Khảo Sát Thuật Ngữ Bưu Chính Viễn Thông Trong Tiếng Anh Và Phương Pháp Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt

Khảo sát thuật ngữ bưu chính viễn thông trong tiếng Anh và phương pháp chuyển dịch sang tiếng Việt, cung cấp kiến thức chuyên sâu và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thiết
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hùng Việt
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo Sát Thuật Ngữ Bưu Chính Viễn Thông Trong Tiếng Anh Và Cách Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.1.1.1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới
• 1.1.1.2. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ BCVT trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.1.2.1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ BCVT trong tiếng Anh
• 1.1.2.2. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ BCVT ở Việt Nam
• 1.1.3. Một số vấn đề lí thuyết về thuật ngữ
• 1.1.3.1. Vị trí thuật ngữ trong hệ thống ngôn ngữ
• 1.1.3.2. Quan niệm về thuật ngữ
• 1.1.3.3. Phân biệt thuật ngữ và một số đơn vị liên quan
• 1.1.3.4. Các tiêu chuẩn của thuật ngữ
• 1.1.3.5. Thuật ngữ và lí thuyết định danh
• 1.1.3.5.1. Khái niệm định danh
• 1.1.3.5.2. Lí thuyết định danh
• 1.1.3.5.3. Quá trình định danh
• 1.1.3.5.4. Nguyên lý định danh
• 1.1.4. Về hệ thống thuật ngữ BCVT
• 1.1.4.1. Về bưu chính
• 1.1.4.2. Về viễn thông
• 1.1.4.3. Về thuật ngữ bưu chính viễn thông
• 1.1.5. Lí thuyết dịch thuật và vấn đề dịch thuật ngữ
• 1.1.5.1. Khái quát về dịch thuật
• 1.1.5.2. Khái niệm tương đương trong dịch thuật
• 1.1.5.3. Các kiểu tương đương dịch thuật
• 1.1.5.4. Vấn đề dịch thuật ngữ
• 1.1.5.5. Quan hệ giữa nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch thuật ngữ
• 1.1.5.6. Dịch thuật ngữ BCVT Anh – Việt
• 2. Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO THUẬT NGỮ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG TIẾNG ANH
• 2.1. Thuật ngữ BCVT và các thành tố cấu tạo thuật ngữ BCVT trong tiếng Anh
• 2.1.1. Xác định hệ thuật ngữ BCVT
• 2.1.2. Đơn vị cấu tạo thuật ngữ BCVT
• 2.1.3. Đặc điểm của thuật ngữ BCVT tiếng Anh có cấu tạo là từ
• 2.1.3.1. Đặc điểm từ loại của thuật ngữ BCVT tiếng Anh là từ
• 2.1.3.2. Phân loại thuật ngữ BCVT tiếng Anh
• 2.1.3.2.1. Thuật ngữ BCVT tiếng Anh là từ ghép
• 2.1.4. Đặc điểm của thuật ngữ BCVT tiếng Anh có cấu tạo là ngữ
• 2.1.5. Số lượng thành tố cấu tạo thuật ngữ BCVT trong tiếng Anh
• 2.1.5.1. Các thuật ngữ BCVT tiếng Anh là danh ngữ
• 2.1.5.2. Các thuật ngữ BCVT tiếng Anh là tính ngữ
• 2.1.5.3. Thuật ngữ BCVT tiếng Anh là từ tắt
• 2.1.6. Mô hình cấu tạo của hệ thuật ngữ BCVT tiếng Anh
• 2.1.6.1. Mô hình cấu tạo 1
• 2.1.6.2. Mô hình cấu tạo 2
• 2.1.6.3. Mô hình cấu tạo 3
• 2.1.6.4. Mô hình cấu tạo 4
• 2.1.6.5. Mô hình cấu tạo 5
• 2.1.6.6. Mô hình cấu tạo 6
• 2.1.6.7. Mô hình cấu tạo 7
• 2.1.6.8. Mô hình cấu tạo 8
• 2.1.6.9. Mô hình cấu tạo 9
• 3. Chương 3: PHƯƠNG THỨC HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG TIẾNG ANH
• 3.1. Phương thức hình thành thuật ngữ BCVT tiếng Anh
• 3.1.1. Phương thức thứ nhất: Thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường
• 3.1.2. Phương thức thứ hai: Tạo thuật ngữ BCVT trên cơ sở ngữ liệu vốn có
• 3.1.3. Phương thức thứ ba: Tiếp nhận thuật ngữ BCVT nước ngoài
• 3.1.4. Phương thức thứ tư: Tiếp nhận thuật ngữ BCVT tiếng Anh từ các ngành khoa học khác
• 3.2. Đặc điểm định danh của thuật ngữ BCVT tiếng Anh
• 3.2.1. Nguyên tắc định danh
• 3.2.2. Đặc điểm định danh của thuật ngữ BCVT tiếng Anh xét theo kiểu ngữ nghĩa
• 3.2.3. Đặc điểm định danh của thuật ngữ BCVT tiếng Anh xét theo kiểu cách thức biểu thị
• 4. Chương 4: CÁCH CHUYỂN DỊCH THUẬT NGỮ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 4.1. Các tiêu chí đảm bảo tương đương của sản phẩm dịch thuật
• 4.2. Đánh giá cách chuyển dịch thuật ngữ BCVT tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4.3. Phân tích tương đương dịch thuật thuật ngữ BCVT theo loại đơn vị cấu tạo thuật ngữ
• 4.4. Phân tích tương đương dịch thuật thuật ngữ BCVT theo số lượng đơn vị
• 4.5. Những thuận lợi và khó khăn trong dịch thuật ngữ BCVT từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4.6. Phương hướng và giải pháp chuẩn hoá dịch thuật ngữ BCVT từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4.6.1. Phương hướng chuẩn hoá dịch thuật ngữ BCVT từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4.6.2. Giải pháp chuẩn hoá dịch thuật ngữ BCVT từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4.7. Ý kiến đề xuất về dịch thuật ngữ BCVT tiếng Anh sang tiếng Việt
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Thuật Ngữ Bưu Chính Viễn Thông

Nghiên cứu về thuật ngữ bưu chính viễn thông (BCVT) trong tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt đang trở thành một lĩnh vực quan trọng. Việc xây dựng hệ thống thuật ngữ BCVT không chỉ giúp chuẩn hóa ngôn ngữ mà còn hỗ trợ cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong ngành này. Các thuật ngữ BCVT thường mang tính chuyên môn cao, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cả ngôn ngữ và lĩnh vực ứng dụng.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Thuật Ngữ Trên Thế Giới

Trên thế giới, nghiên cứu về thuật ngữ bưu chính đã có từ lâu, với nhiều công trình nghiên cứu được công bố. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng thuật ngữ BCVT không chỉ là từ ngữ mà còn phản ánh sự phát triển của công nghệ và xã hội.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Thuật Ngữ Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về thuật ngữ viễn thông đang ngày càng được chú trọng. Nhiều công trình đã được thực hiện nhằm xây dựng và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ BCVT, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức trong việc chuyển dịch và áp dụng.

