CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Các vấn đề cơ bản về rủi ro tín dụng tại NHTM 1.1 Khái niệm Rủi ro tín dụng phát sinh trong quá trình cho vay của Ngân hàng, đó là khả năng xảy ra tổn thất khi người đi vay không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện, thực hiện không đúng các cam kết với Ngân hàng. Biểu hiện của rủi ro tín dụng: - Khách hàng không trả nợ hoặc không có khả năng trả nợ. - Khách hàng trả nợ không đầy đủ. - Khách hàng trả nợ không đúng hạn.
Các biểu hiện nói trên của rủi ro tín dụng đều dẫn đến kết quả là: Ngân hàng cho vay bị tổn thất trực tiếp. Theo định nghĩa của NHNN Việt Nam tại quyết định số 493/2005/QĐ- NHNN ngày 22/04/2005 của Thống Đốc NHNN Việt Nam về việc ban hành Quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động Ngân hàng của TCTD: “Rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động Ngân hàng của TCTD do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”.2 Các loại rủi ro chủ yếu trong các NHTM - Rủi ro tín dụng: Rủi ro thất thoát tài chính có thể phát sinh khi một bên đối tác không thực hiện một nghĩa vụ tài chính hoặc nghĩa vụ theo hợp đồng đối với một Ngân hàng bao gồm cả việc không thực hiện thanh toán nợ cho dù đó là nợ gốc hay nợ lãi khi khoản nợ đến hạn. Rủi ro này không chỉ gồm tác động tiềm tàng của bên đối tác đó bị đổ vỡ hoàn toàn mà cả sự đổ vỡ một phần khi bên đối tác đó không thanh toán một hoặc một vài khoản nợ đúng hạn. Rủi ro này bao gồm cả rủi 123doc 4 ro thanh toán khi một bên thứ ba không thực hiện các nghĩa vụ của mình đối với Ngân hàng này.
Khi thực hiện giao dịch tín dụng, từ lúc giải ngân cho đến khi thu hồi vốn cả gốc và lãi, Ngân hàng không biết chắc được giao dịch đó có khả năng hoàn thành hay không. Do đó, rủi ro tín dụng thể hiện ở khả năng hay xác suất hoàn thành giao dịch tín dụng đó. Có thể nói, tất cả các hình thức cấp tín dụng bao gồm cho vay ngắn hạn, trung hạn, dài hạn, cho thuê tài chính, chiết khấu chứng từ có giá, tài trợ xuất nhập khẩu tài trợ dự án, bao thanh toán và bảo lãnh của Ngân hàng đều chứa đựng rủi ro tín dụng. - Rủi ro tỷ giá: Là rủi ro xuất hiện khi có sự dịch chuyển tỷ giá của các ngoại tệ mà NHTM giữ dưới dạng tài sản Có, tài sản Nợ hoặc cả hai tức là tạo trạng thái ngoại hối mở để đầu cơ kiếm lãi khi tỷ giá thay đổi.
Rủi ro tỷ giá phát sinh do sự biến động của tỷ giá làm ảnh hưởng đến giá trị kỳ vọng trong tương lai, có thể phát sinh trong nhiều hoạt động khác nhau của Ngân hàng cũng như của khách hàng. - Rủi ro thanh khoản: Phát sinh chủ yếu từ xu hướng của các Ngân hàng là huy động ngắn hạn và cho vay dài hạn. Trường hợp này xảy ra nếu như các khoản huy động về mặt kỹ thuật sẽ phải hoàn trả theo yêu cầu của người gửi tiền, đặc biệt như chúng ta đã thấy trong bất cứ cuộc khủng hoảng nào thì người gửi tiền sẽ rút tiền của mình ra nhanh hơn việc người đi vay sẵn sàng trả nợ. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của bất kỳ một Ngân hàng nào là bảo đảm khả năng thanh khoản đầy đủ.
