CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT QUAN HỆ HOA KỲ - MÊHICÔ TRƯỚC NĂM 1992 1. NHỮNG DI SAN LICH SỬ TRONG QUAN HỆ HAI NƯỚC 1. Sự xâm lan lãnh thổ Mêhicô của Hoa Kỳ Hoa Kỳ và Mêhicô là hai quốc gia láng giềng có mối quan hệ lịch sử gắn kết với nhau lâu đời ké từ ngày lập quốc cho tới nay. Cũng giống như lịch sử quan hệ của các nước có chung đường biên giới khác trên thế giới, sự đụng độ và tranh chấp lãnh thé đã diễn ra khá mạnh trong buổi đầu hình thành biên giới lãnh thé cũng như trong quá trình phát triển của cả Hoa Kỳ và Mêhicô.
Do điều kiện lịch sử khác nhau mà Hoa Kỳ trong buổi đầu độc lập là một nước có diện tích nhỏ hơn Mêhicô song lại giành được độc lập trước Mêhicô và phát triển rất nhanh, đặc biệt là quá trình tiến về phía Tây mở rộng lãnh thổ. Trong khi đó, nước cộng hòa Mêhicô giành được độc lập muộn hơn và liên tục ở trong tình trang bất ồn. Vi thế, ngay từ đầu, Hoa Kỳ đã chủ định mở mang bờ cõi bằng nhiều biện pháp khác nhau. Trường hợp thứ nhất là việc thôn tính vùng Florida và Oregon.
Năm 1814, Andrew Jackson, một sĩ quan quân đội Mỹ, trở nên nỗi tiếng trong cuộc chiến ở Horseshoe Bend (Mỹ) chống lại 1.000 chiến binh Creek và đã giết chết 800 người trong số đó.[75] Sau đó, Jackson tìm cách ép buộc người ban địa phải ký hợp đồng bán đất cho người da trang. Trên đà thang lợi, Andrew Jackson mở rộng cuộc chiến của mình ra khắp vùng miền Nam lãnh thô nước Mỹ ngày nay và tập trung vào Florida. Vùng đất này vốn đã được nhà thám hiểm người Tây Ban Nha, Ponce de Leon khám pha va đặt tên là La Florida vào năm 1513. Sau đó, nhà thám hiểm khác người Tay Ban Nha đã chi huy những dot khám phá mới ở vùng La Florida.
Đó là Panfilo de Narvaez trong những năm 1520; Hernando de Soto từ năm 1539 đến 1542. Mặt khác, các cuộc thám hiểm của người Tây Ban Nha đều xuất phát từ Mêhicô và Pêru. Như vậy, Andrew Jackson 10 đã tấn công vào phần đất đã được người Tây Ban Nha khám phá từ trước. Cuộc tan công vào Florida với cái cớ ban đầu là tiêu diệt nô lệ bỏ trốn và những người bản địa cướp bóc đã biến thành một cuộc chiến tranh lớn với người da đỏ nam 1818.
Chính cuộc chiến này đã dẫn tới quan niệm của người Mỹ cho răng các vùng đất chiếm được nhất thiết phải thuộc về Hoa Kỳ. Vì vậy, chính giới Hoa Kỳ đã lên tiếng đòi mua lại Florida. Thực chất, trong cuộc chiến này, Andrew Jackson đã chỉ huy quân đội tấn công vào vùng Florida, đốt phá các làng của người ban địa, đánh chiếm các pháo đài của người Tây Ban Nha cho đến khi người Tây Ban Nha buộc phải chấp thuận bán vùng này cho Hoa Kỳ vào năm 1819. Với thỏa thuận mua ban năm 1819 trị giá 5 triệu đô la Mỹ, Hoa Ky đã đoạt từ tay Tây Ban Nha cả vùng Florida ở miền Đông nước Mỹ ngày nay kèm theo quyền sở hữu của Tây Ban Nha đối với khu vực Oregon ở miền Viễn Tay.[5,166] Điều đó đã làm mat đi cơ hội mở rộng lãnh thổ của chính quyền thuộc địa Mêhicô ra vùng lãnh thổ Florida - nơi những người Tây Ban Nha cha ông họ đã khai phá từ 3 thế kỷ trước.