II. Vấn Đề Trong Nghiên Cứu Thuật Ngữ Bưu Chính Viễn Thông

Một trong những thách thức lớn trong nghiên cứu thuật ngữ bưu chính viễn thông là sự thiếu thống nhất trong cách chuyển dịch. Nhiều thuật ngữ chưa có tương đương chính xác trong tiếng Việt, dẫn đến việc sử dụng không đồng nhất. Điều này ảnh hưởng đến việc giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực này.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Chuyển Dịch Thuật Ngữ

Việc chuyển dịch thuật ngữ BCVT từ tiếng Anh sang tiếng Việt gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về ngữ nghĩa và văn hóa. Nhiều thuật ngữ không có tương đương trực tiếp, yêu cầu người dịch phải có kiến thức sâu rộng.

2.2. Thiếu Tính Thống Nhất Trong Sử Dụng

Sự thiếu thống nhất trong việc sử dụng thuật ngữ BCVT gây khó khăn cho việc giao tiếp và nghiên cứu. Các tài liệu và giáo trình hiện tại thường không đồng nhất về cách sử dụng thuật ngữ, dẫn đến sự nhầm lẫn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thuật Ngữ Bưu Chính Viễn Thông

Để nghiên cứu thuật ngữ bưu chính viễn thông, cần áp dụng các phương pháp khoa học như phân tích ngữ nghĩa, thống kê và đối chiếu. Những phương pháp này giúp xác định cấu trúc và đặc điểm của thuật ngữ, từ đó đề xuất cách chuyển dịch hiệu quả.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Của Thuật Ngữ

Phân tích ngữ nghĩa giúp hiểu rõ hơn về cách thức hình thành và sử dụng thuật ngữ BCVT. Điều này rất quan trọng trong việc xác định tương đương khi chuyển dịch sang tiếng Việt.

3.2. Thống Kê Các Thuật Ngữ Thường Gặp

Thống kê các thuật ngữ thường gặp trong lĩnh vực BCVT giúp xác định tần suất sử dụng và mức độ phổ biến của chúng. Điều này hỗ trợ trong việc xây dựng từ điển thuật ngữ BCVT tiếng Việt.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Thuật Ngữ BCVT

Nghiên cứu về thuật ngữ bưu chính viễn thông không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn cao. Việc chuẩn hóa thuật ngữ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu trong ngành BCVT, đồng thời hỗ trợ cho việc phát triển công nghệ thông tin tại Việt Nam.

4.1. Tăng Cường Chất Lượng Giảng Dạy

Việc chuẩn hóa thuật ngữ BCVT giúp giảng viên và sinh viên có thể giao tiếp hiệu quả hơn trong quá trình học tập. Điều này cũng giúp giảm thiểu sự nhầm lẫn trong việc sử dụng thuật ngữ.

4.2. Hỗ Trợ Phát Triển Ngành BCVT

Nghiên cứu và chuẩn hóa thuật ngữ BCVT góp phần vào việc phát triển ngành bưu chính viễn thông tại Việt Nam, đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế và phát triển công nghệ.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Thuật Ngữ Bưu Chính Viễn Thông

Nghiên cứu về thuật ngữ bưu chính viễn thông trong tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng. Việc xây dựng hệ thống thuật ngữ chuẩn sẽ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy trong ngành BCVT, đồng thời hỗ trợ cho sự phát triển của đất nước.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Thuật Ngữ

Trong tương lai, nghiên cứu về thuật ngữ BCVT cần tiếp tục được mở rộng và cập nhật để đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành. Việc áp dụng công nghệ mới vào nghiên cứu cũng sẽ là một xu hướng quan trọng.

5.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Mới

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các thuật ngữ mới xuất hiện trong lĩnh vực BCVT, cũng như cách thức chuyển dịch chúng sang tiếng Việt một cách hiệu quả và chính xác.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Khảo sát thuật ngữ bưu chính viễn thông trong tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt" của tác giả Nguyễn Thị Thiết (Chuyên ngành Ngôn ngữ học, Mã số 9229020; do PGS. Phạm Hùng Việt hướng dẫn khoa học tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2018) là luận án tiến sĩ tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống thuật ngữ chuyên ngành Bưu chính Viễn thông (BCVT) dưới lăng kính đồng bộ của ngôn ngữ học cấu trúc, lý thuyết định danh và lý thuyết dịch thuật đối chiếu.

Trong bối cảnh bùng nổ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và quá trình chuyển đổi số toàn cầu, ngành BCVT đóng vai trò như "hạ tầng của hạ tầng", là mạch máu thông tin huyết mạch của nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, sự phát triển vượt bậc của công nghệ viễn thông (từ mạng chuyển mạch kênh, chuyển mạch gói đến thông tin vệ tinh và truyền thông số) đã tạo ra một lượng thuật ngữ mới khổng lồ bằng tiếng Anh với tốc độ gia tăng "không phải từng ngày mà là từng giờ" (như nhận định của R. Budagov). Sự du nhập ồ ạt này đặt ngôn ngữ học ứng dụng Việt Nam trước một research gap mang tính cấp thiết: sự thiếu vắng các nghiên cứu hệ thống về quy luật cấu tạo, phương thức định danh và các nguyên tắc chuyển dịch chuẩn hóa thuật ngữ BCVT tiếng Anh sang tiếng Việt. Trước công trình này, các nghiên cứu trong nước hoặc chỉ dừng lại ở các ngành khác (như luật sở hữu trí tuệ của Mai Thị Loan, quân sự của Vũ Quang Hào, y học của Vương Thị Thu Minh), hoặc chỉ khảo sát phạm vi hẹp như tin học - viễn thông nội bộ tiếng Việt mà hoàn toàn bỏ trống mảng bưu chính và chiều kích đối chiếu dịch thuật Anh - Việt (như Nguyễn Thị Kim Thanh, 2005).

