Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức áp dụng giá trị hợp lý tác động đến khả năng áp dụng giá trị hợp lý trong công tác kế toán tại các doanh nghiệp xây lắp trên địa bàn thành phố hồ chí minh

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, giá trị hợp lý (GTHL) ngày càng đóng vai trò quan trọng trong kế toán, đặc biệt tại các… 314 trang · Đại học Duy Tân · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Thanh Hải
• Trường học: Đại học Duy Tân
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Nhận Thức Áp Dụng Giá Trị Hợp Lý Trong Kế Toán Tại Doanh Nghiệp Xây Lắp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 1.5. Những đóng góp mới của Luận án
• 1.6. Bố cục của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu nƣớc ngoài về việc áp dụng GTHL trong kế toán
• 1.1.1. Tổng quan các nghiên cứu theo GTHL
• 1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu theo các nhân tố ảnh hƣởng đến nhận thức và khả năng áp dụng GTHL
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu trong nƣớc về việc áp dụng GTHL trong công tác kế toán
• 1.2.1. Tổng quan các nghiên cứu theo GTHL
• 1.2.2. Tổng quan các nghiên cứu theo các nhân tố ảnh hƣởng đến nhận thức và khả năng áp dụng GTHL
• 1.3. Nhận xét các công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc
• 1.3.1. Nhận xét các nghiên cứu nƣớc ngoài
• 1.3.2. Nhận xét các nghiên cứu trong nƣớc
• 1.4. Xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 2.1.1. Khung nghiên cứu
• 2.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Giả thuyết và mô hình nghiên cứu
• 2.2.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.2.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.3. Phƣơng pháp nghiên cứu định tính
• 2.3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.3.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.3.3. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 2.3.4. Thu thập dữ liệu
• 2.3.5. Đo lƣờng các nhân tố trong mô hình
• 2.4. Phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng
• 2.4.1. Nghiên cứu định lƣợng sơ bộ
• 2.4.2. Nghiên cứu định lƣợng chính thức
• 2.5. Kiểm định và phân tích mô hình
• 2.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Tổng quan về các DNXL trên địa bàn TPHCM
• 3.1.1. DNXL trên địa bàn TPHCM
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội của TPHCM ảnh hƣởng đến các DNXL
• 3.1.3. Tổng quan tình hình kết quả hoạt động kinh doanh các DNXL trên địa bàn TPHCM từ 2015-2021
• 3.1.4. Tổng quan tình hình biến động tài sản và nguồn vốn của các DNXL
• 3.2. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Phƣơng pháp chuyên gia
• 3.2.2. Kết quả nghiên cứu định tính (phỏng vấn chuyên gia)
• 3.3. Kết quả nghiên cứu định lƣợng sơ bộ
• 3.3.1. Kích thƣớc mẫu
• 3.3.2. Phƣơng pháp phân tích
• 3.3.3. Kết quả đánh giá thang đo sơ bộ
• 3.4. Kết quả nghiên cứu định lƣợng chính thức
• 3.4.1. Thống kê mô tả kết quả khảo sát
• 3.4.2. Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu theo biến kiểm soát
• 3.4.3. Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu theo biến quan sát
• 3.4.4. Đánh giá độ tin cậy của thang đo bằng Cronbach’s Alpha
• 3.4.5. Kiểm định mối quan hệ giữa các biến kiểm soát định tính độc lập với biến khả năng áp dụng GTHL trong kế toán
• 3.4.6. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 3.4.7. Phân tích nhân tố khẳng định CFA
• 3.4.8. Phân tích cấu trúc tuyến tính SEM
• 3.5. Bàn luận kết quả nghiên cứu GTHL trong các DNXL trên địa bàn TPHCM
• 3.5.1. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức các quy định pháp lý
• 3.5.2. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức áp lực từ thuế
• 3.5.3. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức tính hữu ích
• 3.5.4. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức tính đáng tin cậy
• 3.5.5. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức lợi ích - chi phí
• 3.5.6. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức kiểm toán độc lập
• 3.5.7. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức quy mô doanh nghiệp
• 3.5.8. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức trình độ nhân viên kế toán
• 3.5.9. Bàn luận về nhân tố ảnh hƣởng của nhận thức nhà quản lý, kế toán
• 3.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 4.1. Kết luận từ kết quả nghiên cứu
• 4.2. Hàm ý chính sách, quản trị
• 4.3. Hạn chế của luận án và hƣớng nghiên cứu tiếp theo
• 4.3.1. Những hạn chế của luận án
• 4.3.2. Định hƣớng cho nghiên cứu tiếp theo
• 4.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC PHỤ LỤC ĐÍNH KÈM
• CÁC QUYẾT ĐỊNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tầm Quan Trọng Của Giá Trị Hợp Lý Kế Toán 55 ký tự

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, giá trị hợp lý (GTHL) ngày càng đóng vai trò quan trọng trong kế toán, đặc biệt tại các quốc gia có nền kinh tế thị trường đang phát triển. GTHL phản ánh giá thị trường, ghi nhận biến động và cung cấp tín hiệu sớm về lạm phát, khắc phục hạn chế của giá gốc. Bassam Kazmouz (2010) nhấn mạnh rằng GTHL là một phương pháp định giá ưu việt, giúp thông tin tài chính phù hợp hơn với nhu cầu người sử dụng trong nền kinh tế thị trường tự do. Áp dụng GTHL trong doanh nghiệp xây lắp không chỉ là tuân thủ chuẩn mực mà còn là nâng cao tính minh bạch và tin cậy của thông tin tài chính. Việc này giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn dễ dàng hơn, thu hút nhà đầu tư và nâng cao vị thế cạnh tranh trên thị trường. Hiện nay, Việt Nam đang từng bước soạn thảo lại các chuẩn mực kế toán để mong muốn hòa nhập với kế toán quốc tế, trong đó vấn đề chính là đưa ra lộ trình cụ thể áp dụng IFRS và GTHL được xác định là một thách thức lớn trong việc chấp nhận IFRS tại Việt Nam. Để đẩy nhanh hội nhập kinh tế, Việt Nam cần ban hành chuẩn mực cho áp dụng GTHL vì nó được dùng để đo lường, đánh giá lại tài sản và nợ phải trả sau ghi nhận ban đầu. Kể từ năm 2001 đến nay, Bộ Tài chính (BTC) đã ban hành ra 26 CMKT dựa trên nền tảng của các CMKT quốc tế có hiệu chỉnh khi áp dụng tại Việt Nam, tuy nhiên là việc xây dựng và áp dụng này chưa được đầy đủ và chưa thực sự đáp ứng đúng yêu cầu thực tế tại Việt Nam.

1.1. Giá trị hợp lý Khái niệm và lợi ích trong kế toán

Giá trị hợp lý (GTHL) là mức giá mà tài sản có thể được trao đổi hoặc nợ phải trả được thanh toán giữa các bên có hiểu biết, sẵn sàng thực hiện giao dịch một cách độc lập. Áp dụng GTHL mang lại nhiều lợi ích, bao gồm thông tin tài chính chính xác, phản ánh giá thị trường, đảm bảo tính so sánh giữa các công ty, giúp người sử dụng thông tin đánh giá giá trị thực tế và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. IFRS 13 ra đời là kết quả của sự kết hợp giữa IASB và FASB trong việc xây dựng các yêu cầu về trình bày GTHL trên BCTC. Vì vậy, tuân thủ và áp dụng kế toán theo IFRS và GTHL giúp các thông tin trên BCTC cung cấp sẽ đáp ứng được nhu cầu của các đối tượng sử dụng thông qua việc lập và trình bày tuân thủ có hệ thống nhằm đảm bảo tính minh bạch và giải thích đúng đắn thông tin trình bày trên BCTC.