Với việc chiếm được Oregon, Hoa Kỳ đã thành công bước đầu trong việc tiến về miền Tây bất chấp những khó khăn từ sự chống đối của người bản địa, cũng như sự hiện diện của người Tây Ban Nha tại châu Mỹ. Vụ mua bán năm 1819 chính là bước khởi đầu thuận lợi, tạo ra những lợi thế nhất định cho Hoa Kỳ trong công cuộc tranh giành đất đai với Mêhicô sau này dé thực hiện mở rộng lãnh thé về miền Tây. Trường hợp mở rộng lãnh thổ thứ hai của Hoa Kỳ việc là mua vùng Louisiana của Pháp.' Năm 1803, khi biết sắp lâm vào một cuộc chiến tranh với người Anh, Pháp đã quyết định bán vùng Louisiana cho Hoa Kỳ với giá 15 triệu đô la Mỹ đề bé sung ngân sách và đặt nó ngoài tầm với của người Anh. Trước đó, thông qua hiệp ước năm 1800, Pháp cũng đã từng hứa sẽ bán cho Tây Ban Nha vùng đất này trong trường hợp Pháp có ý định bán nhưng trong vụ mua bán ' Day là vùng lãnh thô có diện tích rộng đến 2,6 triệu km? nam 6 phia tay séng Mississippi va cang New Orleans nằm gần phía cửa con sông này.
Đây là một cảng rất cần thiết đối với việc van chuyén hàng hóa của Hoa Ky bằng tàu thủy từ các vùng thung lũng sông Mississippi và Ohio. 11 nói trên với Hoa Kỳ, Pháp đã không tham khảo ý kiến Tây Ban Nha.[76] Một van đề đặt ra là ranh giới của vùng lãnh thổ này với phần thuộc địa Mêhicô của Tây Ban Nha chưa từng được phân định rõ ràng. Điều đó mở ra khả năng lớn cho Hoa Kỳ tiếp tục mở rộng đường biên giới của vùng lãnh thổ này sang phần lãnh thé của Mêhicô. Điều này tất nhiên sẽ ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia của Mêhicô.
Cũng giống như các đế quốc châu Âu vào thời điểm đầu thế ki XIX, quyên lực luôn là mục tiêu hàng đầu trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Về mặt hình thức mở rộng quyền lực, Hoa Kỳ cũng học tập các dé quốc châu Au là đây mạnh việc mở mang lãnh thé dù có phải sử dụng biện pháp quân sự. Trường hợp Hoa Kỳ gây ra cuộc xung đột với Méhicé ở Texas là một minh chứng. Trong suốt thập niên 1820, người Mỹ đã định cư ở vùng lãnh thổ bao la mang tên Texas.
Những người này nhận được giấy cấp đất do chính quyền cai trị Mêhicô ban hành. Tuy nhiên, sau ngày Mêhicô độc lập, số người định cư ở Texas đến từ Hoa Kỳ đã gia tăng nhanh chóng, gây lo ngại cho chính quyền Mêhicô. Kết quả là một lệnh cam nhập cư được Mêhicô ban hành năm 1830. Năm 1834, tướng Antonio Lopez de Santa Anna đã thiết lập chế độ độc tài ở Mêhicô và một năm sau người Texas đã nôi loan.
Santa Anna đã đánh bại các cuộc day loạn của người Mỹ ở Alamo đầu năm 1836, giết hại tất cả những người phản kháng, gây nên sự căm phẫn trong tâm lý của người Mỹ di cư bấy giờ. Một tháng sau sự kiện Alamo, cư dân của Texas tập hợp dưới sự chỉ huy của San Houston, đã đánh bai quân đội Mêhicô va bắt được tướng Santa Amna trong một trận đánh ở San Jacinto. Vị tướng này đã buộc phải ký một văn kiện đầu hàng trong đó đảm bảo nền độc lập của dân Texas. Trong gần mười năm tiếp theo, Texas van là một nước cộng hòa độc lập với tên gọi là “Ngôi sao cô đơn”.
Sau đó, Texas trở thành bang thứ 28 của Hoa Kỳ vào năm 1845. Tuy Mêhicô đã cắt đứt các quan hệ với Hoa Kỳ vi sự li khai của vùng Texas nhưng van dé có thé gây xung đột lớn nhất vẫn ton tại là van dé biên giới của bang mới - bang Texas. Chính quyền Texas đã tuyên bố đường biên giới là 12 sông Rio Grande trong khi Mêhicô cho rằng đường biên này ở xa trên phía bắc dọc sông Nueces. Trong khi đó, những người định cư Hoa Kỳ đã tràn ngập lãnh thổ vùng New Mexico và Califonia lúc này đang thuộc sở hữu của Mêhicô.