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) cốt lõi:

• RQ1: Hệ thống thuật ngữ BCVT tiếng Anh được tổ chức theo những mô hình cấu tạo hình thức và đặc điểm từ loại nào?
  H1: Thuật ngữ BCVT tiếng Anh chiếm ưu thế tuyệt đối ở dạng cụm từ (danh ngữ đa thành tố) và từ viết tắt, phản ánh tính đa tầng của các khái niệm công nghệ cao.
• RQ2: Những cơ chế định danh và phương thức tạo thuật ngữ nào chi phối sự hình thành của hệ thuật ngữ BCVT tiếng Anh?
  H2: Phương thức thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường và tiếp nhận liên ngành (Toán, Vật lý, Tin học) là hai động lực định danh chủ đạo.
• RQ3: Các đơn vị thuật ngữ BCVT tiếng Anh được chuyển dịch sang tiếng Việt theo những mức độ tương đương nào và bộc lộ những bất cập gì?
  H3: Xuất hiện tình trạng bất đối xứng nghiêm trọng giữa tương đương 1//1 và tương đương 1//>1 (đa nghĩa, trùng lặp biến thể dịch), đòi hỏi phải có tiêu chí chuẩn hóa khoa học.
• RQ4: Đâu là khung giải pháp ngôn ngữ học tối ưu để chuẩn hóa việc chuyển dịch thuật ngữ BCVT tiếng Anh sang tiếng Việt?
  H4: Chuẩn hóa thuật ngữ BCVT tiếng Việt phải dựa trên sự cân bằng giữa tính khoa học (chính xác, hệ thống), tính quốc tế và tính dân tộc (tối ưu hóa vốn từ Hán - Việt và thuần Việt).

Về phạm vi và quy mô ngữ liệu, nghiên cứu khảo sát toàn diện hệ thống gồm gần 10.000 đơn vị thuật ngữ rút từ Từ điển giải nghĩa thuật ngữ viễn thông Anh - Việt (Lê Thanh Dũng chủ biên, Nxb Bưu điện, 2003) kết hợp các tài liệu chuyên ngành chuẩn mực của Liên minh Bưu chính Thế giới (UPU), Ericsson Telecom, McGraw-Hill và Oxford University Press. Về ý nghĩa định lượng, kết quả khảo sát cho thấy 90% thuật ngữ BCVT tiếng Việt sử dụng yếu tố gốc Hán - Việt, dưới 10% sử dụng yếu tố thuần Việt, và còn tồn tại gần 8% thuật ngữ đồng nghĩa gây nhiễu loạn trong giao tiếp học thuật và dịch thuật chuyên ngành.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học thế giới ghi nhận sự hình thành từ thế kỷ XVIII với các công trình tiên phong của Carl von Linné (1736) và A. Lavoisier, nhưng chỉ thực sự xác lập tư cách một ngành khoa học độc lập vào đầu thế kỷ XX với sự phân hóa thành ba trường phái học thuật kinh điển:

1. Trường phái Áo (Eugen Wüster): Tiếp cận thuật ngữ theo hướng duy danh và tiêu chuẩn hóa khái niệm kỹ thuật, coi trọng phương pháp xử lý dữ liệu và tính đơn nghĩa tuyệt đối phục vụ chuẩn hóa quốc tế.
2. Trường phái Xô Viết (E. Drezen, D. S. Lotte, A. A. Reformatsky): Tiếp cận thuật ngữ từ nền tảng ngôn ngữ học cấu trúc xã hội, kết hợp chặt chẽ giữa hệ thống khái niệm logic và quy luật phát triển từ vựng của ngôn ngữ tự nhiên.
3. Trường phái Praha - Tiệp Khắc (B. Havránek, L. Drozd): Tập trung vào chức năng phong cách học chuyên môn và xu hướng bản địa hóa hệ thuật ngữ dân tộc đối lập với các yếu tố vay mượn Hy - La.

Trong lý thuyết dịch thuật chuyên ngành, một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc kéo dài giữa hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm tiền giả định khả dịch và tương đương tuyệt đối: J. C. Catford (1965) với khái niệm "tương đương văn bản", Eugene Nida (1964, 1974) với phân định "tương đương hình thức" (formal equivalence) và "tương đương động" (dynamic equivalence), cùng Werner Koller (1979) với các cấp độ tương đương biểu vật, biểu cảm, văn bản. Nhóm này khẳng định tương đương là điều kiện tiên quyết và hoàn toàn khả thi trong chuyển dịch khoa học kỹ thuật.
• Quan điểm hoài nghi tương đương (Non-equivalence skepticism): Mary Snell-Hornby (1988) và Edwin Gentzler (1993) lập luận rằng dịch thuật cơ học giữa hai hệ thống ngôn ngữ là bất khả thi do sự bất đối xứng văn hóa - nhận thức; do đó, tương đương tuyệt đối chỉ là một ảo tưởng lý thuyết.
• Quan điểm dung hòa thực dụng: Mona Baker (1992) đề xuất mô hình tương đương dụng học (pragmatic equivalence), nhìn nhận tương đương như một chuỗi nấc thang linh hoạt (sliding scale) dựa trên ngữ cảnh giao tiếp cụ thể.

Tại Việt Nam, nền tảng nghiên cứu thuật ngữ được khởi dựng từ công trình lịch sử Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn (1942) với 6.000 danh từ và 8 tiêu chuẩn đặt thuật ngữ, tiếp nối qua các giai đoạn hội thảo chuẩn hóa (1978–1979) của Lê Khả Kế, Lưu Vân Lăng, Đỗ Hữu Châu, Hoàng Văn Hành, và các công trình đương đại của Lê Quang Thiêm (2005), Nguyễn Đức Tồn (2010, 2012), Hà Quang Năng (2012).

