian còn ít ỏi, chưa đáp ứng được nhu cầu tìm hiểu của giới nghiên cứu và công chúng. Người Việt sống ở làng. Mỗi một làng quê Bắc Bộ là một cảnh quan hoàn chỉnh, là một cộng đồng cư dân đủ phong phú đến mức phức tạp.

2.2. Phương pháp tiếp cận phù hợp với đặc thù văn hóa dân gian

Để nghiên cứu hiệu quả truyện cười, cần có phương pháp tiếp cận phù hợp với đặc thù văn hóa dân gian. Cần kết hợp các phương pháp nghiên cứu văn học, dân tộc học, và ngôn ngữ học. Việc điền dã, phỏng vấn các nghệ nhân và người dân địa phương là vô cùng quan trọng để thu thập thông tin và tư liệu. Cần chú trọng đến yếu tố bối cảnh, không gian, và thời gian khi phân tích và diễn giải ý nghĩa của truyện cười. Bên cạnh nguồn gốc nội sinh, người Việt thông qua các nhà nho còn tiếp thu truyện cười của các nước khác, chủ yếu là của Trung Quốc.

III. Thi Pháp Truyện Cười Làng Cười Thủ Pháp Ngôn Ngữ Kết Cấu

Thi pháp truyện cười làng cười là yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn và tính độc đáo của loại hình văn học dân gian này. Các thủ pháp ngôn ngữ như nói lái, nói ngược, chơi chữ được sử dụng một cách linh hoạt và sáng tạo, tạo ra những hiệu ứng gây cười bất ngờ. Kết cấu truyện thường ngắn gọn, súc tích, tập trung vào những tình huống trớ trêu, oái oăm. Mâu thuẫn giữa các nhân vật, giữa lời nói và hành động cũng là một yếu tố quan trọng tạo nên tính hài hước. Để phân biệt giữa truyện cười cổ truyền và truyện cười ở các làng cười, người nghiên cứu chú ý đến thi pháp thể loại và hình thức diễn xướng.

3.1. Phân tích thủ pháp sử dụng ngôn ngữ và yếu tố hài hước

Ngôn ngữ trong truyện cười thường được sử dụng một cách sáng tạo, linh hoạt, và hài hước. Các thủ pháp như nói quá, nói giảm, nói bóng gió, ẩn dụ được vận dụng một cách khéo léo để tạo ra những hiệu ứng gây cười bất ngờ. Yếu tố tục ngữ, ca dao, thành ngữ cũng được lồng ghép vào câu chuyện để tăng tính sinh động và gần gũi. Thủ pháp sử dụng ngôn ngữ linh hoạt và phù hợp.

3.2. Nghiên cứu kết cấu truyện cười Ngắn gọn bất ngờ gây cười

Kết cấu của truyện cười thường rất đơn giản, tập trung vào việc tạo ra một tình huống gây cười bất ngờ. Mở đầu truyện thường giới thiệu nhân vật và bối cảnh, phần thân truyện tập trung vào việc phát triển tình huống, và kết thúc truyện thường mang đến một cú twist bất ngờ, tạo ra tiếng cười sảng khoái. Sự bất ngờ trong kết thúc là một yếu tố quan trọng làm nên thành công của một truyện cười hay. Thủ pháp kết thúc bất ngờ.

3.3. So sánh thi pháp truyện cười làng cười với truyện cười cổ truyền

Cần so sánh thi pháp của truyện cười làng cười với truyện cười cổ truyền để làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt. Cả hai đều sử dụng các thủ pháp ngôn ngữ và kết cấu tương tự, nhưng cách sử dụng và mức độ thể hiện có thể khác nhau. Việc so sánh này giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển và biến đổi của truyện cười trong lịch sử. Chỉ có truyện cười ở các làng cười mới để người kể chuyện ở ngôi thứ nhất.

IV. Diễn Xướng Truyện Cười Bắc Bộ Bối Cảnh và Hình Thức

Diễn xướng là một phần quan trọng của truyện cười dân gian, mang đến cho người nghe những trải nghiệm trực quan và sinh động. Bối cảnh diễn xướng thường là các buổi tụ tập làng xã, các lễ hội truyền thống, hoặc những dịp vui chơi, giải trí. Hình thức diễn xướng có thể là kể chuyện đơn thuần, hoặc kết hợp với các yếu tố sân khấu như hóa trang, âm nhạc, và vũ đạo. Diễn xướng giúp tăng tính tương tác giữa người kể và người nghe, tạo ra một không khí vui vẻ và gần gũi. Từ hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore Hoa Kỳ đến việc vận dụng ở Việt Nam.

4.1. Vai trò của bối cảnh xã hội và văn hóa trong diễn xướng

Bối cảnh xã hội và văn hóa có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển diễn xướng truyện cười. Các yếu tố như phong tục tập quán, quan niệm đạo đức, và tình hình kinh tế - xã hội đều ảnh hưởng đến nội dung và hình thức của diễn xướng. Hiểu rõ bối cảnh giúp giải thích được ý nghĩa và giá trị của truyện cười. Phong tục tập quán Bắc Bộ góp phần làm nên nét đặc sắc của văn hóa làng xã.

4.2. Phân tích các hình thức diễn xướng truyện cười truyền thống

Các hình thức diễn xướng truyện cười truyền thống rất đa dạng. Có thể là kể chuyện đơn thuần, có thể là diễn trò, hoặc kết hợp cả hai. Người kể chuyện thường sử dụng giọng điệu hài hước, biểu cảm, và ngôn ngữ cơ thể để thu hút sự chú ý của người nghe. Một số hình thức diễn xướng còn sử dụng các đạo cụ đơn giản như nón, quạt, hoặc gậy để tăng tính sinh động. Diễn xướng truyện cười ở năm làng cười.

4.3. So sánh diễn xướng truyện cười ở các làng cười khác nhau

Cần so sánh diễn xướng truyện cười ở các làng cười khác nhau để tìm ra những điểm chung và khác biệt. Mỗi làng có một phong cách diễn xướng riêng, phản ánh những đặc điểm văn hóa và xã hội của địa phương. Việc so sánh này giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của văn hóa dân gian Việt Nam. Ở Dương Sơn có một đặc điểm khác với hai làng Trúc Ổ và Hòa Làng ở chỗ cuộc sống vật chất tuy chưa được dồi dào, nhưng dễ chịu hơn, là nơi có một số người theo đòi Nho học, trong làng có nhà bình văn gọi là “Dương Sơn hội quán”.