1.2. Vai trò của GTHL trong ngành xây lắp tại Việt Nam

Ngành xây lắp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt tại các thành phố lớn như TP.HCM. Việc áp dụng GTHL trong ngành này giúp phản ánh chính xác giá trị tài sản và nợ phải trả, cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà đầu tư, ngân hàng và các bên liên quan khác. Theo Cục Thống kê TPHCM (2020), kinh tế TP tăng trưởng khá và ổn định qua các năm, có đóng góp lớn nhất cho sự phát triển kinh tế chung của cả nước, tổng thu ngân sách là 371.384 tỷ đồng, đạt 91.51% so với dự toán được giao, trong đó khoản thu của lĩnh vực công nghiệp và xây dựng là 334. Nên để có thể tiếp cận được nguồn vốn...

II. Thách Thức Rào Cản Nhận Thức Áp Dụng Giá Trị Hợp Lý 58 ký tự

Mặc dù có nhiều ưu điểm, việc áp dụng kế toán giá trị hợp lý tại các doanh nghiệp xây lắp ở Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những rào cản lớn nhất là sự khác biệt giữa GTHL và giá gốc, nguyên tắc kế toán cơ bản được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam. Điều này dẫn đến sự thiếu hiểu biết và nhận thức áp dụng chưa đầy đủ từ phía nhà quản lý và kế toán. Bên cạnh đó, khung pháp lý kế toán chưa hoàn thiện, thiếu thông tư hướng dẫn chi tiết về việc áp dụng GTHL cũng là một trở ngại lớn. Đồng thời, chi phí để áp dụng GTHL (chi phí đào tạo, thuê chuyên gia định giá,...) cũng là một rào cản với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV). Sự nhận thức về lợi ích của GTHL so với chi phí cũng ảnh hưởng đến quyết định áp dụng. Do đó, GTHL chỉ được áp dụng tại thời điểm ghi nhận ban đầu ở Việt Nam của tài sản và nợ phải trả, điều này đã tạo ra rào cản lớn cho Việt Nam khi đang hướng tới áp dụng IFRS. BTC đã ban hành Quyết định 345/2020/QĐ-BTC về lộ trình áp dụng IFRS nói chung và GTHL nói riêng vào lĩnh vực kế toán, để có thể áp dụng được ở Việt Nam thì vấn đề quan trọng đặt ra là phải có sự nhận thức và vào cuộc của các cơ quan chủ lực đầu ngành, sự ủng hộ của các DN trên cả nước để có thể xây dựng được khuôn khổ hành lang pháp lý cho việc áp dụng GTHL một cách có hiệu quả nhất.

2.1. Thiếu hụt kiến thức về chuẩn mực kế toán và GTHL

Sự thiếu hụt kiến thức về chuẩn mực kế toán, đặc biệt là các quy định liên quan đến GTHL, là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến nhận thức áp dụng còn hạn chế. Nhiều nhà quản lý và kế toán chưa được đào tạo bài bản về GTHL và cách thức áp dụng nó vào thực tế. Cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn để nâng cao trình độ chuyên môn kế toán cho đội ngũ nhân viên. Vì vậy, tuân thủ và áp dụng kế toán theo IFRS và GTHL giúp các thông tin trên BCTC cung cấp sẽ đáp ứng được nhu cầu của các đối tượng sử dụng thông qua việc lập và trình bày tuân thủ có hệ thống nhằm đảm bảo tính minh bạch và giải thích đúng đắn thông tin trình bày trên BCTC.

2.2. Khung pháp lý chưa hoàn thiện cho giá trị hợp lý

Khung pháp lý kế toán Việt Nam chưa có các thông tư hướng dẫn chi tiết và đầy đủ về việc áp dụng GTHL cho từng loại tài sản và nợ phải trả. Điều này gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc xác định giá trị hợp lý một cách chính xác và tuân thủ theo quy định. BTC đã ban hành Quyết định 345/2020/QĐ-BTC về lộ trình áp dụng IFRS nói chung và GTHL nói riêng vào lĩnh vực kế toán, để có thể áp dụng được ở Việt Nam thì vấn đề quan trọng đặt ra là phải có sự nhận thức và vào cuộc của các cơ quan chủ lực đầu ngành, sự ủng hộ của các DN trên cả nước để có thể xây dựng được khuôn khổ hành lang pháp lý cho việc áp dụng GTHL một cách có hiệu quả nhất.

III. Giải Pháp Nâng Cao Nhận Thức Áp Dụng GTHL Hiệu Quả 59 ký tự

Để nâng cao nhận thức áp dụng GTHL tại các doanh nghiệp xây lắp, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước, các tổ chức nghề nghiệp và bản thân doanh nghiệp. Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý kế toán, ban hành các thông tư hướng dẫn chi tiết và rõ ràng về việc áp dụng GTHL. Các tổ chức nghề nghiệp cần tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo chuyên đề về GTHL cho nhà quản lý và kế toán. Doanh nghiệp cần chủ động nâng cao trình độ chuyên môn kế toán cho nhân viên, xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả để đảm bảo tính chính xác của thông tin tài chính. Bên cạnh đó, cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đã áp dụng thành công GTHL để có thể xây dựng được khuôn khổ hành lang pháp lý cho việc áp dụng GTHL một cách có hiệu quả nhất. Nhìn từ thực tế cho thấy, trong các ngành nghề kinh doanh, sản xuất có ngành xây lắp là chuỗi giá trị của ngành luôn chiếm tỷ trọng rất lớn trong nền kinh tế, chỉ cần một dự án được thực hiện thôi là nó có ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực kinh tế trong khu vực xung quanh nó. Có thể nói chuỗi giá trị của ngành XL luôn được cấu thành 3 yếu tố chính, gồm: Yếu tố đầu vào, Quy trình xây dựng và Thị trường xây dựng.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý và hướng dẫn áp dụng GTHL

Bộ Tài chính (BTC) cần đẩy nhanh tiến độ xây dựng và ban hành các chuẩn mực kế toán mới, đặc biệt là các chuẩn mực liên quan đến GTHL. Các thông tư hướng dẫn cần chi tiết, rõ ràng và dễ hiểu, giúp doanh nghiệp áp dụng GTHL một cách chính xác và hiệu quả. Kể từ năm 2001 đến nay, Bộ Tài chính (BTC) đã ban hành ra 26 CMKT dựa trên nền tảng của các CMKT quốc tế có hiệu chỉnh khi áp dụng tại Việt Nam, tuy nhiên là việc xây dựng và áp dụng này chưa được đầy đủ và chưa thực sự đáp ứng đúng yêu cầu thực tế tại Việt Nam.

3.2. Đào tạo và nâng cao trình độ chuyên môn kế toán

Các tổ chức nghề nghiệp như Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA) cần tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo chuyên đề về GTHL cho nhà quản lý và kế toán. Nội dung đào tạo cần cập nhật kiến thức mới nhất về GTHL và các phương pháp định giá, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm thực tế từ các doanh nghiệp đã áp dụng thành công. Các DNXL có thể chủ động tổ chức các buổi đào tạo nội bộ để giúp nhân viên kế toán nâng cao trình độ chuyên môn, đặc biệt là các kiến thức liên quan đến GTHL, công cụ tài chính và đánh giá tài sản.