Đối chiếu với các công trình quốc tế về thuật ngữ viễn thông (như nghiên cứu từ vựng chuẩn hóa của Martin H. Weik, Nathan J. Muller, Xerxes Mazda), luận án của Nguyễn Thị Thiết định vị một đóng góp đặc biệt: Đây là công trình đầu tiên xác lập mô hình phân tích đối chiếu song song từ cấu trúc hình thức tiếng Anh sang cấu trúc ngữ nghĩa - dịch thuật tiếng Việt, giải quyết triệt để sự đứt gãy giữa lý thuyết thuật ngữ học thuần túy và thực hành dịch thuật chuyên ngành BCVT.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết ngôn ngữ học kinh điển trong một lĩnh vực chuyên ngành có tốc độ biến đổi nhanh:

• Kiểm chứng và cụ thể hóa mô hình đa tầng của V. M. Leichik (1986): Luận án chứng minh cấu trúc của thuật ngữ BCVT là sự tích hợp biện chứng giữa ba tầng: tầng nền (substratum) là ngôn ngữ tự nhiên, tầng thượng (superstratum) là hệ thống logic khái niệm chuyên ngành, và hạt nhân ở giữa gồm cấu trúc hình thức - chức năng.
• Kế thừa và phát triển lý thuyết định danh ngôn ngữ: Xác lập mối quan hệ giữa ý nghĩa biểu vật (trùng khít với thực thể vật lý BCVT) và ý nghĩa biểu niệm (đồng nhất với khái niệm khoa học), từ đó khẳng định tính có lý do (motivation) trong quá trình sáng tạo thuật ngữ chuyên ngành.
• Xây dựng 4 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
  • Mệnh đề 1 (P1): Cấu trúc hình thức của thuật ngữ BCVT tỷ lệ thuận với độ phức tạp của khái niệm công nghệ; khái niệm càng đa tầng thì cấu trúc danh ngữ phái sinh càng nhiều thành tố.
  • Mệnh đề 2 (P2): Phương thức định danh ẩn dụ và chuyển nghĩa chức năng từ ngôn ngữ thông thường sang chuyên ngành diễn ra theo quy luật bảo toàn nét nghĩa hạt nhân và chuyên biệt hóa nét nghĩa ngoại vi.
  • Mệnh đề 3 (P3): Mức độ tương đương dịch thuật chuyên ngành BCVT bị quy định bởi tính tương thích giữa cơ chế danh hóa (nominalization) trong tiếng Anh và cấu trúc ngữ pháp phân tích tính của tiếng Việt.
  • Mệnh đề 4 (P4): Tỷ lệ sử dụng yếu tố gốc Hán - Việt trong thuật ngữ khoa học kỹ thuật là một quy luật thích ứng tự nhiên của tiếng Việt nhằm đáp ứng tính hàm súc, tính hệ thống và tính trừu tượng của khái niệm khoa học.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp liên ngành của ba trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết cấu trúc hình vị - ngữ pháp (phân tích thành tố trực tiếp IC), (2) Lý thuyết định danh nhận thức (Cognitive Nomination Theory), và (3) Mô hình tương đương dịch thuật đa cấp (Jakobson, Nida, Koller).

                      ┌──────────────────────────────────────────────┐
                      │ HỆ THỐNG THUẬT NGỮ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG ANH  │
                      └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                             │
                      ┌──────────────────────▼───────────────────────┐
                      │    KHUNG PHÂN TÍCH BA BÌNH DIỆN              │
                      └──────┬───────────────┼───────────────┬───────┘
                             │               │               │
        ┌────────────────────┴──┐   ┌────────┴────────┐   ┌──┴────────────────────┐
        │ 1. Cấu tạo hình thức   │   │ 2. Cơ chế       │   │ 3. Chuyển dịch        │
        │    - Từ đơn / Từ ghép │   │    định danh    │   │    tương đương        │
        │    - Danh ngữ (2-4 tt)│   │    - Thuật ngữ  │   │    - Tương đương 1//1 │
        │    - Từ viết tắt      │   │      hóa        │   │    - Tương đương 1//>1│
        │    - 9 mô hình kết hợp│   │    - Vay mượn   │   │    - Bất tương đương  │
        └────────────────────┬──┘   └────────┬────────┘   └──┬────────────────────┘
                             │               │               │
                      ┌──────▼───────────────▼───────────────▼───────┐
                      │  CHUẨN HÓA THUẬT NGỮ BCVT TIẾNG VIỆT         │
                      │  (Khoa học - Quốc tế - Dân tộc - Đại chúng) │
                      └──────────────────────────────────────────────┘

Luận án mô hình hóa 9 cấu trúc kết hợp cơ bản của thuật ngữ BCVT tiếng Anh, phân định rõ ranh giới điều kiện biên (boundary conditions): Nghiên cứu tập trung vào thuật ngữ chỉ khái niệm, quy trình, thiết bị, thông số kỹ thuật; loại trừ hoàn toàn tên riêng của các tổ chức viễn thông thương mại (như AT&T, VNPT) và tên nhân vật lịch sử.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Lập trường nhận thức luận (Epistemological Stance): Nghiên cứu đứng trên lập trường Thực chứng cấu trúc luận kết hợp Chức năng luận (Structural-Functionalist Realism), coi thuật ngữ là các thực thể ngôn ngữ khách quan phản ánh thế giới khách quan của tri thức khoa học kỹ thuật.
• Thiết kế hỗn hợp (Mixed Methods): Kết hợp định lượng (thống kê tần suất xuất hiện, tỷ lệ phần trăm mô hình cấu tạo, định lượng loại hình tương đương) và định tính (phân tích ngữ nghĩa học, đối chiếu cấu trúc cú pháp, giải cấu trúc tương đương dịch thuật).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Thủ pháp phân tích thành tố trực tiếp (Immediate Constituent Analysis - IC): Giải mã các tổ hợp danh ngữ phức tạp (như asynchronous transfer mode, dense wavelength division multiplexing) nhằm bóc tách hạt nhân danh từ và các thành tố phụ nghĩa.
2. Thủ pháp thống kê, phân loại: Khảo sát toàn bộ kho ngữ liệu ~10.000 thuật ngữ, phân loại theo từ loại (Danh từ, Tính từ, Động từ), hình thức cấu tạo (Từ đơn, Từ ghép, Ngữ, Từ tắt), và kiểu quan hệ ngữ nghĩa.
3. Phương pháp nghiên cứu đối chiếu - dịch thuật: Thiết lập ma trận đối sánh giữa đơn vị nguồn tiếng Anh và các biến thể dịch tiếng Việt tương ứng, đánh giá dựa trên tiêu chí tương đương biểu vật, tương đương ngữ pháp và tương đương chức năng.
4. Quy trình tam giác đạc (Triangulation):
   • Triangulation dữ liệu: Đối chiếu từ điển chuyên ngành với các văn bản pháp quy viễn thông và giáo trình đại học.
   • Triangulation lý thuyết: Kết hợp lý thuyết thuật ngữ học Nga, Tây Âu và Việt ngữ học.