V. Giá Trị Văn Hóa Ý Nghĩa Của Truyện Cười Làng Cười

Truyện cười làng cười không chỉ là một hình thức giải trí mà còn mang những giá trị văn hóa và ý nghĩa xã hội sâu sắc. Nó phản ánh những ước mơ, khát vọng, và quan niệm của người dân về cuộc sống. Nó cũng là một phương tiện để phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội, góp phần xây dựng một cộng đồng tốt đẹp hơn. Bảo tồn và phát huy giá trị của truyện cười là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc. Truyện cười ở làng Văn Lang là sáng tác của cư dân vùng trung du và miền núi phía Bắc, nơi cội nguồn đất Tổ.

5.1. Phản ánh đời sống xã hội và phong tục tập quán nông thôn

Truyện cười là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội nông thôn, với những phong tục tập quán, những mối quan hệ gia đình và làng xóm. Nó giúp người nghe hiểu rõ hơn về cuộc sống của người dân, về những niềm vui, nỗi buồn, và những trăn trở của họ. Truyện cười là một nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu về lịch sử và văn hóa của làng xã Việt Nam. Xã hội nông thôn Bắc Bộ là mảnh đất màu mỡ để nảy sinh những câu chuyện hài hước.

5.2. Giáo dục đạo đức và phê phán thói hư tật xấu

Truyện cười không chỉ mang lại tiếng cười mà còn gửi gắm những bài học về đạo đức và lẽ sống. Nó phê phán những thói hư tật xấu như lười biếng, tham lam, ích kỷ, và khuyến khích những phẩm chất tốt đẹp như trung thực, cần cù, và yêu thương. Truyện cười là một công cụ giáo dục hiệu quả, giúp người nghe nhận thức được những giá trị đúng đắn và tránh xa những điều xấu xa. Giá trị văn hóa truyện cười nằm ở tính giáo dục sâu sắc.

VI. Bảo Tồn Phát Huy Giá Trị Truyện Cười Làng Cười Bắc Bộ

Bảo tồn và phát huy giá trị của truyện cười làng cười là một nhiệm vụ cấp thiết. Cần có những chính sách và giải pháp cụ thể để sưu tầm, nghiên cứu, và quảng bá truyện cười đến với công chúng. Cần khuyến khích các nghệ nhân và người dân tham gia vào việc sáng tác và diễn xướng truyện cười. Cần đưa truyện cười vào chương trình giáo dục, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về văn hóa dân tộc. Hiện nay trong 1013 truyện cười đơn lẻ (không kể hàng chục sưu tập truyện trạng) được Nguyễn Chí Bền và các cộng sự biên soạn trong tập 8 – “Truyện cười” thuộc bộ Tổng tập văn học dân gian người Việt, đã trở thành phổ biến và quen thuộc đối với người Việt có trình độ văn hóa phổ thông.

6.1. Sưu tầm ghi chép và số hóa truyện cười dân gian

Việc sưu tầm, ghi chép và số hóa truyện cười dân gian là một bước quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc. Cần tổ chức các đợt điền dã, phỏng vấn các nghệ nhân và người dân địa phương để thu thập tư liệu. Cần số hóa các tư liệu này để lưu trữ và chia sẻ rộng rãi trên mạng internet. Đối với đa số người dân cả nước, truyện cười ở các làng cười vẫn còn tương đối xa lạ.

6.2. Khuyến khích sáng tác và diễn xướng truyện cười mới

Để truyện cười dân gian tiếp tục phát triển, cần khuyến khích các nghệ nhân và người dân tham gia vào việc sáng tác và diễn xướng truyện cười mới. Cần tạo ra những sân chơi, những cuộc thi để người dân có cơ hội thể hiện tài năng và chia sẻ những câu chuyện hài hước của mình. Cần hỗ trợ các nghệ nhân về mặt vật chất và tinh thần để họ tiếp tục cống hiến cho văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Truyện cười ở các làng cười Bắc Bộ: Đặc điểm thi pháp và diễn xướng" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thùy thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2023), thuộc chuyên ngành Văn học Dân gian (mã số: 9.25), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Việt Hùng và PGS.TS Vũ Thị Tú Anh.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong các thể loại tự sự dân gian, truyện cười mang đậm chất quần chúng và chất bình dân. Trong kho tàng văn học dân gian người Việt, truyện cười cổ truyền đã được sưu tầm và nghiên cứu với nhiều thành tựu; tuy nhiên, truyện ở các làng cười còn ít được sưu tầm và chưa được nghiên cứu nhiều. Trong khi 1013 truyện cười đơn lẻ trong tập 8 bộ Tổng tập văn học dân gian người Việt đã trở nên phổ biến trên phạm vi toàn quốc, truyện cười ở các làng cười vẫn còn tương đối xa lạ với đa số người dân. Mặt khác, trong khi hình thức diễn xướng của truyện cười cổ truyền đã lùi vào quá khứ, tính diễn xướng và các hình thức diễn xướng ở một số làng cười vẫn còn tồn tại trong đời sống thực tế. Để phân biệt truyện cười cổ truyền phổ biến và truyện cười ở các làng cười, luận án tập trung khảo sát hai phương diện cốt lõi: thi pháp thể loại và hình thức diễn xướng.