Điều này, có nghĩa là Ngân hàng có sẵn lượng vốn khả dụng trong tay hoặc có thể tiếp cận dễ dàng với các nguồn vốn vay mượn bên ngoài với chi phí hợp lý hoặc có thể nhanh chóng bán bớt một số tài sản. Hiện tượng thiếu hụt thanh khoản thường là một trong những dấu hiệu đầu tiên cho thấy Ngân hàng đang ở trong tình trạng khó khăn tài chính nghiêm trọng. Hậu quả tiếp theo có thể là: Ngân hàng mất dần các khoản tiền gởi cũ vì áp lực rút tiền ngày càng gia tăng, đồng thời không thể thu hút thêm các khoản tiền gửi mới. - Rủi ro lãi suất: Là loại rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc những yếu tố có liên quan đến lãi suất dẫn đến tổn thất về tài sản hoặc làm giảm thu nhập của Ngân hàng.
Rủi ro lãi suất có thể có một số hình thức khác 123doc 5 nhau như rủi ro xác định lại lãi suất, rủi ro đường cong lãi suất thay đổi, rủi ro tương quan lãi suất và rủi ro quyền chọn đính kèm. Rủi ro lãi suất là do sự biến động của lãi suất gây ra, loại rủi ro này phát sinh trong quan hệ tín dụng theo đó TCTD có những khoản đi vay hoặc cho vay theo lãi suất thả nổi. Nếu Ngân hàng đi vay theo lãi suất thả nổi, khi lãi suất thị trường tăng khiến chi phí trả lãi tăng theo. Ngược lại, nếu Ngân hàng cho vay theo lãi suất thả nổi, khi lãi suất thị trường xuống thấp khiến thu nhập lãi cho vay giảm theo.
Rủi ro lãi suất được đặc biệt quan trọng khi Ngân hàng huy động vốn thông qua phát hành trái phiếu, hoặc đầu tư tài chính khá lớn và theo lãi suất thị trường. - Rủi ro giá cả: Là rủi ro về giá trị các tài sản của một Ngân hàng có thể biến động. Rủi ro này xuất hiện trong tất cả các loại tài sản, từ bất động sản, thiết bị đến cổ phiếu và trái phiếu,… Các NHTM phải chấp nhận việc giá trị tài sản bị hao mòn trong chừng mực nào đó là điều không thể tránh khỏi trong khi các lĩnh vực khác như tài sản thị trường, các rủi ro cần được đánh giá, quản lý một cách chủ động và liên tục. Đối với các tài sản thị trường có hai loại hình chính của rủi ro mà Ngân hàng phải đối mặt là rủi ro giá cả trạng thái cổ phiếu và trạng thái giá cả hàng hóa.
- Rủi ro pháp lý: Các khách hàng và những người khác có thể khởi kiện Ngân hàng. Lý do của việc khởi kiện có thể phát sinh từ quá trình hoạt động kinh doanh bình thường như việc Ngân hàng từ chối cấp lại hạn mức cho vay mà theo khách hàng là vô lý. Tuy nhiên, các trường hợp có thể phát sinh từ các lý do tách biệt khỏi hoạt động kinh doanh Ngân hàng như việc tài trợ cho những khách hàng gây ô nhiễm môi trường có thể Ngân hàng bị các bên thứ ba kiện cáo,… Khi các thu xếp pháp lý của một Ngân hàng có vấn đề như trường hợp khi các hợp đồng cho vay và tài sản đảm bảo tiêu chuẩn của Ngân hàng đó có vấn đề, hoặc Nhà nước thay đổi đột ngột chính sách vĩ mô về cơ cấu kinh tế, lĩnh vực ưu tiên, … thì điều này có thể dẫn tới rủi ro thua lỗ cho Ngân hàng. - Rủi ro chiến lược: Phát sinh từ các thay đổi trong môi trường hoạt động của Ngân hàng trên phạm vi rộng hơn về mặt kinh doanh và tài chính.