Data và phân tích

Ngữ liệu được xử lý qua hệ thống bảng biểu thống kê chi tiết:

• Phân tích hình thức cấu tạo: Từ đơn chiếm tỷ lệ nhỏ; dạng ngữ (cụm từ cố định gồm 2 thành tố, 3 thành tố, 4 thành tố) và từ viết tắt (acronyms/initialisms như SPC, ISDN, CDMA, ADSL) chiếm trên 85% tổng số thuật ngữ.
• Phân tích tương đương: Phân loại rành mạch thành 4 nhóm tương đương cơ bản:
  1. Tương đương 1//1: Một thuật ngữ tiếng Anh tương ứng với một đơn vị dịch tiếng Việt duy nhất (chuẩn xác cao).
  2. Tương đương 1//>1: Một thuật ngữ tiếng Anh có nhiều bản dịch tiếng Việt khác nhau (tạo ra sự chồng chéo, không nhất quán).
  3. Tương đương 1//<1: Bản dịch tiếng Việt chỉ chuyển tải được một phần nét nghĩa chuyên ngành của thuật ngữ nguồn.
  4. Bất tương đương: Khái niệm công nghệ mới có trong tiếng Anh nhưng tiếng Việt chưa có đơn vị tương đương sẵn có.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

[!NOTE] "Thuật ngữ không chỉ hiểu đơn giản là từ và ngữ chuyên môn dùng trong khoa học kĩ thuật, công nghệ, dịch vụ mà đó là hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học, là tri thức khoa học công nghệ, là trí tuệ dân tộc và nhân loại được chung đúc qua hình thức ngôn ngữ."
— Trích dẫn cơ sở lý luận từ luận án (Nguyễn Đức Tồn, tr. 13)

Luận án đưa ra 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá thực nghiệm:

1. Sự áp đảo của cấu trúc danh ngữ nhiều thành tố: Thuật ngữ BCVT tiếng Anh có xu hướng danh từ hóa cực cao. Các mô hình danh từ + danh từ (N + N), tính từ + danh từ (Adj + N), và danh từ + giới từ + danh từ (N + Prep + N) chiếm đa số tuyệt đối. Các tổ hợp 3 đến 4 thành tố xuất hiện dày đặc để biểu đạt các công nghệ tích hợp lai ghép.
2. Cơ chế chuyển di thuật ngữ liên ngành: Thuật ngữ BCVT tiếng Anh có tính dung hợp cao, tiếp nhận hơn 60% dung lượng từ các ngành khoa học nền tảng khác như Toán học (binary, algorithm), Vật lý - Điện từ học (frequency, modulation, attenuation, cathode), và Khoa học máy tính (packet switching, database, protocol).
3. Sự chi phối của các yếu tố Hán - Việt trong tiếng Việt: Thống kê định lượng chứng minh có tới 90% thuật ngữ BCVT tiếng Việt được cấu tạo từ các yếu tố Hán - Việt (như: viễn thông, viễn thám, vệ tinh, địa tĩnh, truyền dẫn, giải điều chế, đa hợp, quang sợi), trong khi các yếu tố thuần Việt chỉ chiếm chưa đầy 10%. Điều này lý giải tính năng sản vượt trội của từ tố Hán - Việt trong việc tạo lập các từ ghép đẳng lập và chính phụ mang tính khái quát cao.
4. Thực trạng nhiễu loạn đồng nghĩa (~8%) và đa dạng hóa dịch thuật: Khảo sát phát hiện gần 8% thuật ngữ tồn tại hiện tượng một thuật ngữ tiếng Anh có 2 đến 4 cách dịch tiếng Việt khác nhau tùy thuộc vào tác giả từ điển hoặc cơ quan ban hành (ví dụ: bus topology được dịch thành "cấu hình bus", "kiến trúc mạng hình tuyến", "tô-pô mạng dạng đường trục"; byte-oriented protocol dịch thành "giao thức hướng byte", "giao thức định hướng byte").
5. Cơ chế tồn tại ba dạng thức tiếp nhận ngoại lai: Tiếng Việt tiếp nhận thuật ngữ BCVT tiếng Anh qua 3 con đường song song: dịch nghĩa hoàn toàn (optical fiber -> cáp sợi quang), phiên âm (cable -> cáp, modem -> mô-đem, byte -> bai), và giữ nguyên dạng chữ viết nhưng đọc theo âm Việt (online, chat, internet, email, CD, router).

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng khẳng định quy luật phát triển thuật ngữ học trong kỷ nguyên số; làm sáng tỏ mối quan hệ giữa định danh khái niệm và chuẩn hóa ngôn ngữ.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Thiết lập quy trình 4 bước chuẩn hóa dịch thuật ngữ khoa học công nghệ: (1) Phân tích cấu trúc ngữ pháp - khái niệm nguồn -> (2) Xác định trường nghĩa và từ tố tương đương đích -> (3) Lựa chọn phương thức dịch (dịch nghĩa / mượn từ Hán - Việt / phiên âm / giữ nguyên dạng) -> (4) Thống nhất hóa qua hội đồng chuẩn hóa.
• Ứng dụng thực tiễn và chính sách:
  • Đóng góp trực tiếp vào công tác biên soạn từ điển thuật ngữ tiêu chuẩn của Bộ Thông tin và Truyền thông.
  • Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học để giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành BCVT hiệu quả tại Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông và các trường đại học kỹ thuật.
  • Cung cấp cơ sở lý luận phục vụ xây dựng Luật Ngôn ngữ tại Việt Nam, đặc biệt là các điều khoản quy định về sử dụng thuật ngữ nước ngoài và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả toàn diện, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn khung thời gian và tốc độ công nghệ: Ngữ liệu chính dựa trên từ điển xuất bản năm 2003 và các tài liệu đến năm 2018. Sự bùng nổ của mạng 5G/6G, Internet vạn vật (IoT), Điện toán đám mây (Cloud Computing) và Trí tuệ nhân tạo (AI) trong những năm gần đây đã sinh ra hàng loạt thuật ngữ mới chưa kịp bao quát trong luận án.
• Giới hạn về ngữ liệu bưu chính truyền thống: Thuật ngữ viễn thông chiếm tỷ trọng áp đảo (>80%) so với thuật ngữ bưu chính thuần túy do đặc thù ngành bưu chính ít phát sinh các đột phá phần cứng hơn viễn thông.
• Thiếu vắng phân tích ngữ liệu lớn (Corpus Linguistics): Nghiên cứu chưa ứng dụng các phần mềm phân tích ngữ liệu tự động quy mô lớn (như Sketch Engine hay AntConc) để quét tần suất xuất hiện tự nhiên trên văn bản web thực tế.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Xây dựng cơ sở dữ liệu thuật ngữ trực tuyến mở (Open-access Termbase) cho ngành BCVT có đối soát đa ngữ Anh - Việt - Pháp.
2. Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Trí tuệ nhân tạo để tự động hóa quá trình trích xuất và đối soát thuật ngữ chuyên ngành.
3. Nghiên cứu sâu sự chuyển đổi của thuật ngữ bưu chính truyền thống sang logistics số và chuỗi cung ứng thông minh.
4. Mở rộng khảo sát biến thể thuật ngữ BCVT tại các quốc gia sử dụng tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai (ESL) trong khu vực ASEAN.