Mục đích nghiên cứu của luận án gồm hai nội dung chính:

1. Nêu được đặc điểm thi pháp truyện cười ở các làng cười;
2. Phân tích hình thức diễn xướng truyện cười ở các làng cười.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 6 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Sưu tầm bổ sung truyện ở một làng cười mà chủ thể không làm nông nghiệp, cụ thể là làng Trân Châu, huyện đảo Cát Hải, thành phố Hải Phòng;
2. Tập hợp một số lượng đủ các truyện cười ở các làng cười, có tính đại diện cho truyện làng cười ở Bắc Bộ;
3. Phân tích thi pháp truyện cười ở các làng cười đã được tập hợp ở nhiệm vụ thứ hai;
4. So sánh thi pháp truyện cười ở các làng cười với thi pháp truyện cười cổ truyền phổ biến, được lưu hành sớm và rộng rãi trong phạm vi toàn quốc;
5. Trình bày diễn biến của hướng nghiên cứu diễn xướng/trình diễn trong bối cảnh ở nước ngoài và Việt Nam;
6. Phân tích các hình thức diễn xướng của truyện cười ở các làng cười.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát truyện cười ở các làng cười trên phương diện thi pháp và diễn xướng. Dựa trên kinh nghiệm chọn mẫu của nhà nghiên cứu V. Propp, tác giả lựa chọn khảo sát 5 làng cười đại diện cho các vùng cảnh quan địa lý và phương thức sáng tạo nghệ thuật ở Bắc Bộ:

• Làng Trúc Ổ (huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh): đại diện vùng đồng bằng, có nghề câu cuốn, truyện cười giàu tính đại ngôn và lý sự;
• Làng Hòa Làng và làng Dương Sơn (tỉnh Bắc Giang): đại diện vùng trung du, miền núi, có truyền thống nói phét nổi tiếng trong ca dao; riêng Dương Sơn có truyền thống Nho học, có "Dương Sơn hội quán" và nghệ nhân Nguyễn Tam;
• Làng Văn Lang (tỉnh Phú Thọ): đại diện vùng đất Tổ trung du miền núi phía Bắc;
• Làng Trân Châu (huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng): đại diện làng cười vùng biển đảo của ngư dân.

Tổng số ngữ liệu khảo sát của luận án là 299 truyện cười (gồm 246 truyện đã xuất bản và 53 truyện do tác giả trực tiếp sưu tầm điền dã từ năm 2017 đến năm 2022). Nguồn truyện đã xuất bản được lấy từ công trình Truyện làng cười xứ Bắc (1988) của Trần Quốc Thịnh và Làng cười Văn Lang (2011) của Trần Văn Thục. Đối tượng ngữ liệu so sánh là 1013 truyện cười cổ truyền độc lập trong tập 8 Truyện cười thuộc Tổng tập văn học dân gian người Việt do Nguyễn Chí Bền chủ biên. Phạm vi thời gian của các truyện khảo sát là các sáng tác từ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 cho đến giai đoạn gần đây.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Văn bản luận án điểm lại chi tiết lịch sử sưu tầm và nghiên cứu truyện cười qua các thời kỳ:

Về lịch sử sưu tầm truyện cười cổ truyền:

• Thư tịch Hán Nôm cuối thế kỷ XVIII và XIX có: Công dư tiệp ký tiền biên của Vũ Phương Đề, Công dư tiệp ký tục biên của Trần Quý Nha (18 truyện có yếu tố gây cười), Sơn cư tạp thuật của Đan Sơn (2 truyện), Vân nang tiểu sử của Phạm Đình Dục (6 truyện).
• Sách chữ quốc ngữ thời kỳ đầu: Chuyện đời xưa lựa nhón những chuyện hay và có ích (1866) và Chuyện khôi hài (1882) của Trương Vĩnh Ký (ghi chép 112 truyện dân gian, trong đó có 78 truyện cười); Chuyện giải buồn (1895) của Huỳnh Tịnh Của.
• Sách tiếng Pháp: Contes et légendes annamites (1886) của A. Landes (22 truyện).
• Giai đoạn đầu thế kỷ XX đến trước năm 1945: Tiếu lâm tân truyện (chữ Nôm, 1916, 37 truyện); Đối cổ kỳ quan của Đặng Lễ Nghi (1910); Tiếu lâm của Phụng Hoàng Sang (1912); Chuyện khôi hài của Trần Phong Sắc (1913, 2 tập, 164 truyện); Khôi hài của Hàn Khanh (1913, 2 quyển, 32 truyện); Chuyện góp của Nguyễn Ngọc (1913); Truyện tiếu đàm của Phụng Hoàng Sang và Dương Diếp (1914, 50 truyện); Khôi hài thú vị của Trần Văn Tý (1915); bộ ba cuốn Tiếu lâm An Nam của Thọ An Phạm Duy Tốn (1918-1924); Góp cười truyện thế của Trần Trung Viên (1921); Tân tiếu lâm của Lạc Sinh (1925); Chuyện vui của nhà in Tiếng Dân (1929); Chuyện vui của Huỳnh Khắc Trường (1932); Chuyện tiếu lâm của nhà in Phạm Văn Thình (1932); Truyện cổ nước Nam của Nguyễn Văn Ngọc (1932); Tiếu lâm Việt Nam của Đồ Nam (1949); Chuyện tiếu lâm và cổ tích của Công Thành (1950); Tân tiếu lâm, Lò Léc da du I của Lạc Sinh (1952).
• Giai đoạn 1954-1975: Ở miền Bắc có Truyện tiếu lâm Việt Nam của Nguyễn Hồng Phong (1957, 148 truyện); Tiếng cười Việt Nam của Văn Tân (1957, 28 truyện tiếu lâm và 17 truyện khôi hài); Kho cười của Zuy Nhất, Tùng Giang (1957); Truyện cười dân gian Việt Nam của nhóm Nguyễn Hồng Phong, Trương Chính, Đỗ Thiện, Đặng Việt Thanh, Hoàng Tuấn Phổ (1964). Ở miền Nam có Cổ tích nực cười của Nguyễn Quỳnh (1957); 101 chuyện cấm cười của Tú Xe (1963); Chuyện cấm đàn bà của Đặng Trần Huân (1969); Chuyện cười cổ nhân của Vương Hồng Sển (1971).
• Giai đoạn sau 1975: Tiếng cười dân gian Việt Nam của Trương Chính và Phong Châu (1979, 230 truyện); Truyện cười dân gian Việt Nam (tập 1, 1985) của Minh Tâm, Nguyễn Xuân Kính, Tăng Kim Ngân; Truyện cười dân gian Việt Nam của Trương Chính (1985); Nụ cười kháng chiến (1986); Sợ vợ chết cứng của Hội Văn nghệ Bắc Thái (1988); Đặt lờ trên cây của Nguyễn Hữu Ái (1988); Tuyển tập tiếng cười thế giới (tập 1, 1988) do Nguyễn Đức Dân chủ biên; Truyện cười dân gian Nam Bộ của Bùi Mạnh Nhị, Nguyễn Tấn Phát, Trần Tấn Vĩnh (1989); Gánh bưởi qua sông của Ninh Viết Giao (1992); 101 truyện cười dân gian Việt Nam của Kinh Bắc (1992); Kho tàng truyện tiếu lâm Việt Nam của Nguyễn Cừ, Phan Trọng Thưởng (1993); Cười của Ngọc Chi (1994); Truyện tiếu lâm Việt Nam và Kho tàng truyện cười Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh (1995); Kho tàng truyện tiếu lâm Việt Nam của Phạm Trường Tam (1999); các tuyển tập của Thi Long, Quế Chi (2001). Tập đại thành là bộ Tổng tập văn học dân gian người Việt do Nguyễn Chí Bền chủ biên gồm tập 8 (1013 truyện cười cổ truyền lẻ, 395 truyện làng cười) và tập 9 (18 tập truyện trạng).