IV. Yếu Tố Ảnh Hưởng Đánh Giá Tác Động Đến Nhận Thức 57 ký tự

Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức áp dụng giá trị hợp lý (GTHL) có vai trò quan trọng trong việc xác định các rào cản và cơ hội áp dụng GTHL tại các doanh nghiệp xây lắp. Các yếu tố này có thể bao gồm các quy định pháp lý, áp lực từ thuế, tính hữu ích và độ tin cậy thông tin, quan hệ chi phí-lợi ích, kiểm toán độc lập, quy mô doanh nghiệp, trình độ nhân viên kế toán, nhận thức của nhà quản lý và kế toán. Hiểu rõ các yếu tố này giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp có những giải pháp phù hợp để thúc đẩy việc áp dụng GTHL. Về tốc độ gia tăng quy mô tài sản trong giai đoạn này cũng khá ấn tượng, cụ thể năm 2016 tổng tài sản tăng ở mức rất cao, với tỷ lệ 66.1%, năm 2017-2018 có mức tăng tương đối đồng đều ở mức 42.22%, các năm tiếp theo 2019 với 35.02%, năm 2020 với tỷ lệ 27.94% tỷ lệ tăng vẫn cao nhưng so với các năm trước thì tỷ lệ này giảm nhiều.

4.1. Ảnh hưởng của quy định pháp lý và áp lực thuế

Các quy định pháp lý về kế toán và thuế có ảnh hưởng lớn đến nhận thức áp dụng GTHL. Nếu quy định pháp lý rõ ràng, minh bạch và khuyến khích áp dụng GTHL, doanh nghiệp sẽ có xu hướng áp dụng GTHL nhiều hơn. Ngược lại, nếu quy định pháp lý phức tạp, khó hiểu hoặc gây ra nhiều rủi ro về thuế, doanh nghiệp sẽ e ngại áp dụng GTHL. BTC đã ban hành Quyết định 345/2020/QĐ-BTC về lộ trình áp dụng IFRS nói chung và GTHL nói riêng vào lĩnh vực kế toán, để có thể áp dụng được ở Việt Nam thì vấn đề quan trọng đặt ra là phải có sự nhận thức và vào cuộc của các cơ quan chủ lực đầu ngành, sự ủng hộ của các DN trên cả nước để có thể xây dựng được khuôn khổ hành lang pháp lý cho việc áp dụng GTHL một cách có hiệu quả nhất.

4.2. Tác động của tính hữu ích và độ tin cậy thông tin

Nếu thông tin tài chính được lập theo GTHL được đánh giá là hữu ích và có độ tin cậy cao, nhà quản lý và kế toán sẽ có xu hướng sử dụng GTHL nhiều hơn. Ngược lại, nếu thông tin tài chính được lập theo GTHL được đánh giá là không hữu ích hoặc có độ tin cậy thấp, họ sẽ e ngại sử dụng GTHL. IASB là tổ chức quy định GTHL trong các CMKT quốc tế, tuy nhiên trước đó vẫn còn nhiều điều chưa nhất quán về việc trình bày GTHL trên BCTC, cho đến tháng 5/2011 IFRS 13 - Đo lường GTHL ra đời, nó là kết quả của sự kết hợp giữa IASB và FASB trong việc xây dựng các yêu cầu về trình bày GTHL trên BCTC.

V. Ứng Dụng Đề Xuất Mô Hình Áp Dụng GTHL Thực Tiễn 55 ký tự

Trên cơ sở phân tích các yếu tố ảnh hưởng, có thể đề xuất một mô hình áp dụng GTHL thực tiễn cho các doanh nghiệp xây lắp tại Việt Nam. Mô hình này cần xem xét đến đặc điểm của ngành xây lắp, khung pháp lý kế toán hiện hành và trình độ chuyên môn kế toán của nhân viên. Mô hình có thể bao gồm các bước sau: (1) Xác định các loại tài sản và nợ phải trả cần áp dụng GTHL; (2) Lựa chọn phương pháp định giá phù hợp; (3) Thu thập thông tin và dữ liệu cần thiết; (4) Thực hiện định giá và ghi nhận vào sổ sách kế toán; (5) Kiểm tra và đánh giá lại giá trị hợp lý định kỳ. Tại TPHCM có các DNXL tiêu biểu phải kể đến như: Coteccons, Hòa Bình, Hưng Thịnh, An Phong, Phát Đạt, Tổng công ty (TCT) XD số 1, TCT Tecco, TCT 319, Phục Hưng Holdings, TCT UDIC, Fecon, Delta….đây là những DN có quy mô và có sức ảnh hưởng lớn trong kinh tế xã hội tại TPHCM. Nên để có thể tiếp cận được nguồn vốn...

5.1. Xác định tài sản và nợ phải trả áp dụng GTHL

Doanh nghiệp cần xác định rõ các loại tài sản và nợ phải trả nào cần áp dụng GTHL theo quy định của pháp luật và chuẩn mực kế toán. Ví dụ, các bất động sản đầu tư thường được đánh giá theo GTHL. Về mặt học thuật, trong lĩnh vực kế toán giới khoa học cho rằng, nhắc đến IFRS là nói về khuôn khổ kế toán dựa trên nền tảng GTHL (FitchRaitings, 2005) và việc lập và trình bày BCTC theo IFRS chủ yếu liên quan đến việc đo lường tài sản và nợ phải trả trên bảng CĐKT theo GTHL (Ernst & Young, 2005).

5.2. Lựa chọn phương pháp định giá phù hợp và thu thập dữ liệu

Có nhiều phương pháp định giá khác nhau, như phương pháp so sánh thị trường, phương pháp chiết khấu dòng tiền và phương pháp giá vốn thay thế. Doanh nghiệp cần lựa chọn phương pháp định giá phù hợp với từng loại tài sản và nợ phải trả. Đồng thời, cần thu thập đầy đủ thông tin và dữ liệu cần thiết để thực hiện định giá. Có thể nói chuỗi giá trị của ngành XL luôn được cấu thành 3 yếu tố chính, gồm: Yếu tố đầu vào, Quy trình xây dựng và Thị trường xây dựng. Cụ thể: Yếu tố đầu vào: Giá thành của một công trình XD thông thường thì chi phí nguyên vật liệu chiếm tỷ trọng rất lớn trong cơ cấu toàn công trình, kế tiếp là chi phí nhân công, chi phí máy thi công xây dựng và chi phí quản lý chung của công trình.

VI. Kết Luận Tương Lai Của GTHL Trong Kế Toán Xây Lắp 57 ký tự

Việc áp dụng giá trị hợp lý trong kế toán tại các doanh nghiệp xây lắp ở Việt Nam là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, để GTHL được áp dụng rộng rãi và hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, các tổ chức nghề nghiệp và bản thân doanh nghiệp. Với những nỗ lực không ngừng, GTHL sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao tính minh bạch, tin cậy và hiệu quả của thông tin tài chính, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành xây lắp Việt Nam. Theo Cục thống kê TPHCM (2021) cho thấy, kết quả HĐKD các DNXL trên địa bàn TPHCM giai đoạn 2015-2021 có tốc độ tăng trưởng doanh thu của các DNXL này đều tăng ở mức khá cao và ổn định, đặc biệt trong giai đoạn từ 2017-2019 tốc độ tăng đều đạt trên 20% mỗi năm.