---

Tác động và ảnh hưởng

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    MA TRẬN TÁC ĐỘNG CỦA LUẬN ÁN                            │
├──────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────────┤
│ Lĩnh vực học thuật   │ - Trở thành tài liệu tham khảo mẫu mực cho các luận │
│                      │   án tiến sĩ Ngôn ngữ học ứng dụng & Từ điển học.   │
│                      │ - Dự báo tạo ra hàng trăm trích dẫn học thuật trong │
│                      │   các nghiên cứu dịch thuật chuyên ngành kỹ thuật.  │
├──────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────┤
│ Ngành công nghiệp    │ - Chuẩn hóa văn bản kỹ thuật, hợp đồng thương mại   │
│ Bưu chính Viễn thông │   và tài liệu chuyển giao công nghệ cho các tập đoàn│
│                      │   lớn (VNPT, Viettel, MobiFone, FPT Telecom).       │
├──────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────┤
│ Quản lý nhà nước &   │ - Cung cấp luận cứ thực chứng cho Bộ TTTT và Viện   │
│ Chính sách ngôn ngữ  │   Tiêu chuẩn Chất lượng VN ban hành bộ TCVN thuật ngữ│
│                      │ - Đóng góp xây dựng Dự thảo Luật Ngôn ngữ.         │
├──────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────┤
│ Giáo dục đại học     │ - Nâng cao chất lượng giáo trình tiếng Anh chuyên   │
│                      │   ngành tại Học viện Công nghệ BCVT, ĐH Bách Khoa...│
└──────────────────────┴─────────────────────────────────────────────────────┘

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung phân tích cấu trúc - định danh - dịch thuật chuẩn mực, giải quyết triệt để bài toán phương pháp luận khi nghiên cứu ngôn ngữ chuyên ngành (LSP).
• Kỹ sư, Chuyên gia kỹ thuật Viễn thông: Nắm bắt chính xác bản chất khái niệm đằng sau các ký hiệu viết tắt và danh ngữ phức tạp tiếng Anh, tránh sai sót trong vận hành hệ thống.
• Biên - Phiên dịch viên kỹ thuật: Sở hữu cẩm nang tra cứu và phương pháp xử lý các hiện tượng bất tương đương, chuyển ngữ chuẩn xác các thuật ngữ mới.
• Nhà hoạch định chính sách & Cơ quan chuẩn hóa: Có căn cứ khoa học vững chắc để thẩm định, ban hành các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và danh mục thuật ngữ chính thống.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng mô hình phân tầng thuật ngữ của V. M. Leichik (1986) bằng cách chứng minh sự tương tác hữu cơ giữa tầng nền ngôn ngữ tự nhiên tiếng Việt (đặc trưng phân tích tính, đơn lập) với tầng thượng logic công nghệ viễn thông phương Tây. Luận án chứng minh rằng tính hàm súc và khả năng ghép từ linh hoạt của kho từ tố Hán - Việt chính là "chiếc cầu nối ngôn ngữ học" hoàn hảo nhất để nội hóa các khái niệm công nghệ cao của phương Tây vào tiếng Việt.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Mai Thị Loan (2011) về thuật ngữ luật sở hữu trí tuệ hay Vũ Thị Thu Huyền (2013) về thuật ngữ xây dựng vốn chỉ tập trung khảo sát nội bộ tiếng Việt, luận án của Nguyễn Thị Thiết đã tạo bước đột phá phương pháp luận bằng cách tích hợp ma trận 3 chiều: Cấu tạo hình vị học tiếng Anh -> Cơ chế định danh nhận thức học -> Đánh giá mức độ tương đương dịch thuật song ngữ Anh - Việt.

3. Phát hiện thực nghiệm bất ngờ nhất từ dữ liệu là gì?

Phát hiện tỷ lệ các yếu tố Hán - Việt chiếm tới 90% trong thuật ngữ BCVT tiếng Việt (một ngành công nghệ hiện đại bậc nhất, xuất phát hoàn toàn từ phương Tây) là một phát hiện giàu ý nghĩa nhận thức luận. Nó bác bỏ định kiến cho rằng từ Hán - Việt chỉ phù hợp với các ngành khoa học xã hội cổ điển, đồng thời khẳng định năng lực biểu đạt công nghệ tối ưu của lớp từ vựng này.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập quy trình nghiên cứu 5 bước rõ ràng: (1) Thu thập ngữ liệu từ từ điển chuẩn; (2) Gán nhãn từ loại và bóc tách thành tố IC; (3) Phân loại mô hình kết hợp; (4) Khảo sát các trường ngữ nghĩa định danh; (5) Đối chiếu bản dịch tiếng Việt và lập bảng tương đương 1//1, 1//>1, 1//<1. Quy trình này có thể áp dụng nguyên vẹn cho bất kỳ hệ thuật ngữ chuyên ngành kỹ thuật nào khác (như cơ điện tử, hàng không, công nghệ nano).

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào: Xây dựng Từ điển điện tử thông minh đa ngữ chuyên ngành BCVT tích hợp xử lý tự nhiên; Chuẩn hóa thuật ngữ mạng thế hệ mới (Next Generation Networks - NGN) và truyền thông vô tuyến siêu băng rộng; và Hoàn thiện khung lý thuyết về chuẩn hóa thuật ngữ phục vụ Luật Ngôn ngữ Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thiết là một công trình khoa học nghiêm túc, công phu, có giá trị học thuật cao và ý nghĩa thực tiễn sâu sắc.

Các đóng góp mang tính cốt lõi của luận án được tổng kết:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thuật ngữ học, lý thuyết định danh và lý thuyết tương đương dịch thuật áp dụng riêng cho ngành Bưu chính Viễn thông.
2. Khám phá và phân loại 9 mô hình cấu tạo hình thức của thuật ngữ BCVT tiếng Anh, chỉ rõ quy luật áp đảo của danh ngữ phức hợp đa thành tố và từ viết tắt.
3. Làm sáng tỏ 4 phương thức hình thành và các nguyên tắc định danh thuật ngữ BCVT, khẳng định tính có lý do của thuật ngữ khoa học công nghệ.
4. Định lượng hóa thực trạng tiếp nhận thuật ngữ BCVT trong tiếng Việt, chứng minh tỷ lệ áp đảo 90% của các yếu tố Hán - Việt và chỉ ra gần 8% biến thể đồng nghĩa cần chuẩn hóa.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và quy trình chuẩn hóa dịch thuật theo 4 phương châm: Khoa học, Dân tộc, Đại chúng và Quốc tế, phục vụ đắc lực cho công tác đào tạo, nghiên cứu và xây dựng chính sách ngôn ngữ quốc gia.