Về lịch sử sưu tầm truyện cười ở các làng cười: Khởi đầu muộn hơn truyện cười cổ truyền, gồm có: Chuyện Trạng Vĩnh Hoàng của Võ Xuân Trang (1984, 31 truyện); Bứt lầm đuôi cọp của Nguyễn Huy (1987, 19 truyện làng Vĩnh Hoàng); Truyện làng cười xứ Bắc của Trần Quốc Thịnh (1988, 241 truyện); Truyện cười Văn Lang của Dương Huy Thiện (1994, 47 truyện); Tuyển tập truyện tiếu lâm xứ Bắc (1997) và Những làng cười Việt Nam (1998) của Trần Quốc Thịnh; Làng cười Văn Lang của Hữu Thục và Dương Huy Thiện (2006, 180 truyện).

Về lịch sử nghiên cứu truyện cười:

• Nghiên cứu truyện cười cổ truyền: Tiểu luận "Ý nghĩa nhân sinh trong truyện cười nước ta ngày xưa" của Đặng Thai Mai (1943); công trình nghiên cứu hệ thống của Nguyễn Hồng Phong (1957); hệ thống giáo trình đại học của Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên (1962, 1972-1973), Võ Quang Nhơn (1983), Lê Chí Quế (1990), Đỗ Bình Trị, Hoàng Tiến Tựu (1990-1991), Nguyễn Bích Hà (2008), Vũ Anh Tuấn, Nguyễn Việt Hùng (2012, 2016), Phạm Thu Yến. Các nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật và thi pháp gồm: Đỗ Bình Trị (1999), Triều Nguyên (2011), Nguyễn An Tiêm (2015), Kiều Thu Hoạch (vấn đề nguồn gốc và bản chất thể loại), Đỗ Lai Thúy (tâm lý song mã Trạng Quỳnh và Trạng Lợn).
• Nghiên cứu truyện cười ở các làng cười: Nghiêm Đa Văn (1984) khảo sát bước đầu 3 làng cười Bắc Ninh (Đồng Sài, Đông An, Yên Từ); Nguyễn Đình Bưu và Trần Quốc Thịnh (1985) nghiên cứu làng cười Hà Bắc gắn với môi trường văn hóa lịch sử làng; Đỗ Bình Trị (1988); Kiều Thu Hoạch (1999); Nguyễn Huy Bỉnh (2010, 2015) phân tích nghệ thuật chơi chữ, phóng đại trong truyện làng cười xứ Bắc; Nguyễn Việt Hùng (2012) đưa làng cười vào giáo trình đại học.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Chưa có công trình nào sưu tầm và nghiên cứu truyện cười của làng ngư nghiệp (chủ thể ngư dân miền biển đảo); chưa có công trình nào tiến hành so sánh hệ thống, toàn diện về mặt thi pháp giữa truyện cười ở các làng cười với 1013 truyện cười cổ truyền độc lập; chưa có công trình phân tích chuyên sâu về các hình thức diễn xướng thực địa của truyện cười tại các làng cười trong mối liên hệ với lý thuyết bối cảnh văn hóa dân gian.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các khái niệm và cơ sở lý thuyết chuyên ngành sau:

• Khái niệm văn học dân gian cổ truyền, hiện đại, đương đại: Tiếp thu quan điểm của Đinh Gia Khánh, Kiều Thu Hoạch, Trần Từ (Nguyễn Từ Chi) và Nguyễn Xuân Kính, xác định văn học dân gian cổ truyền ra đời và lưu truyền từ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945; văn học dân gian hiện đại tính từ sau năm 1945; văn học dân gian đương đại chỉ các sáng tạo trong khoảng 15-20 năm gần đây.
• Phân loại truyện cười: Phân biệt giữa truyện cười kết chuỗi/truyện trạng (Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, Xiển Ngộ...) và truyện cười lẻ/độc lập; phân biệt truyện khôi hài (tiếng cười nhẹ nhàng, mua vui) và truyện tiếu lâm (rừng cười, trong đó thảo luận quan điểm của Nguyễn Đổng Chi về yếu tố tục so với quan điểm tiếp cận toàn diện của Nguyễn Xuân Kính, Tô Hoài).
• Khái niệm thi pháp và thi pháp học: Tiếp thu định nghĩa của Từ điển thuật ngữ văn học (Trần Đình Sử chủ biên) và quan điểm của Đinh Gia Khánh, Hoàng Tiến Tựu, Đỗ Bình Trị, Nguyễn An Tiêm, Triều Nguyên: thi pháp truyện cười chính là hệ thống nghệ thuật gây cười và các thủ pháp nghệ thuật thể hiện.
• Khái niệm diễn xướng: Điểm lại quan điểm của Đặng Văn Lung (1977), Nguyễn Khắc Xương (1986), Kiều Trung Sơn (2012), Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, cùng các mô tả diễn xướng sử thi thực tế của Tô Ngọc Thanh, Đỗ Hồng Kỳ. Tác giả luận án đưa ra định nghĩa thao tác: Diễn xướng là việc truyền miệng tác phẩm văn học dân gian (tách văn bản ngôn từ ra khỏi trí nhớ nghệ nhân và trang sách); các yếu tố động tác phụ họa, trang phục, giao lưu với người nghe là những yếu tố đi kèm tùy từng trường hợp cụ thể.
• Hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore học (Contextual approach / Performance theory) khởi xướng từ Hoa Kỳ và việc vận dụng tại Việt Nam.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực tế gồm:

1. Phương pháp tập hợp tài liệu đã xuất bản: Thu thập, giám định văn bản từ các sưu tập truyện cười cổ truyền và truyện làng cười.
2. Phương pháp tổng hợp (tiến triển - méthode progressive theo Đinh Gia Khánh): Đi từ các thành tố, chi tiết để xây dựng lại chỉnh thể tác phẩm và mối liên hệ với môi trường văn hóa xã hội.
3. Phương pháp phân tích (thoái triển - méthode régressive theo Đinh Gia Khánh): Đi từ tổng thể ngược về các yếu tố ban đầu để khảo sát cấu trúc và nội dung tác phẩm.
4. Phương pháp thống kê (theo Nguyễn Xuân Kính): Thẩm định và thống kê định lượng tần suất xuất hiện các thủ pháp nghệ thuật (phóng đại, yếu tố tục) để rút ra kết luận khoa học.
5. Phương pháp so sánh: So sánh thi pháp truyện kể ở 5 làng cười với 1013 truyện cười cổ truyền độc lập để làm rõ tính tương đồng và dị biệt.
6. Phương pháp nghiên cứu ngữ văn dân gian: Phân tích văn bản qua các yếu tố kết cấu, bố cục, thủ pháp, thể loại, văn vần.
7. Phương pháp điền dã dân tộc học: Trực tiếp quan sát, ghi chép, phỏng vấn, ghi âm tại làng Trân Châu, Trúc Ổ, Hòa Làng, Dương Sơn, Văn Lang; thực hiện quy tắc đạo đức khoa học bằng cách đổi tên những người cung cấp tư liệu.
8. Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Phỏng vấn trực tiếp GS.TS Nguyễn Xuân Kính, GS.TS Vũ Anh Tuấn và nhà nghiên cứu Trần Quốc Thịnh.

Nguồn tư liệu/dữ liệu: Luận án sử dụng 299 truyện cười tại 5 làng cười Bắc Bộ (246 truyện đã xuất bản trong công trình của Trần Quốc Thịnh và Trần Văn Thục; 53 truyện do tác giả sưu tầm mới) và 1013 truyện cười cổ truyền độc lập trong tập 8 bộ Tổng tập văn học dân gian người Việt (sau khi đã thẩm định và loại bỏ 16 truyện hiện đại hoặc không gây cười từ 1029 truyện ban đầu).

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM, TỔNG QUAN VỀ LÀNG VIỆT CỔ TRUYỀN Ở BẮC BỘ, LỊCH SỬ SƯU TẦM, NGHIÊN CỨU TRUYỆN CƯỜI

Chương 1 tập trung giải quyết ba nội dung lớn: xác lập hệ thống khái niệm công cụ, phác họa bức tranh văn hóa - xã hội làng xã cổ truyền Bắc Bộ và tổng thuật lịch sử sưu tầm, nghiên cứu.

Về khái niệm, chương này làm rõ các định nghĩa: truyện cười dân gian, truyện cười cổ truyền - hiện đại - đương đại, truyện trạng/kết chuỗi và truyện lẻ/độc lập, truyện khôi hài và truyện tiếu lâm, truyện cười ở các làng cười, thi pháp và diễn xướng.

Về bối cảnh làng xã cổ truyền Bắc Bộ:

• Bắc Bộ là vùng văn hóa tiêu biểu (phân tích sự phân chia vùng văn hóa của Ngô Đức Thịnh với 7 vùng, Đinh Gia Khánh với 9 vùng, Chu Xuân Diên với 6 vùng).
• Làng xã là tế bào của vùng văn hóa. Dẫn chứng tư liệu của Nguyễn Từ Chi và số liệu của Nguyễn Tùng: ở Bắc Ninh trước năm 1945 có 74,18% xã thuộc dạng "nhất xã nhất thôn", ở Cẩm Giàng (Hải Dương) là 58,7%.
• Đặc trưng làng Việt Bắc Bộ: Cấu trúc không gian có cổng làng, lũy tre, đình, chùa, giếng nước; cơ cấu kinh tế là "biển tiểu nông tư hữu" với các thành phần địa chủ, phú nông, trung nông, bần nông, cố nông và ông đồ; tổ chức cộng đồng theo địa vực (ngõ, xóm), huyết thống (dòng họ), lứa tuổi (giáp), chính quyền (lý trưởng, hội đồng kỳ mục) và hội phường (hội tư văn, tư cấp, hội võ, phường nghề).
• Đời sống tinh thần: Trước năm 1945, khoảng 90% nông dân mù chữ; sinh hoạt văn hóa dân gian truyền miệng giữ vai trò chủ đạo qua hát ru, kể chuyện đêm đông, hội làng và các loại hình nghệ thuật diễn xướng như chèo, tuồng, rối nước, hát dậm, hát xoan, hát ghẹo, hát trống quân, hát đúm.

Về các làng cười Bắc Bộ: Luận án chỉ ra trên phạm vi toàn quốc có 16 làng cười được tập hợp trong Tổng tập (năm 2005), trong đó 15 làng thuộc Bắc Bộ (Bắc Ninh, Bắc Giang, Phú Thọ) và chỉ có 1 làng thuộc Trung Bộ (làng Vĩnh Hoàng, Quảng Trị). Các làng cười đều ra đời từ bối cảnh kinh tế nghèo khó, thể hiện tinh thần lạc quan và khát vọng sống của cư dân nông nghiệp và ngư nghiệp.

Dưới đây là bảng tổng hợp số lượng và nguồn ngữ liệu tại 5 làng cười được luận án lựa chọn nghiên cứu:

STT	Tên làng cười	Địa bàn hành chính	Vùng sinh thái / Đặc điểm	Đã xuất bản (SL)	Sưu tầm mới (SL)	Tổng số truyện (SL)
1	Văn Lang	Huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ	Trung du miền núi (đất Tổ)	180	0	180
2	Hòa Làng	Tỉnh Bắc Giang	Trung du miền núi	26	14	40
3	Dương Sơn	Tỉnh Bắc Giang	Trung du miền núi (có truyền thống Nho học)	26	13	39
4	Trúc Ổ	Huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh	Đồng bằng (nghề câu cuốn)	14	6	20
5	Trân Châu	Huyện đảo Cát Hải, TP. Hải Phòng	Vùng biển đảo (ngư dân)	0	20	20
Tổng	5 làng cười	Bắc Bộ	Đồng bằng, trung du, biển đảo	246	53	299

Phần cuối chương 1 trình bày chi tiết lịch sử sưu tầm và nghiên cứu truyện cười từ thế kỷ XVIII đến nay, khẳng định việc khảo sát thi pháp và diễn xướng truyện làng cười là hướng đi cần thiết để bổ sung vào diện mạo văn học dân gian.