6.1. Triển vọng áp dụng IFRS và GTHL tại Việt Nam

Việt Nam đang từng bước hội nhập với chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS). Việc áp dụng GTHL là một phần quan trọng trong lộ trình này. Cần có những chính sách và giải pháp phù hợp để thúc đẩy quá trình áp dụng IFRS và GTHL tại Việt Nam. BTC đã ban hành Quyết định 345/2020/QĐ-BTC về lộ trình áp dụng IFRS nói chung và GTHL nói riêng vào lĩnh vực kế toán, để có thể áp dụng được ở Việt Nam thì vấn đề quan trọng đặt ra là phải có sự nhận thức và vào cuộc của các cơ quan chủ lực đầu ngành, sự ủng hộ của các DN trên cả nước để có thể xây dựng được khuôn khổ hành lang pháp lý cho việc áp dụng GTHL một cách có hiệu quả nhất.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về nhận thức GTHL

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức áp dụng GTHL một cách chi tiết hơn. Đồng thời, cần có những nghiên cứu về hiệu quả của việc áp dụng GTHL đối với hiệu quả hoạt động và giá trị doanh nghiệp. Cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn để nâng cao trình độ chuyên môn kế toán cho đội ngũ nhân viên. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đã áp dụng thành công GTHL để có thể xây dựng được khuôn khổ hành lang pháp lý cho việc áp dụng GTHL một cách có hiệu quả nhất.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán (mã số: 9340301) của tác giả Nguyễn Thanh Tùng với đề tài "Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức áp dụng giá trị hợp lý tác động đến khả năng áp dụng giá trị hợp lý trong công tác kế toán tại các doanh nghiệp xây lắp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh" được thực hiện tại Trường Kinh tế thuộc Đại học Duy Tân năm 2023, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phan Thanh Hải và TS. Hồ Văn Nhàn.

Tính cấp thiết của luận án bắt nguồn từ yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) tại Việt Nam theo Quyết định số 345/2020/QĐ-BTC của Bộ Tài chính. Trong khi chuẩn mực quốc tế lấy giá trị hợp lý (GTHL) làm cơ sở đo lường trọng tâm (đặc biệt là IFRS 13), hệ thống kế toán Việt Nam hiện hành vẫn chủ yếu vận hành dựa trên nguyên tắc giá gốc; GTHL chỉ mới xuất hiện rải rác ở thời điểm ghi nhận ban đầu và đánh giá giảm giá trong một số chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS). Khoảng trống nghiên cứu được xác định từ thực tế: các nghiên cứu trước đây về GTHL chủ yếu tập trung vào dữ liệu thứ cấp trên báo cáo tài chính của các công ty niêm yết nói chung hoặc khối tài chính - ngân hàng, chưa có nghiên cứu hệ thống đánh giá mối quan hệ trung gian giữa nhận thức của các chủ thể nội bộ và khả năng áp dụng GTHL trong lĩnh vực xây lắp tại Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) – một ngành có đặc thù chu kỳ sản xuất dài, địa bàn thi công lưu động, chi phí nguyên vật liệu và máy móc chiếm tỷ trọng lớn và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ thị trường bất động sản.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là xác định các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức áp dụng GTHL, qua đó tác động đến khả năng áp dụng GTHL trong công tác kế toán tại các doanh nghiệp xây lắp (DNXL) trên địa bàn TP.HCM. Luận án cụ thể hóa bằng hai mục tiêu:

1. Nhận diện và đo lường mức độ tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức áp dụng GTHL tác động đến khả năng áp dụng GTHL trong kế toán tại các DNXL trên địa bàn TP.HCM.
2. Nghiên cứu mối quan hệ và mức độ tác động của nhận thức áp dụng GTHL đến khả năng áp dụng GTHL trong kế toán tại các DNXL trên địa bàn TP.HCM.

Tương ứng với hai mục tiêu là hai câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến nhận thức áp dụng GTHL và mức độ tác động của chúng như thế nào đến nhận thức GTHL của các DNXL tại TP.HCM?
• Câu hỏi 2: Nhận thức áp dụng GTHL có tác động và tác động như thế nào đến khả năng áp dụng GTHL trong công tác kế toán của các DNXL tại TP.HCM?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Giá trị hợp lý, các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức GTHL và khả năng áp dụng GTHL trong công tác kế toán tại các DNXL.
• Phạm vi không gian: Các DNXL niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), DNXL đại chúng chưa niêm yết và các DNXL có quy mô vốn từ 50 tỷ đồng trở lên và quy mô lao động từ 100 nhân sự trở lên có đăng ký kinh doanh và hoạt động trên địa bàn TP.HCM.
• Phạm vi đối tượng khảo sát: Chủ sở hữu/nhà quản lý cấp cao, kế toán trưởng/giám đốc tài chính, người phụ trách kế toán và kiểm toán viên nội bộ trong doanh nghiệp.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thử nghiệm từ tháng 07/2021 đến tháng 09/2021; khảo sát chính thức từ tháng 10/2021 đến tháng 04/2022. Dữ liệu thứ cấp tổng hợp tình hình kinh tế - xã hội và hoạt động DNXL tại TP.HCM giai đoạn 2015–2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo hai nhánh chính: nghiên cứu về giá trị hợp lý và nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức, khả năng áp dụng GTHL.

Về nghiên cứu quốc tế:

• Vấn đề kiểm toán và chất lượng thông tin: Page (1984), Magee và Tseng (1990), Al-Baskeki (1995) phân tích vai trò của các công ty kiểm toán độc lập lớn (Big 4) đối với sự tuân thủ chuẩn mực kế toán và tính minh bạch của báo cáo tài chính. DeAngelo (1981), Samara và Aggeliki (2013), Odia (2016) nghiên cứu tác động của kiểm toán độc lập đến việc áp dụng các thông lệ kế toán quốc tế.
• Mối liên kết giữa kế toán và thuế: Doupnik và Salter (1995), Collis và Jarvis (2000), Francis và cộng sự (2002), Aisbitt (2002), Alley và James (2005), Fekete và cộng sự (2012), Duhanxhiu và Kapllani (2012) chỉ ra sự chi phối hoặc tính độc lập dần giữa quy định kế toán và chính sách thuế tại các nền kinh tế đang chuyển đổi và khu vực châu Âu.
• Tính hữu ích và tính đáng tin cậy của GTHL: Richard (2004) tại Pháp; Ting và Soo (2005) tại Malaysia; Laux và Leuz (2009) tại Hoa Kỳ; Cairns và cộng sự (2011), Omiros và Lisa (2011), Bassam Kazmouz (2010) tại Anh; Rajni và cộng sự (2012) tại Fiji; Dumitru và cộng sự (2013), Vera Palea (2014) tại châu Âu; Bewley và cộng sự (2018) tại Trung Quốc; Ijeoma (2014) tại Nigeria.
• Nghiên cứu trong lĩnh vực bất động sản và các nhân tố quy mô, cấu trúc tài chính: Brown và cộng sự (1992), Barth và Clinch (1998), Fargher (2001), Tan và cộng sự (2005), Danbolt và Rees (2008), Navarro và cộng sự (2010), Benjamin và cộng sự (2012), Christensen và Nikolaev (2013), Jung và cộng sự (2013), Taplin Ross và cộng sự (2014), Songlan và cộng sự (2014), Ahmad và Aladwan (2015), Sundgren và cộng sự (2018), Hsu và Wu (2019), Vergauwe và Gaeremynck (2019), Chen và cộng sự (2019), Sangchan và cộng sự (2020), Ghosh và cộng sự (2020).
• Trình độ nhân lực: Kumarasiri và Fisher (2011), Shima và cộng sự (2012).