Một ví dụ gần đây là có liên quan tới các Ngân hàng là việc sự gia tăng hoạt động tại Ngân hàng 123doc 6 qua Internet và điện thoại đã buộc các Ngân hàng kinh doanh theo phương thức truyền thống với mạng lưới chi nhánh lớn và tốn kém phải xem xét lại cách tiếp cận các chiến lược của mình trong hoạt động kinh doanh. Rủi ro chiến lược cũng có thể phát sinh từ các hoạt động của bản thân Ngân hàng. Ví dụ, việc xâm nhập vào một thị trường mới mà thiếu sự nghiên cứu đầy đủ và thiếu các nguồn lực cần thiết để khai thác thị trường này có thể làm Ngân hàng gặp phải rủi ro thua lỗ. - Rủi ro uy tín: Là rủi ro dư luận đánh giá xấu về Ngân hàng, gây khó khăn nghiêm trọng trong việc tiếp cận nguồn vốn hoặc khách hàng rời bỏ Ngân hàng.
- Rủi ro công nghệ thông tin: Phát sinh từ những yếu kém trong các hệ thống thông tin của một Ngân hàng. Rủi ro này có thể phát sinh từ việc trục trặc phần cứng, chương trình bị lỗi, hệ thống không đủ mạnh.3 Các nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng của các NHTM Rủi ro tín dụng của NHTM xảy ra do rất nhiều nguyên nhân. Tuy nhiên, những nguyên nhân chính dẫn đến rủi ro tín dụng được phân thành 2 nhóm: Nhân tố mang tính khách quan: Thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn. hoặc sự thay đổi các yếu tố thị trường, chế độ chính sách của Nhà nước, đối thủ cạnh tranh, sự biến động của các yếu tố ngoại thương như biến động của tỷ giá, làm cho DN không có khả năng thích ứng kịp thời, không kịp thời cải tiến về kỹ thuật, công nghệ sản xuất.
Tình hình hoạt động càng xấu đi đưa đến tình trạng mất khả năng thanh toán. Nhóm nhân tố chủ quan: - Về phía khách hàng: Do trình độ quản lý yếu kém nên sử dụng vốn vay không mang lại hiệu quả như mong đợi hoặc tính toán phương án, kế hoạch kinh doanh thiếu chính xác. hay do sự thiếu thiện chí trả nợ của khách hàng, cố tình lừa đảo khi biện pháp xử lý thu hồi nợ của Ngân hàng tỏ ra kém hiệu quả. - Về phía Ngân hàng cho vay: + Do không chấp hành nghiêm túc chế độ tín dụng và điều kiện cho vay.
+ Chính sách và qui trình cho vay lỏng lẻo, chưa chú trọng đến phân tích khách hàng để tính toán điều kiện và khả năng trả nợ hoặc phương pháp phân tích còn hạn chế, chưa chính xác. 123doc 7 - Kỹ thuật cấp tín dụng chưa hiện đại và đa dạng như: việc xác định hạn mức tín dụng cho khách hàng còn quá đơn giản, thời hạn chưa phù hợp, chủ yếu là tín dụng trực tiếp, sản phẩm tín dụng còn nghèo nàn. - Thiếu thông tin về khách hàng hay thiếu thông tin tín dụng tin cậy, kịp thời, chính xác để xem xét và phân tích trước khi cấp tín dụng. - Năng lực, phẩm chất của CBTD, các vấn đề quản lý sử dụng và đãi ngộ đối với cán bộ Ngân hàng.
Nhóm nguyên nhân từ bên ngoài: Do tính dễ thay đổi của các nhân tố rủi ro, tính không ổn định ngày càng tăng của thị trường tài chính, do sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt giữa các Ngân hàng và sự can thiệp của chính quyền địa phương.2 Quản trị rủi ro tín dụng của các NHTM 1.