Công trình không chỉ lấp đầy khoảng trống nghiên cứu ngôn ngữ học chuyên ngành tại Việt Nam mà còn đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho các công trình nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ khoa học kỹ thuật trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu chuyên sâu về hệ thuật ngữ của một ngành tương đối hoàn chỉnh, đó là: Hệ thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Gần đây, một số công trình có giá trị về mặt lí luận và thực tiễn trong lĩnh vực thuật ngữ như Lê Quang Thiêm với “Sự phát triển thuật ngữ tiếng Việt theo định hướng văn hóa (từ 1907 – 2005)”, Nguyễn Đức Tồn (2012) với “Nghiên cứu khảo sát thuật ngữ tiếng Việt phục vụ cho việc xây dựng luật ngôn ngữ ở Việt Nam”. Tháng 11 năm 2008, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam đã tổ chức hội thảo “Thuật ngữ tiếng Việt trong đổi mới và hội nhập”. Đã có 10 báo cáo khoa học, tham luận được trình bày trong hội thảo.

Năm 2009 – 2010, chương trình khoa học cấp Bộ của Viện Khoa học xã hội Việt Nam do PGS. TS Phạm Hùng Việt làm chủ nhiệm “Một số vấn đề cơ bản về cơ sở lí luận và phương pháp biện soạn các loại từ điển và bách khoa thư Việt Nam” được triển khai, trong đó có nội dung về biên soạn từ điển thuật ngữ và chuyên ngành. Ngoài ra, Hà Quang Năng (2012) đã cho ra mắt chuyên khảo Thuật ngữ học – Những vấn đề lí luận và thực tiễn. Đây là một tài liệu có nhiều đóng góp vào công việc nghiên cứu về lí luận thuật ngữ ở Việt Nam.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và xu thế hội nhập hiện nay, Nguyễn Văn Khang với một số bài báo mang tính thời sự: Nghiên cứu về vấn đề xử lý từ ngữ nước ngoài trong tiếng Việt hiện nay, nhằm chuẩn hóa thuật ngữ trong tiếng Việt [Nguyễn Văn Khang 2000-2005]. Bên cạnh các bài viết, công trình nghiên cứu, các hội thảo về thuật ngữ, trong thời gian gần đây còn có khá nhiều luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ, lấy đề tài nghiên cứu về thuật ngữ làm đề tài cho luận văn, luận án của mình. Có thể dẫn ra một số luận án tiến sĩ nghiên cứu về thuật ngữ tiếng Việt trong một số ngành khoa học như: Mai Thị Loan (2011), Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa thuật ngữ luật sở hữu trí tuệ tiếng Việt; Vũ Thị Thu Huyền (2013), Thuật ngữ khoa học kỹ thuật xây dựng trong tiếng Việt; Quách Thị Gấm (2014), Nghiên cứu thuật ngữ báo chí tiếng Việt; Ngô Phi Hùng (2014), Nghiên cứu các phương thức 10 cấu tạo hệ thuật ngữ khoa học tự nhiên tiếng Việt trên tư liệu thuật ngữ Toán - Cơ - Tin học - Vật lí), … Các luận án nghiên cứu về đối chiếu so sánh và đối dịch thuật ngữ tiếng nước ngoài với tiếng Việt, theo khảo sát của chúng tôi, có những luận án sau: Nguyễn Thị Bích Hà (2000), Thuật ngữ kinh tế thương mại trong tiếng Nhật và tiếng Việt hiện đại; Vương Thị thu Minh (2006), Khảo sát thuật ngữ y học trong tiếng Anh và cách dịch chuyển sang tiếng Việt; Lê Thanh Hà (2014), Đối chiếu thuật ngữ du lịch Việt – Anh. Về lĩnh vực công nghệ thông tin và truyền thông, theo hiểu biết của chúng tôi, mới chỉ có luận án tiến sỹ của Nguyễn Thị Kim Thanh (2005), Khảo sát hệ thuật ngữ tin học Viễn thông tiếng Việt.

Đây là công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ tin học – viễn thông trong tiếng Việt. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu về thuật ngữ BCVT. Chính vì vậy, chúng tôi chọn thuật ngữ BCVT tiếng Anh làm đối tượng nghiên cứu cho luận án này, với mong muốn bước đầu đi sâu nghiên cứu thuật ngữ BCVT trong tiếng Anh về đặc điểm cấu tạo và đặc điểm định danh,và sau đó là cách chuyển dịch hệ thuật ngữ này sang tiếng Việt. Như vậy, ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về lí thuyết thuật ngữ nói chung cũng như về hệ thuật ngữ cụ thể của một số chuyên ngành.

Điều này chứng tỏ đây là một lĩnh vực thu hút được sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu trong thời gian qua. Tuy nhiên, trong tình hình hiện nay, với sự phát triển của các ngành khoa học, kĩ thuật, văn hóa, nghệ thuật, Việt Nam mở rộng quan hệ hợp tác, giao lưu với các nước khác trên thế giới, cho nên việc tiếp tục đẩy mạnh công tác nghiên cứu thuật ngữ là một nhu cầu tất yếu cần được đặt ra. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ BCVT trên thế giới và ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ BCVT trong tiếng Anh Việc nghiên cứu thuật ngữ BCVT trong tiếng Anh chủ yếu được tiến hành theo các hướng sau: - Tìm hiểu lịch sử thuật ngữ BCVT.

- Sử dụng các yếu tố gốc Latinh và gốc Ấn - Âu trong thuật ngữ BCVT. - Phân tích các thành tố cấu tạo thuật ngữ, hình vị kết hợp, phụ tố, cấu tạo từ, từ phái sinh bao gồm cả phân tích ngữ nghĩa các thuật ngữ BCVT. - Các phương pháp tạo ra thuật ngữ. 11 Kết quả nghiên cứu đã dẫn tới các cuốn từ điển, giáo trình, tài liệu về chuyên ngành BCVT, có thể kể ra một số công trình như: - Understanding Telecommunications, Anders O., Ericsson Telecom, Telia and Student literature, 1998.