Về nghiên cứu trong nước:

• Khung lý thuyết và thực trạng vận dụng GTHL: Nguyễn Thế Lộc (2010), Đinh Thị Mai (2017), Nguyễn Thị Vân (2018, 2020) nghiên cứu sự khác biệt giữa VAS và IFRS, sự cần thiết ban hành chuẩn mực GTHL.
• Mối quan hệ giữa thuế và kế toán: Nguyễn Công Phương (2010), Phạm Quốc Thuần (2016), Nguyễn Thu Hiền (2020).
• Nhận thức và các nhân tố ảnh hưởng đến áp dụng chuẩn mực/GTHL: Trần Đình Khôi Nguyên (2010, 2011, 2013), Dương Thị Thảo (2013), Phan Thị Hồng Đức và cộng sự (2014), Trần Văn Tùng (2014), Trần Thị Thanh Hải (2015), Hồ Xuân Thủy (2016), Đặng Ngọc Hùng (2016), Nguyễn Kim Chung và Trần Văn Tùng (2016), Nguyễn Ngọc Lan (2018), Lê Vũ Ngọc Thanh (2018), Phạm Hồng Lĩnh (2018), Nguyễn Thị Thu Hoàn (2018), Lê Trần Hạnh Phương (2019), Phan Thanh Hải và cộng sự (2020), Bùi Thị Ngọc (2020), Nguyễn Thị Ngọc Điệp và cộng sự (2020), Nguyễn Tuấn Duy (2021), Vũ Thị Kim Anh và Bùi Thị Ngọc (2021).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả lựa chọn giải quyết bao gồm ba khía cạnh:

1. Thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu về GTHL trong ngành xây lắp tại Việt Nam – một ngành sản xuất vật chất mang tính đặc thù cao về chu kỳ sản phẩm và cơ cấu vốn.
2. Thiếu mô hình nghiên cứu kết hợp đa lý thuyết nền nhằm giải thích cơ chế tác động gián tiếp của các nhân tố vi mô và vĩ mô lên khả năng áp dụng GTHL thông qua vai trò trung gian của nhận thức.
3. Thiếu dữ liệu sơ cấp đa chiều từ các chủ thể trực tiếp ra quyết định và thực thi công tác kế toán trong doanh nghiệp (chủ doanh nghiệp, giám đốc tài chính, kế toán trưởng, kiểm toán nội bộ) được kiểm định bằng phân tích phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp của 7 lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết thể chế (Scott, 2008): Phân tích áp lực cưỡng chế, áp lực quy chuẩn và cơ chế bắt chước tác động đến việc chấp nhận quy định pháp lý và chuẩn mực kế toán.
2. Lý thuyết ủy nhiệm: Giải thích xung đột lợi ích giữa chủ sở hữu và nhà quản lý, làm phát sinh nhu cầu đo lường tài sản và công nợ minh bạch theo GTHL.
3. Lý thuyết thông tin hữu ích: Nhấn mạnh tính thích hợp và tính trung thực của thông tin tài chính phục vụ việc ra quyết định kinh tế của nhà đầu tư.
4. Lý thuyết hành vi có kế hoạch (Ajzen, 1991): Giải thích thái độ, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi của nhà quản lý tác động đến ý định và hành vi áp dụng GTHL.
5. Lý thuyết kế toán thực chứng: Giải thích động cơ của nhà quản trị đối với việc lựa chọn chính sách kế toán dưới tác động của quy mô doanh nghiệp và đòn bẩy tài chính.
6. Lý thuyết quan hệ lợi ích - chi phí: Cân nhắc giữa chi phí thu thập thông tin định giá GTHL so với lợi ích minh bạch hóa thông tin.
7. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực: Đánh giá tác động của năng lực nhân sự và nguồn lực tổ chức đối với khả năng triển khai hệ thống kế toán mới.

Mô hình nghiên cứu đề xuất bao gồm 9 nhóm nhân tố độc lập thuộc về nhận thức: (1) Nhận thức các quy định pháp lý; (2) Nhận thức áp lực từ thuế; (3) Nhận thức tính hữu ích; (4) Nhận thức tính đáng tin cậy; (5) Nhận thức quan hệ chi phí - lợi ích; (6) Nhận thức kiểm toán độc lập; (7) Nhận thức quy mô doanh nghiệp; (8) Nhận thức trình độ nhân viên kế toán; (9) Nhận thức của nhà quản lý, kế toán. Các nhân tố này tác động đến biến trung gian là "Nhận thức áp dụng GTHL", từ đó tác động đến biến phụ thuộc là "Khả năng áp dụng GTHL trong công tác kế toán". Đồng thời, mô hình xem xét các biến kiểm soát: tình trạng niêm yết, quy mô vốn, số lượng lao động, trình độ học vấn và kinh nghiệm làm việc của người được khảo sát.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng:

• Nghiên cứu định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu 16 chuyên gia am hiểu lĩnh vực xây lắp và kế toán (chia làm 6 nhóm chuyên gia) nhằm khám phá, điều chỉnh và hoàn thiện các biến quan sát trong thang đo.
• Nghiên cứu định lượng sơ bộ: Khảo sát 350 phiếu tại 100 DNXL trên địa bàn TP.HCM để đánh giá sơ bộ độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha.
• Nghiên cứu định lượng chính thức: Phát ra 1.050 phiếu khảo sát tại 350 DNXL trên địa bàn TP.HCM; thu thập, sàng lọc dữ liệu hợp lệ để thực hiện các phân tích thống kê.
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm SPSS và AMOS để kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích nhân tố khẳng định (CFA), mô hình hóa cấu trúc tuyến tính (SEM), cùng các kiểm định Independent Samples T-test và ANOVA (kết hợp kiểm định Robust Tests khi vi phạm phương sai đồng nhất) đối với các biến kiểm soát.
• Nguồn tư liệu: Dữ liệu sơ cấp thu thập qua bảng hỏi Likert 5 mức độ; dữ liệu thứ cấp từ Cục Thống kê TP.HCM, các báo cáo tài chính kiểm toán và văn bản quy phạm pháp luật (Luật Kế toán 2015, VAS, Quyết định 345/2020/QĐ-BTC).

Nội dung chính theo từng chương

Phần mở đầu

Trình bày tổng quan về bối cảnh nghiên cứu, tính cấp thiết của việc áp dụng GTHL trong xu thế chuyển dịch sang IFRS tại Việt Nam, xác định rõ đối tượng, phạm vi nghiên cứu tại các DNXL trên địa bàn TP.HCM, nêu bật mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp tiếp cận hỗn hợp và 4 đóng góp mới (2 học thuật, 2 thực tiễn) của luận án.