Chính phủ Hoa Kỳ đã cố gắng mua hai vùng đất này của Mêhicô song đã thất bại. Sau những cuộc đụng độ giữa binh lính các bang của Mêhicô và Hoa Ky dọc theo sông Rio Grande, Hoa Kỳ tuyên chiến vào năm 1846. Quân đội Hoa Ky đã giành nhiều chiến thắng trên chiến trường trong đó phải ké đến việc họ đã tiến công vào thủ đô Mexico City vào đầu năm 1847. Cuối cùng, sau khi tướng Santa Anna của Mêhicô từ chức, Hoa Kỳ mới có thể điều đình được Hiệp ước Guadalupue Hidalgo vào năm 1848.
Theo đó, Mêhicô nhượng quyên sở hữu vùng Tây Nam và California với giá 15 triệu đô la Mỹ. Sau cuộc chiến, Hoa Kỳ đã có được một vùng lãnh thô mới rộng lớn tới 1,36 triệu km”, gồm các bang ngày nay là Nevada, California, Utah và một số vùng thuộc các bang New Mexico, Arizona, Colorado và Wyoming. [5,183] Sau đó, vào năm 1853 khi Santa Anna trở lại nam quyền Tổng thống, do cần tiền chi tiêu cho chính phủ, ông đã bán nốt phần còn lại của vùng New Mexico và Arizona cho Hoa Ky với giá 10 triệu đô la Mỹ. Sự kiện này thường được gọi dưới cái tên vụ mua ban Gadsden.[31,284] Toàn bộ vùng đất Mêhicô bán cho Hoa Ky năm 1853 thuộc khu vực thung lũng Mesilla, nơi Hoa Ky rat cần mua dé xây dựng tuyến đường sắt nối liền với khu vực California mới giành được sau cuộc chiến Texas.
Vì thế, vụ mua bán này làm người Mỹ rất hài lòng. Trong khi đó, người Mêhicô coi quyết định của Tổng thống Santa Anna là một sự phản bội. Họ đã day lên một phong trào chống đối chính quyền. Kết quả là vị Tổng thống này đã bị lật đỗ vào năm 1855.
Có thé nói, những cuộc banh trướng lãnh thé của Hoa Kỳ sang phan đất của Mêhicô đã làm cho mối quan hệ song phương Hoa Kỳ và Mêhicô ngay từ buổi đầu định hình lãnh thé mang tính chất thiếu hữu nghị. Hoa Kỳ ba lần dùng bạo lực dé mở rộng lãnh thổ và đều đã thành công. Đây chính là tiền đề quan 13 trọng dé Hoa Kỳ có thé mở rộng chính sách bành trướng ảnh hưởng của mình ở Tân thé giới. Chính sách can thiệp của các chính quyền Mỹ ở Mêhicô Trong việc áp dụng chính sách can thiệp vào Mêhicô, các chính quyền Mỹ đã áp dụng cả Học thuyết Monroe’ dé gây ảnh hưởng với Mêhicô.
Đó là việc Hoa Kỳ buộc Pháp rút khỏi Mêhicô năm 1865. Sự kiện này bắt đầu từ năm 1861 khi Benito Juárez, một lãnh đạo phe tự do, đã giành thắng lợi trong cuộc bầu cử Tổng thống Mêhicô. Vào thời điểm này tình hình kinh tế xã hội Mêhicô vô cùng bất 6n sau nhiều năm các phe phái tranh giành quyền lực. Đối mặt với nguy cơ sụp đồ của nền kinh tế, Tổng thống Juarez đã phải tuyên bé trả nợ nước ngoài trong vòng hai năm nhằm có đủ ngân sách dé phục hồi nền kinh tế.
Cũng trong năm 1861, Pháp đã đưa quân vào xâm lược và thôn tính Mêhicô. Vua Pháp là Napoleon III đã đưa hoàng tử Ferdinand Maximilian người Áo lên làm hoàng dé của Mêhicô vào năm 1864.