- The Internet book, Doughlas E. - Communications Standard Dictionary, Martin H. International Thompson Publishing Inc, 1999. - Desktop Encyclopedia of Telecommunications, Nathan, J., McGraw- Hill Inc, 1998.

- The Focal Illustrated Dictionary of Telecommunications Xerxes M.,, Reed Education and Professional Publishing Limited, 1999. - Illustrated Telecom Dictionary, Jade C., second edition, McGraw- Hill Inc, 1998. - Vocabulaire, Universal Postal Union, Union postale universelle, Bern, 2003 - English for Telecommunication Industry, Jeremy Comfort, OUP, 1986.Tình hình nghiên cứu thuật ngữ BCVT ở Việt Nam BCVT là một ngành khoa học công nghệ xuất hiện ở nước ta chưa lâu, nhưng lại đang có những bước phát triển vượt bậc, ngành BCVT đang đặt ra cho các nhà nghiên cứu những yêu cầu cấp thiết, cần phải có những công trình nghiên cứu chuyên sâu về khoa học BCVT nói chung cũng như về hệ thuật ngữ BCVT, về sách công cụ tra cứu cho ngành nói riêng. Nhu cầu thì cao, nhưng trên thực tế, trong phạm vi sách công cụ tra cứu và công trình nghiên cứu về thuật ngữ BCVT ở Việt Nam, chỉ có thể kể ra được một số công trình sau: - Năm 1997, Ban từ điển, Nxb Khoa học và kĩ thuật xuất bản cuốn “Từ điển Điện tử - Tin học – Truyền thông Anh – Việt”.

- Năm 2002, Nxb Khoa học và Kỹ thuật xuất bản cuốn “Từ điển Tin học Điện tử Viễn thông”. - Năm 2005, Nxb Bưu điện đã xuất bản cuốn “Từ điển thuật ngữ Viễn thông Anh – Việt”, do TS Phùng Văn Vận làm chủ biên. - Năm 2003, Nxb Bưu điện xuất bản cuốn “Từ điển giải nghĩa thuật ngữ viễn thông Anh – Việt”, do Lê Thanh Dũng làm chủ biên. - Năm 2003, Nxb Bưu điện đã xuất bản cuốn “Từ điển viết tắt Điện tử - Viễn thông - Tin học Anh – Việt”, do nhiều tác giả biên soạn.

12 - Năm 1998, Nxb Bưu điện đã xuất bản cuốn “Tiếng Anh dành cho giao dịch viên bưu điện”, do Nguyễn Thượng Thái làm chủ biên. Gần đây có luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Kim Thanh (2005) “Khảo sát hệ thuật ngữ tin học Viễn thông tiếng Việt”. Đây là một luận án có nhiều đóng góp, tuy nhiên đây là một nghiên cứu về thuật ngữ chuyên ngành Tin học - Viễn thông hơn nữa lại là thuật ngữ tiếng Việt, không đề cập đến thuật ngữ bưu chính, Như vậy, nhìn chung việc nghiên cứu thuật ngữ BCVT ở Việt Nam từ trước đến nay, xét về cả lí luận và thực tiễn còn chưa được quan tâm thích đáng mà mới chỉ là những khảo sát bước đầu có tính chất định hướng, chưa toàn diện và chuyên sâu. Một số vấn đề lí thuyết về thuật ngữ 2.

Vị trí thuật ngữ trong hệ thống ngôn ngữ Thuật ngữ là những từ ngữ đặc biệt chủ yếu do con người tạo ra một cách có ý thức, là sản phẩm của lao động trí tuệ bởi vì thuật ngữ ra đời cùng với sự lao động sáng tạo của đội ngữ trí thức. “Thuật ngữ không chỉ hiểu đơn giản là từ và ngữ chuyên môn dùng trong khoa học kĩ thuật, công nghệ, dịch vụ mà đó là hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học, là tri thức khoa học công nghệ, là trí tuệ dân tộc và nhân loại được chung đúc qua hình thức ngôn ngữ” [97, tr. Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ và đội ngũ trí thức, thuật ngữ ngày càng được quan tâm và các nghiên cứu về thuật ngữ học ngày càng phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu. Thuật ngữ hiện nay được nhìn nhận không phải chỉ là một lớp từ giống lớp từ địa phương, từ nghề nghiệp… như quan niệm trước kia, bởi vì so với các lớp từ này, thuật ngữ là bộ phận từ vựng rất lớn trong hệ thống ngôn ngữ.

Theo tổng kết của một số nhà nghiên cứu, hầu hết các từ ngữ mới xuất hiện trong từ điển đều là thuật ngữ. Chẳng hạn, theo thống kê của nhà ngôn ngữ học Tiệp Khắc Sokhora., có đến 90% từ mới thuộc hệ thống thuật ngữ khoa học và kĩ thuật. Tương tự như vậy, Budagov R. (1976) nhận định “Số lượng thuật ngữ trong mỗi ngành khoa học đang phát triển quả thật không phải từng ngày mà là từng giờ” [5, tr.

Chính vì sự phát triển mạnh mẽ đó mà thuật ngữ hiện nay rất được các nhà khoa học quan tâm và trở thành đối tượng nghiên cứu của thuật ngữ học, một ngành khoa học đã được công nhận ở trên thế giới. Mặc dù hiện nay còn có 13 những tranh luận cũng như chưa có được câu trả lời thỏa đáng cho vấn đề thuật ngữ học nằm ở đâu trong ngôn ngữ học, nhưng nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài khẳng định “Thuật ngữ học là chuyên ngành độc lập, ra đời và phát triển từ ngôn ngữ học trong thế kỷ XX, gồm 2 lĩnh vực chính: thuật ngữ học lí thuyết và thuật ngữ học ứng dụng. Trong đó, đối tượng của thuật ngữ học là thuật ngữ với các lớp, loại khác nhau và hệ thống thuật ngữ hiểu theo nghĩa rộng” [68, tr. Theo Leichik (1986), trong thực tế thuật ngữ có thể được hình thành theo tự phát, tự nhiên hoặc được tạo ra một cách có ý thức.

Thuật ngữ được hình thành theo con đường tự phát thường phản ánh không hoàn toàn đầy đủ, chi tiết và hệ thống các khái niệm chuyên ngành. Quan niệm về thuật ngữ Cho đến nay hầu hết mỗi nhà nghiên cứu tiếp cận thuật ngữ từ nhiều góc nhìn khác nhau, vì vậy cũng có nhiều quan niệm khác nhau về thuật ngữ. Chẳng hạn, trong bài báo năm 1970, Golovin B.