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Tổng quan các công trình nghiên cứu nước ngoài và trong nước liên quan đến GTHL và các nhân tố ảnh hưởng. Luận án xây dựng bảng tổng hợp đối chiếu các công trình nghiên cứu theo 9 nhóm nhân tố độc lập:

Nhóm nhân tố	Tác giả và công trình quốc tế tiêu biểu	Tác giả và công trình trong nước tiêu biểu
Quy định pháp lý	Richard (2004); Omiros và Lisa (2011); Songlan và cs. (2014); Bewley và cs. (2018); Vergauwe và cs. (2019)	Dương Thị Thảo (2013); Phạm Hồng Lĩnh (2018); Lê Trần Hạnh Phương (2019); Vũ Thị Kim Anh và Bùi Thị Ngọc (2021)
Áp lực từ thuế	Francis và cs. (2002); Aisbitt (2002); Alley và James (2005); Fekete và cs. (2012); Duhanxhiu và Kapllani (2012)	Nguyễn Công Phương (2010); Phạm Quốc Thuần (2016); Phạm Hồng Lĩnh (2018); Nguyễn Thị Thu Hoàn (2018); Nguyễn Thu Hiền (2020)
Tính hữu ích	Ting và Soo (2005); Laux và Leuz (2009); Bassam (2010); Navarro và cs. (2010); Vera Palea (2014); Ijeoma (2014)	Nguyễn Thế Lộc (2010); Nguyễn Kim Chung và Trần Văn Tùng (2016); Lê Vũ Ngọc Thanh (2017)
Tính đáng tin cậy	Brown và cs. (1992); Ting và Soo (2005); Navarro và cs. (2010); Ghosh và Petrova (2020); Sangchan và cs. (2020)	Nguyễn Thế Lộc (2010); Lê Vũ Ngọc Thanh (2017); Nguyễn Thị Vân (2018)
Quan hệ Lợi ích - Chi phí	Cairns (2011); Laux và Leuz (2009); Christensen và Nikolaev (2013); Bewley và cs. (2018)	Trần Đình Khôi Nguyên (2010); Phan Thị Hồng Đức và cs. (2014); Đặng Ngọc Hùng (2016); Nguyễn Ngọc Lan (2017); Bùi Thị Ngọc (2020)
Kiểm toán độc lập	DeAngelo (1981); Al-Baskeki (1995); Odia (2016); Samara và Aggeliki (2013)	Hồ Xuân Thủy (2016); Lê Trần Hạnh Phương (2019); Nguyễn Thị Thu Hoàn (2018); Phan Thanh Hải và cs. (2020)
Quy mô doanh nghiệp	Brown và cs. (1992); Fargher (2001); Marta và cs. (2008); Jung và cs. (2013)	Lê Vũ Ngọc Thanh (2017); Phạm Hồng Lĩnh (2018); Bùi Thị Ngọc (2020); Nguyễn Tuấn Duy (2021)
Trình độ kế toán viên	Kumarasiri và Fisher (2011); Choi và Meek (2011); Shima và cs. (2012); Sangchan và cs. (2020)	Trần Đình Khôi Nguyên (2013); Trần Thị Thanh Hải (2015); Nguyễn Thị Thu Hoàn (2018); Vũ Thị Kim Anh và cs. (2021)
Nhận thức nhà quản lý	Page (1984); Doupnik và Salter (1995); Collis và Jarvis (2000)	Nguyễn Thị Thu Hoàn (2018); Nguyễn Thị Ngọc Điệp và cs. (2020); Vũ Thị Kim Anh và Bùi Thị Ngọc (2021)

Chương này rút ra nhận xét: các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu khảo sát mức độ tương đồng giữa VAS và IFRS, chưa đi sâu vào nhận thức của các đối tượng chủ thể nội bộ doanh nghiệp trong ngành xây lắp. Từ đó, xác định rõ 3 khoảng trống nghiên cứu mà đề tài đảm nhận.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Hệ thống hóa các khái niệm về GTHL, tiến trình phát triển của chuẩn mực quốc tế từ IAS 39 đến IFRS 13, và sự khác biệt căn bản giữa nguyên tắc giá gốc và GTHL. Phân tích đặc thù ngành xây lắp: sản phẩm mang tính đơn chiếc, quy trình thi công phức tạp qua nhiều giai đoạn (thiết kế, đấu thầu, thi công, lắp đặt), tài sản máy móc thiết bị có giá trị lớn và phân tán tại nhiều công trình, chi phí biến động theo thị trường. Phân tích nội dung 7 lý thuyết nền, lập bảng thể hiện 3 trụ cột của lý thuyết thể chế (Scott, 2008) gồm trụ cột điều tiết, quy phạm và nhận thức - văn hóa; phân tích mô hình hành vi có kế hoạch (Ajzen, 1991). Luận giải chi tiết 9 nhóm nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức và khả năng áp dụng GTHL trong bối cảnh các quy định hiện hành của Bộ Tài chính.

Chương 3: Thiết kế nghiên cứu

Xây dựng khung nghiên cứu, sơ đồ quy trình nghiên cứu gồm 2 giai đoạn (định tính và định lượng), thiết lập các giả thuyết nghiên cứu và xây dựng hệ thống thang đo. Chương này trình bày chi tiết thang đo đo lường 9 nhân tố độc lập, thang đo biến trung gian "Nhận thức áp dụng GTHL" và thang đo biến phụ thuộc "Khả năng áp dụng GTHL" (từ Bảng 3.4 đến Bảng 3.13 trong văn bản):

• Bảng câu hỏi sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Rất không đồng ý đến 5: Rất đồng ý).
• Thiết kế chọn mẫu: Mẫu khảo sát sơ bộ phát ra 350 phiếu tại 100 DNXL; mẫu khảo sát chính thức phát ra 1.050 phiếu tại 350 DNXL trên địa bàn TP.HCM.
• Quy trình phân tích dữ liệu: Làm sạch dữ liệu, kiểm định Cronbach's Alpha, phân tích EFA, CFA để đánh giá tính hội tụ và tính phân biệt, kiểm định mô hình cấu trúc SEM và thực hiện các kiểm định T-test, ANOVA/Robust tests đối với các biến kiểm soát (tình trạng DN, quy mô vốn, số lượng nhân sự, kinh nghiệm làm việc, trình độ chuyên môn).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Phân tích thực trạng kinh tế - xã hội tại TP.HCM và hoạt động của các DNXL giai đoạn 2015–2021:

• Thu ngân sách TP.HCM năm 2020 đạt 371.384 tỷ đồng (khoản thu công nghiệp và xây dựng là 334 tỷ đồng); năm 2021 đạt 381.532 tỷ đồng (khoản thu công nghiệp và xây dựng đạt 290.837 tỷ đồng).
• Tốc độ tăng trưởng tài sản của các DNXL đạt mức cao trong năm 2016 (66,1%), giai đoạn 2017–2018 duy trì mức 42,22%, năm 2019 đạt 35,02% và năm 2020 đạt 27,94%.
• Kết quả thu thập dữ liệu: Trình bày số liệu điều tra, kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo sơ bộ và chính thức. Hệ số Cronbach's Alpha của các thang đo đều thỏa mãn yêu cầu (> 0,6 hoặc > 0,7).
• Kết quả kiểm định các biến kiểm soát: Bảng phân tích T-test đối với biến tình trạng doanh nghiệp (niêm yết và chưa niêm yết); kiểm định ANOVA và Robust Tests đối với số lượng nhân sự, quy mô vốn, kinh nghiệm làm việc và trình độ học vấn của người trả lời bảng hỏi.
• Kết quả phân tích EFA, kiểm định KMO và Bartlett's Test chứng minh tính phù hợp của dữ liệu.
• Phân tích CFA: Đánh giá độ phù hợp của mô hình (Model Fit), kiểm định độ tin cậy tổng hợp (CR), tổng phương sai trích (AVE) chứng minh thang đo đạt tính hội tụ và tính phân biệt; phân tích các trọng số hồi quy chuẩn hóa.
• Phân tích SEM: Kiểm định các chỉ số mức độ phù hợp mô hình (Chi-square/df, GFI, TLI, CFI, RMSEA); xác định các trọng số hồi quy chuẩn hóa, kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và tính toán tổng tác động trực tiếp, gián tiếp của từng nhân tố thuộc nhận thức đến khả năng áp dụng GTHL trong các DNXL.
• Bàn luận chuyên sâu: Đối chiếu kết quả nghiên cứu thực nghiệm của 9 nhân tố với các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và trên thế giới.