CHƯƠNG 2: THI PHÁP TRUYỆN CƯỜI Ở CÁC LÀNG CƯỜI

Chương 2 thực hiện phân tích thi pháp học đối với 299 truyện cười tại 5 làng cười Bắc Bộ và đặt trong mối tương quan so sánh với 1013 truyện cười cổ truyền độc lập.

Các điểm tương đồng về mặt thi pháp giữa truyện làng cười và truyện cười cổ truyền:

• Thủ pháp sử dụng ngôn ngữ linh hoạt và phù hợp: Sử dụng khẩu ngữ, tiếng lóng, tiếng địa phương, nghệ thuật chơi chữ, cách nói lái, nói nước đôi.
• Thủ pháp kết thúc bất ngờ: Tạo nút thắt và mở nút đột ngột ở câu kết, đảo lộn dự đoán của người nghe để bật ra tiếng cười.
• Thủ pháp khai thác và tạo dựng mâu thuẫn: Xây dựng xung đột giữa bản chất và hiện tượng, giữa lời nói và hành động.
• Thủ pháp sử dụng văn vần xen vào truyện kể văn xuôi: Tạo nhịp điệu, tăng tính biểu cảm và hỗ trợ trí nhớ truyền miệng của nghệ nhân.
• Thủ pháp phóng đại: Cường điệu kích thước, tính chất của sự vật, hiện tượng (con cá, củ khoai, ngôi nhà, năng suất lao động).
• Thủ pháp sử dụng yếu tố tục: Khai thác các yếu tố giải phẫu cơ thể, bài tiết, sinh lý nhằm giải tỏa căng thẳng trong lao động và mua vui.
• Sự phối hợp linh hoạt nhiều thủ pháp trong cùng một tác phẩm.

Bảng thống kê tỷ lệ sử dụng thủ pháp phóng đại và thủ pháp sử dụng yếu tố tục tại 5 làng cười khảo sát:

Làng cười	Tổng số truyện (SL)	Sử dụng thủ pháp phóng đại (SL)	Tỷ lệ phóng đại (%)	Sử dụng thủ pháp yếu tố tục (SL)	Tỷ lệ yếu tố tục (%)
Dương Sơn	39	23	58,9%	0	0,0%
Trân Châu	20	8	40,0%	1	5,0%
Văn Lang	180	62	34,4%	51	28,3%
Hòa Làng	40	10	25,0%	0	0,0%
Trúc Ổ	20	2	10,0%	0	0,0%
Tổng cộng	299	105	35,1%	52	17,4%

Các điểm khác biệt căn bản về mặt thi pháp giữa truyện làng cười và truyện cười cổ truyền:

1. Ngôi kể chuyện: Chỉ có truyện cười ở các làng cười mới để người kể chuyện ở ngôi thứ nhất ("tôi", "ông nội tôi", "bố tôi", người kể tự xưng và trực tiếp tham gia vào câu chuyện). Trong truyện cười cổ truyền phổ biến, ngôi kể luôn là ngôi thứ ba khách quan.
2. Sự vắng mặt của các thủ pháp truyền thống: Truyện cười ở các làng cười hầu như hoặc rất ít khi sử dụng thủ pháp "gậy ông đập lưng ông" và thủ pháp "bắt chước không thành công" (vốn là hai thủ pháp chiếm tỷ lệ lớn trong truyện cười cổ truyền châm biếm).
3. Khác nhau về tính chất và mức độ: Cùng sử dụng thủ pháp phóng đại, nói khoác nhưng truyện làng cười gắn chặt với cá tính địa phương, sản vật cụ thể của làng và không nhằm mục đích đả kích giai cấp hay hạ nhục đối tượng, mà chủ yếu phục vụ nhu cầu tự trào, trêu đùa, thi tài khẩu khí và mua vui sinh hoạt.

CHƯƠNG 3: TỪ TRÀO LƯU BỐI CẢNH Ở HOA KỲ ĐẾN VIỆC DIỄN XƯỚNG Ở CÁC LÀNG CƯỜI

Chương 3 trình bày cơ sở lý luận của hướng tiếp cận bối cảnh (Contextual approach / Performance theory) trong nghiên cứu folklore của các học giả Hoa Kỳ và quá trình vận dụng vào nghiên cứu folklore tại Việt Nam; từ đó đi sâu khảo sát thực tế diễn xướng truyện cười ở 5 làng cười Bắc Bộ.

Nội dung khảo sát thực địa và phân tích diễn xướng:

• Báo cáo quá trình sưu tầm điền dã dân tộc học tại 5 làng: Trúc Ổ, Hòa Làng, Dương Sơn, Văn Lang và Trân Châu.
• Phân tích các không gian và môi trường diễn xướng:
  • Diễn xướng trong lao động: Trên đồng ruộng (cấy lúa, tát nước, làm cỏ), trên thuyền chài khi đi biển (làng Trân Châu), lúc nông nhàn.
  • Diễn xướng trong sinh hoạt đời thường: Tại quán nước đầu làng, sân đình, điếm tuần, nhà riêng bên ấm trà, bàn rượu.
  • Diễn xướng trong các dịp lễ hội, hội thi: Hội làng, các cuộc thi tài nói khoác, nói tức giữa các cá nhân hoặc giữa các xóm, các làng lân cận (như cặp đôi làng cười Hòa Làng - Dương Sơn).
• Đặc điểm nghệ thuật diễn xướng: Người kể chuyện sử dụng ngôn từ kết hợp giọng điệu, nét mặt, ánh mắt, ngữ điệu ngắt nghỉ tạo bất ngờ; sự tương tác trực tiếp, đối đáp tức thì giữa người kể và người nghe (cộng đồng diễn xướng).