Chương 5: Kết luận và hàm ý

Tổng hợp các kết quả nghiên cứu định lượng; xác nhận mối quan hệ thuận chiều giữa nhận thức áp dụng GTHL và khả năng áp dụng GTHL trong công tác kế toán tại các DNXL. Luận án đề xuất:

• Nhóm hàm ý chính sách đối với cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, ban hành chuẩn mực kế toán hướng dẫn cụ thể về đo lường GTHL (tương đương IFRS 13), rút ngắn khoảng cách giữa quy định kế toán và chính sách thuế.
• Nhóm hàm ý đối với các tổ chức nghề nghiệp kế toán, kiểm toán: Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực, hướng dẫn các kỹ thuật định giá tài sản và thiết lập cơ sở dữ liệu thị trường hoạt động.
• Nhóm hàm ý quản trị nội bộ đối với các DNXL: Nâng cao trình độ đội ngũ nhân viên kế toán, tăng cường đầu tư hệ thống phần mềm kế toán, nâng cao nhận thức của ban lãnh đạo về tính minh bạch của báo cáo tài chính phục vụ thu hút vốn và đấu thầu quốc tế.
• Trình bày các hạn chế của nghiên cứu và định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định 4 đóng góp mới nổi bật, chia thành hai khía cạnh học thuật và thực tiễn:

Đóng góp về mặt học thuật:

1. Luận án là công trình nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên đánh giá một cách toàn diện mối quan hệ giữa nhận thức áp dụng GTHL và khả năng áp dụng GTHL trong công tác kế toán tại các DNXL dưới góc nhìn của nhiều vị trí công tác khác nhau (chủ doanh nghiệp, giám đốc tài chính, kế toán trưởng, kiểm toán nội bộ). Kết quả đã làm sáng tỏ cơ chế tác động của các nhân tố vi mô và vĩ mô trong bối cảnh thực tiễn của TP.HCM và Việt Nam.
2. Luận án kiểm định thành công vai trò trung gian của nhận thức áp dụng GTHL tác động đến khả năng áp dụng GTHL trong các DNXL, đồng thời cung cấp mô hình lý thuyết có khả năng mở rộng và ứng dụng cho các loại hình doanh nghiệp khác trong nền kinh tế Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

1. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cụ thể và có độ tin cậy khoa học về thực trạng nhận thức và khả năng áp dụng GTHL tại các DNXL trên địa bàn TP.HCM. Kết quả này tạo cơ sở khoa học để các nhà quản trị DNXL hoàn thiện quy trình tổ chức công tác kế toán, nâng cao tính minh bạch, độ tin cậy và giá trị thích hợp của thông tin tài chính phục vụ tiếp cận thị trường vốn.
2. Kết quả nghiên cứu và hệ thống hàm ý chính sách, quản trị cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng cho Bộ Tài chính, các cơ quan quản lý và các hiệp hội nghề nghiệp (VAA, VACPA) trong việc đánh giá mức độ sẵn sàng của cộng đồng doanh nghiệp; từ đó hỗ trợ việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật và ban hành lộ trình áp dụng IFRS/VFRS phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án chỉ ra các điểm sau:

• Phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn trong nhóm các DNXL trên địa bàn TP.HCM thỏa mãn các điều kiện quy định về quy mô vốn (từ 50 tỷ đồng trở lên) và lao động (từ 100 người trở lên), chưa bao quát hết các DNXL quy mô nhỏ hoặc các địa phương khác trên cả nước.
• Đối tượng khảo sát tập trung vào các nhà quản lý, kế toán trưởng, nhân viên kế toán và kiểm toán viên nội bộ bên trong doanh nghiệp, chưa mở rộng sang các đối tượng sử dụng thông tin bên ngoài như ngân hàng, nhà đầu tư cá nhân hay chuyên viên định giá độc lập.
• Thời gian tiến hành thu thập dữ liệu (giai đoạn 2021–2022) trùng với thời điểm đại dịch Covid-19, gây ra những biến động nhất định đến hoạt động sản xuất kinh doanh và nguồn lực của các DNXL.

Về định hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các DNXL ở các tỉnh, thành phố khác hoặc mở rộng nghiên cứu sang các ngành kinh tế đặc thù khác như bất động sản, năng lượng, giao thông.
• Bổ sung các biến quan sát hoặc các nhân tố mới liên quan đến công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong kế toán và mức độ hoàn thiện của thị trường tài chính.
• Thực hiện các nghiên cứu theo chuỗi thời gian (longitudinal studies) để theo dõi sự biến đổi trong nhận thức và khả năng áp dụng GTHL khi Bộ Tài chính chính thức triển khai áp dụng IFRS/VFRS theo lộ trình sau năm 2025.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo rõ ràng cho các nhóm đối tượng học thuật và thực tiễn:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Kế toán - Kiểm toán: Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp luận kết hợp (định tính và định lượng SEM), quy trình xây dựng thang đo và cơ sở tích hợp 7 lý thuyết nền tảng (đặc biệt là lý thuyết thể chế và lý thuyết hành vi có kế hoạch) trong nghiên cứu kế toán hành vi.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế): Luận án cung cấp dữ liệu thực chứng về khoảng cách giữa chính sách thuế và chuẩn mực kế toán, mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp xây dựng, hỗ trợ xây dựng chính sách thuế phù hợp khi áp dụng GTHL.
• Đối với ban quản trị và bộ phận kế toán tại các DNXL: Luận án cung cấp khung đánh giá nhận thức, giúp nhận diện rõ các rào cản về chi phí định giá, áp lực kiểm toán và năng lực nhân sự, từ đó có kế hoạch đào tạo và nâng cấp hệ thống kiểm soát nội bộ.

Nội dung đáng tham khảo nhất trong luận án là hệ thống thang đo chi tiết 9 nhóm nhân tố nhận thức tại Chương 3 (Bảng 3.4 đến 3.13) và quy trình kiểm định mô hình đo lường CFA cùng mô hình cấu trúc SEM tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đặt ra tiêu chí gì để lựa chọn các doanh nghiệp xây lắp tham gia mẫu khảo sát? Tác giả lựa chọn các DNXL thỏa mãn các điều kiện: là DNXL niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), DNXL đại chúng chưa niêm yết, hoặc các DNXL có quy mô vốn điều lệ từ 50 tỷ đồng trở lên và quy mô lao động từ 100 nhân sự trở lên, có đăng ký kinh doanh và đang hoạt động thực tế trên địa bàn TP.HCM.