Chương 3 rút ra nhận xét: Diễn xướng là phương thức tồn tại đích thực của truyện cười làng cười; việc tách rời văn bản truyện cười ra khỏi bối cảnh diễn xướng sinh hoạt làng xã sẽ làm mất đi phần lớn giá trị thẩm mỹ và sắc thái hài hước vốn có của tác phẩm.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn như sau:

1. Về mặt tư liệu và thực tiễn: Luận án đã sưu tầm mới 53 truyện cười chưa từng được công bố, bao gồm: 20 truyện ở làng Trân Châu (thành phố Hải Phòng), 14 truyện ở làng Hòa Làng (tỉnh Bắc Giang), 13 truyện ở làng Dương Sơn (tỉnh Bắc Giang), và 6 truyện ở làng Trúc Ổ (tỉnh Bắc Ninh). Đóng góp đáng chú ý là việc bổ sung 20 truyện cười của làng Trân Châu - sưu tập truyện cười đầu tiên của một làng ngư nghiệp ven biển đảo, bổ sung diện mạo cho mảng truyện cười làng cười vốn trước đây chỉ tập trung ở vùng nông nghiệp đồng bằng và trung du.
2. Về mặt lý luận và thi pháp học: Luận án nhận diện và làm sáng tỏ hệ thống đặc điểm thi pháp của truyện cười ở các làng cười; chỉ ra các nét tương đồng và đặc biệt là những nét dị biệt so với truyện cười cổ truyền phổ biến (ngôi kể thứ nhất; sự vắng bóng của thủ pháp gậy ông đập lưng ông và bắt chước không thành công; sự khác biệt về mức độ, tính chất của thủ pháp phóng đại và yếu tố tục).
3. Về mặt tiếp cận phương pháp luận: Luận án tiếp thu, giải thích lý do ra đời của khuynh hướng tiếp cận bối cảnh/diễn xướng (Performance theory) trong folklore học Hoa Kỳ và vận dụng vào việc phân tích hình thức diễn xướng sống của truyện kể tại 5 làng cười Bắc Bộ.

Về kiến nghị và giải pháp đề xuất: Luận án đề xuất tiếp tục công tác điền dã sưu tầm truyện cười tại các làng cười còn lại trên cả nước; cần có phương án bảo tồn các hình thức diễn xướng dân gian trong không gian văn hóa làng xã truyền thống trước tác động của đô thị hóa; đưa các tác phẩm truyện cười làng cười tiêu biểu vào giảng dạy, nghiên cứu văn học dân gian ở các bậc học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung trình bày trong văn bản luận án:

• Hạn chế: Do điều kiện thời gian và nguồn lực nghiên cứu, luận án chỉ khảo sát chuyên sâu 5 làng cười đại diện tại Bắc Bộ trong tổng số 16 làng cười đã được ghi nhận trên toàn quốc; số lượng truyện sưu tầm mới ở một số làng (như Trúc Ổ với 6 truyện) còn tương đối khiêm tốn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi điền dã sang các làng cười khác ở Bắc Bộ (như Can Vũ, Cua, Đông An, Nội Hoàng, Tiên Lục...) và làng cười miền Trung (làng Vĩnh Hoàng, Quảng Trị); đẩy mạnh nghiên cứu so sánh liên ngành giữa thi pháp học, nhân học văn hóa và xã hội học nông thôn đối với hiện tượng làng cười.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Văn học Dân gian, Văn học Việt Nam, Văn hóa học, Nhân học và Ngữ văn tại các trường đại học sư phạm, khoa học xã hội và nhân văn: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo về thi pháp thể loại tự sự dân gian và phương pháp tiếp cận bối cảnh diễn xướng.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, cán bộ sưu tầm folklore: Cung cấp 53 văn bản truyện cười sưu tầm mới kèm xuất xứ địa bàn; cung cấp quy trình và kinh nghiệm điền dã dân tộc học tại các làng quê đồng bằng, trung du và hải đảo.
• Các phần đáng tham khảo nhất trong luận án:
  • Hệ thống tư liệu 53 truyện cười mới sưu tầm tại phụ lục;
  • Phần so sánh định tính và số liệu định lượng về thi pháp giữa truyện làng cười và 1013 truyện cười cổ truyền ở chương 2;
  • Phần tổng thuật lý thuyết bối cảnh và khảo sát diễn xướng thực địa ở chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát ngữ liệu tại những làng cười nào và tổng số tác phẩm là bao nhiêu? Luận án khảo sát 5 làng cười tại Bắc Bộ gồm: Văn Lang (Phú Thọ), Hòa Làng (Bắc Giang), Dương Sơn (Bắc Giang), Trúc Ổ (Bắc Ninh) và Trân Châu (Cát Hải, Hải Phòng). Tổng số ngữ liệu khảo sát là 299 truyện (gồm 246 truyện đã xuất bản và 53 truyện do tác giả trực tiếp sưu tầm điền dã).

2. Điểm khác biệt căn bản về mặt thi pháp giữa truyện cười ở các làng cười và truyện cười cổ truyền độc lập là gì? Luận án chỉ ra ba điểm khác biệt chính:

• Chỉ có truyện cười ở các làng cười mới sử dụng người kể chuyện ở ngôi thứ nhất;
• Truyện cười ở các làng cười hầu như hoặc rất ít khi sử dụng thủ pháp "gậy ông đập lưng ông" và "bắt chước không thành công";
• Tính chất và mức độ sử dụng các thủ pháp (như phóng đại, nói khoác) ở làng cười mang tính mua vui, tự trào gắn với địa danh, sản vật cụ thể chứ không mang tính chất đả kích xã hội như truyện cười cổ truyền.

3. Tỷ lệ sử dụng thủ pháp phóng đại và yếu tố tục tại các làng cười được luận án thống kê cụ thể ra sao?

• Thủ pháp phóng đại chiếm 105/299 truyện (35,1%), trong đó cao nhất là làng Dương Sơn (23/39 truyện, chiếm 58,9%), tiếp theo là Trân Châu (40,0%), Văn Lang (34,4%), Hòa Làng (25,0%), thấp nhất là Trúc Ổ (10,0%).
• Thủ pháp sử dụng yếu tố tục chiếm 52/299 truyện (17,4%), chỉ xuất hiện ở 2 làng là Văn Lang (51/180 truyện) và Trân Châu (1/20 truyện); 3 làng Hòa Làng, Dương Sơn, Trúc Ổ không ghi nhận truyện có yếu tố tục.