2. Quy mô khảo sát định tính và định lượng của luận án được thực hiện với số lượng mẫu bao nhiêu? Khảo sát định tính được thực hiện qua phỏng vấn trực tiếp 16 chuyên gia chia thành 6 nhóm am hiểu chuyên sâu về lĩnh vực xây lắp. Khảo sát định lượng sơ bộ phát ra 350 phiếu tại 100 doanh nghiệp. Khảo sát định lượng chính thức phát ra 1.050 phiếu khảo sát tại 350 doanh nghiệp xây lắp trên địa bàn TP.HCM.

3. Khung phân tích của luận án kết hợp những lý thuyết nền tảng nào? Luận án kết hợp 7 lý thuyết nền: Lý thuyết thể chế (Scott, 2008), Lý thuyết ủy nhiệm, Lý thuyết thông tin hữu ích, Lý thuyết về hành vi có kế hoạch (Ajzen, 1991), Lý thuyết kế toán thực chứng, Lý thuyết quan hệ lợi ích - chi phí và Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực.

4. Mô hình nghiên cứu kiểm định những nhân tố độc lập nào tác động đến nhận thức áp dụng GTHL? Mô hình kiểm định 9 nhóm nhân tố độc lập thuộc về nhận thức: (1) Nhận thức các quy định pháp lý, (2) Nhận thức áp lực từ thuế, (3) Nhận thức tính hữu ích, (4) Nhận thức tính đáng tin cậy, (5) Nhận thức quan hệ chi phí - lợi ích, (6) Nhận thức kiểm toán độc lập, (7) Nhận thức quy mô doanh nghiệp, (8) Nhận thức trình độ nhân viên kế toán, (9) Nhận thức của nhà quản lý, kế toán.

5. Luận án sử dụng các kỹ thuật thống kê nào để kiểm định mô hình và các biến kiểm soát? Tác giả sử dụng kiểm định hệ số tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích nhân tố khẳng định (CFA), phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM), cùng các kiểm định Independent Samples T-test (cho biến tình trạng niêm yết) và phân tích phương sai ANOVA kết hợp kiểm định Robust Tests (cho các biến kiểm soát: số lượng nhân sự, quy mô vốn, kinh nghiệm làm việc và trình độ chuyên môn).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Tùng là công trình nghiên cứu thực nghiệm có hệ thống về mối quan hệ giữa nhận thức và khả năng áp dụng giá trị hợp lý trong công tác kế toán tại các doanh nghiệp xây lắp trên địa bàn TP.HCM. Bằng việc kết hợp chặt chẽ 7 lý thuyết nền tảng cùng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp và kỹ thuật phân tích SEM, tác giả đã lượng hóa tác động của 9 nhóm nhân tố nhận thức đến khả năng áp dụng GTHL thông qua biến trung gian. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn quan trọng, đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện chính sách kế toán quốc gia và nâng cao hiệu quả quản trị tài chính tại các doanh nghiệp xây lắp trong tiến trình hội nhập IFRS.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu. Trong chƣơng này, tác giả trình bày tổng 9 quan các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nƣớc từ đó phát hiện các khoảng trống nghiên cứu và đề xuất các hƣớng nghiên cứu trong luận án. Chương 2: Cơ sở lý thuyết. Trong chƣơng này, tác giả trình bày các vấn đề lý luận liên quan đến GTHL, nhận thức áp dụng, khả năng áp dụng GTHL trong kế toán và trình bày các lý thuyết nền có liên quan cũng nhƣ các nhân tố ảnh hƣởng đến việc áp dụng GTHL trong công tác kế toán.

Chương 3: Thiết kế nghiên cứu. Trong chƣơng này, tác giả trình bày khung nghiên cứu, quy trình nghiên cứu, các giả thuyết nghiên cứu cũng nhƣ đề xuất mô hình nghiên cứu, các phƣơng pháp nghiên cứu mà tác giả sử dụng trong quá trình thu thập, xử lý và phân tích các dữ liệu nhằm xây dựng đƣợc phiếu khảo sát chính thức. Chương 4: Kết quả nghiên cứu. Trong chƣơng này, tác giả trình bày tổng quan về các DNXL tại TPHCM, kết quả nghiên cứu định tính, định lƣợng chính thức dựa trên số liệu khảo sát và bàn luận kết quả nghiên cứu.

Chương 5: Kết luận và Hàm ý. Trong chƣơng này, tác giả luận án dựa trên kết quả nghiên cứu để đƣa ra kết luận từ kết quả nghiên cứu, đồng thời đƣa ra hàm ý thành hàm ý lý thuyết và hàm ý chính sách, quản trị. Cuối cùng là kết luận về vai trò, sự cần thiết áp dụng và khả năng áp dụng GTHL trong kế toán tại các DNXL. 10 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Để có cái nhìn tổng quan, trong chương này tác giả sẽ tổng quan các nghiên cứu trước trong và ngoài nước có liên quan đến thuật ngữ GTHL cũng như các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức GTHL và khả năng áp dụng GTHL trong DN.

Từ đó tác giả đưa ra nhận xét, rút ra những khoảng trống trong nghiên cứu cho Luận án của mình và đưa ra những định hướng cho những nghiên cứu kế tiếp sau này.1 Tổng quan các nghiên cứu nƣớc ngoài về việc áp dụng GTHL trong kế toán Đã có nhiều nghiên cứu về các ứng dụng của GTHL, nghiên cứu này tập trung lƣợc khảo các nghiên cứu trƣớc trên thế giới để xem xét ảnh hƣởng của GTHL đến nhận thức nhƣ thế nào khi nó đƣợc áp dụng. NCS thực hiện phân theo dòng nghiên cứu đó là: Nghiên cứu về giá trị hợp lý và Nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến nhận thức, khả năng áp dụng giá trị hợp lý: 1.1 Tổng quan các nghiên cứu theo GTHL Nghiên cứu của Page (1984) trên BCTC của các DN cho rằng, BCTC đƣợc kiểm toán bởi BIG 4 sẽ có ảnh hƣởng lớn vì là nhóm 4 công ty kiểm toán hàng đầu bao gồm: Price Waterhouse - Cooper, Earnst & Young, Deloite & Touche và KPMG. Nghiên cứu chỉ ra rằng, những tổ chức của chính phủ có những ảnh hƣởng nhất định đến DN trong việc thực hiện các yêu cầu đo lƣờng và công bố thông tin kế toán. Nghiên cứu của Magee và Tseng (1990) cho rằng, kiểm toán giữ vai trò quan trọng đối với chất lƣợng BCTC, là nền tảng cho sự công khai minh bạch về tình hình tài chính của DN.

Chất lƣợng BCTC đã đƣợc kiểm toán là một thành phần của chất lƣợng kiểm toán (CLKT), vì vậy, mối liên hệ giữa CLKT và chất lƣợng BCTC là chặt chẽ, khi CLKT đƣợc xem là một sự đảm bảo cao hơn tính trung thực và hợp lý của BCTC thì đo lƣờng chất lƣợng BCTC là phƣơng pháp thích hợp để đo lƣờng CLKT. Quan điểm này dựa trên thực tế BCTC là sản phẩm chung của nhà quản lý và KiTV.