4. Vì sao tác giả luận án lựa chọn sưu tầm bổ sung truyện cười tại làng Trân Châu (Cát Hải, Hải Phòng)? Vì làng Trân Châu là một làng chài thuộc huyện đảo Cát Hải, có chủ thể sáng tạo là ngư dân miền biển. Trước thời điểm thực hiện luận án, chưa có bất kỳ sưu tập truyện cười của một làng ngư nghiệp nào được xuất bản; việc bổ sung truyện làng Trân Châu giúp diện mạo truyện cười làng cười có thêm tiếng cười của cư dân vùng biển "ăn sóng nói gió" bên cạnh cư dân nông nghiệp đồng bằng và trung du.

5. Tác giả luận án đưa ra định nghĩa thao tác về "diễn xướng" trong văn học dân gian như thế nào? Tác giả luận án định nghĩa: Diễn xướng là việc truyền miệng tác phẩm văn học dân gian (như nói tục ngữ, hát hò dân ca, hát kể sử thi, trình diễn trò chơi có lời, biểu diễn tích chèo). Yếu tố cốt lõi đầu tiên của diễn xướng là tách văn bản ngôn từ ra khỏi trí nhớ nghệ nhân và trang sách; còn các yếu tố động tác phụ họa, trang phục hay giao lưu với người nghe là những yếu tố tùy thuộc vào từng trường hợp và thể loại cụ thể.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thùy là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống về truyện cười tại 5 làng cười tiêu biểu ở Bắc Bộ trên hai bình diện thi pháp thể loại và diễn xướng văn hóa dân gian. Bằng việc kết hợp phương pháp phân tích ngữ văn, thống kê định lượng, so sánh đối chiếu với 1013 truyện cười cổ truyền và điền dã thực địa, tác giả đã làm rõ các quy luật thi pháp đặc thù cũng như phương thức diễn xướng sống của truyện làng cười. Công trình đóng góp cho ngành Văn học Dân gian 53 tư liệu truyện cười sưu tầm mới (trong đó có mảng truyện cười làng chài hải đảo) và cung cấp cứ liệu khoa học về mối quan hệ giữa văn bản tác phẩm và bối cảnh sinh hoạt làng xã cổ truyền.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM, TỔNG QUAN VỀ LÀNG VIỆT CỔ TRUYỀN Ở BẮC BỘ, LỊCH SỬ SƯU TẦM, NGHIÊN CỨU TRUYỆN CƯỜI 1. Truyện cười dân gian Truyện cười dân gian là những sáng tác do dân chúng sáng tạo và lưu truyền từ xưa đến nay. Dân chúng là một khái niệm bao gồm nhiều tập hợp người với những nghề nghiệp, sở thích, năng khiếu khác nhau. Cái gọi là dân, dân chúng cũng vận động theo thời gian.

Trong thời quân chủ/ phong kiến, dân chúng là những nông dân, thợ thủ công, người buôn bán nhỏ và trí thức bình dân. Nông dân là những người sống ở nông thôn, canh tác ruộng đất và chăn nuôi. Thợ thủ công là những người chủ yếu không sản xuất nông nghiệp mà làm các công việc như đan lát, làm đồ mộc, làm gạch, xây dựng nhà cửa,… Tuy phân biệt rành mạch như vậy, nhưng thực tế, những người nông dân làm ruộng là chủ yếu, nhưng họ vẫn có thể đan lát, đóng gạch, làm mộc cho gia đình mình hoặc làm các công việc trên để có sản phẩm đem bán hoặc dựng nhà, dựng cửa cho người khác để nhận thù lao khi nông nhàn. Số lượng những người thợ thủ công chỉ chuyên làm nghề này không nhiều.

Ở Bắc Bộ, thời quân chủ chỉ có hai làng không có nghề làm ruộng là làng gốm Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội) và làng gốm Quế Quyển (Hà Nam). Do không có đất đai sản xuất, hai làng này không có người làm ruộng. Khi nói đến nghề thủ công, hiện nay chúng ta hay nói đến làng nghề. Nói như vậy không có nghĩa là cả làng đó làm nghề, mà chỉ có một bộ phận lớn sản xuất ra một mặt hàng nhất định như làng mây tre đan, làng làm lược, làng làm trống.

Trong làng vẫn có một bộ phận chuyên làm nông nghiệp và những người thợ thủ công ở những làng vừa nêu cũng biết làm nghề nông. Những người làm nghề buôn bán trong xã hội quân chủ thường là những người buôn bán nhỏ và đại đa số là phụ nữ. Ngày xưa phụ nữ chỉ không làm các nghề buôn gia súc (trâu, bò, lợn) và buôn bè. Ở Bắc Bộ cũng đã hình thành một số làng buôn như Đan Loan, Báo Đáp, Phù Lưu nhưng xu thế của những người buôn 9 bán là không đầu tư tiền lãi vào việc phát triển nghề này mà khi có nhiều tiền lại mua thêm ruộng đất.

Cái căn tính nông dân đã không làm cho Bắc Bộ có những nhà buôn lớn. Nói đến trí thức bình dân là nói đến các nhà nho đi thi không đỗ hoặc là những người đã đỗ đạt nhưng chưa phải đại khoa, họ làm một chức quan nhỏ sau một thời gian vì những lý do nhất định lại trở về làng làm dân. Những người đó ta gọi là trí thức bình dân, bao gồm nhà nho chưa đi thi, nhà nho đi thi không đỗ và những viên quan nhỏ về hưu. Bốn kiểu người vừa nêu được sách vở phong kiến xếp vào loại dân, với trật tự ngược lại là sĩ, nông, công, thương.

Một trò diễn cổ truyền ở làng Tứ Xã (Phú Thọ) đã thể hiện các nhân vật này trong hội làng. Nói như trên tuy đã chi tiết nhưng chưa bao gồm hết những người được gọi là dân. Còn có các ngư dân, dân nghèo thành thị, các cô đào hát, anh kép hát, người xẩm mù, thậm chí cả các cô gái bán hoa và binh lính,… tất cả họ đều là dân. Văn học dân gian nói chung và truyện cười dân gian nói riêng là do những người trên sáng tác, lưu truyền.

Theo truyền thống, chúng ta nói tắt truyện cười dân gian là truyện cười. Thực ra còn có các truyện cười bác học, có tác giả.