Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ PHAN RANG - THÁP CHÀM 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Với mục đích tổ chức phòng chống tội phạm nói chung và tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác nói riêng đạt hiệu quả cao cần phải nghiên cứu và làm rõ nguyên nhân và điều kiện của THTP nói chung và tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác nói riêng. “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình.
Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và các tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân” [44, Tr. Quan điểm trên thể hiện bản chất nguyên nhân và điều kiện của THTP nói chung định hướng cho việc tìm hiểu, làm rõ khái niệm nguyên nhân và điều kiện tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. “Tội phạm học Việt Nam cũng như các khoa học pháp lý hình sự khác, không có lý luận riêng về quan hệ nhân - quả, mà chỉ cụ thể hóa nội dung cặp phạm trù nhân - quả của triết học Mác-xít vào lĩnh vực nghiên cứu của mình” [32]. Như vậy, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được xem xét trên cơ sở tiếp cận phương pháp luận về mối quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả trong triết học Mác - Lênin.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin thì nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa 10 luan an các mặt của một sự vật hiện tượng hoặc giữa các sự vật hiện tượng với nhau tạo ra một sự biến đổi nhất định gọi là kết quả trong khi đó điều kiện, tuy không trực tiếp sinh ra kết quả, song nó tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đẩy làm phát sinh kết quả. Tóm lại, chúng ta có thể đưa ra khái niệm như sau: “ Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là sự tác động qua lại giữa các yêu tố tiêu cực thuộc môi trường sống và các yếu tố tâm - sinh lý tiêu cực thuộc cá nhân người phạm tội, trong những hoàn cảnh, tình huống nhất định dẫn tới việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định đó là tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác ”. Trên cơ sở này, học viên đi sâu nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trên địa bàn thành phố Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1.
Ý nghĩa lý luận của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Thứ nhất: Việc nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác góp phần nhận thức sâu sắc và rõ nét hơn về tình hình tội tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, góp phần hoàn thiện lý luận về nguyên nhân và điều kiện của THTP. Thông qua việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trên địa bàn thành phố Phan Rang - Tháp Chàm sẽ góp phần làm rõ thực trạng, cơ cấu, diễn biến của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác và xu hướng THTP trong thời gian tới, đồng thời hiểu rõ về nhân thân người phạm tội để xem xét, nhìn 11 luan an nhận những yếu tố này trong sự tác động qua lại với các yếu tố khác thuộc môi trường sống và hoàn cảnh làm phát sinh THTP. Thứ hai: nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác có ý nghĩa quan trọng đối với việc tiếp tục hoàn thiện chính sách pháp luật nói chung và chính sách hình sự nói riêng. Thứ ba: nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác góp phần cung cấp thông tin cho các ngành khoa học pháp lý khác.
Ý nghĩa thực tế của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Thứ nhất: nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác hỗ trợ đắc lực trong công tác điều tra, phát hiện và truy tố loại tội phạm này đồng thời cung cấp cung cấp thông tin hữu ích cho công tác quản lý, giáo dục người phạm tội nói chung, phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác nói riêng trở thành người có ích cho xã hội. Thứ hai: Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác phục vụ cho nghiên cứu đề ra các dự báo chính xác THTP và là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa một cách khoa học đạt hiệu quả cao. Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác “Trong tội phạm học, tùy thuộc vào nhiệm vụ của việc nghiên cứu người ta sử dụng việc phân chia các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm theo các cách khác nhau” [44, tr. Việc phân loại các nguyên nhân và điều kiện của THTP được tiến hành theo các tiêu chí về cơ chế, mức độ tác động, nội dung tác động và bản chất của sự tồn tại.
12 luan an Như vậy, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác rất đa dạng, phong phú, luôn biến động theo sự vận động của thực tiễn và có nhiều cách phân loại khác nhau, để hướng đến mục đích mà đề tài đề cập cũng như thuận tiện cho việc nghiên cứu thì học viên phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trên cơ sở cơ chế hành vi phạm tội và có thể rút ra các kết luận sau: Một là: hệ thống các yếu tố làm phát sinh tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác xây dựng theo quy luật cơ bản của sự phạm tội với cơ chế vận hành S-X-R, trong mối quan hệ nhân - quả (nguyên nhân - điều kiện - kết quả): thì S là những yếu tố môi trường bên ngoài (Kích thích khách thể); X là những yếu tố làm phát sinh THTP thuộc chủ thể hành vi phạm tội, xét trên góc độ hẹp hơn là con người với những đặc điểm nhân thân đặc trưng (Kích thích phương tiện); R là sự trả lời các kích thích, gồm các quá trình động cơ hoá hành vi phạm tội, kế hoạch hoá và hiện thực hoá hành vi. Hai là: Cơ chế hành vi phạm tội gồm có hai quá trình đó là quá tình tương tác nhập tâm và quá trình tương tác xuất tâm. Hai quá trình này phụ thuộc và tác động qua lại với nhau. Ba là: Quá trình tương tác nhập tâm được hiểu là quá trình con người nhận thức sự vật, hiện tượng từ môi trường sống tiếp nhận vào bản thân mình để tạo thành tâm lý, ý thức, quan điểm và nhân cách của bản thân, quá trình này diễn ra từ khi con người nhận thức được thế giới xung quanh cho đến khi bộc lộ ra bên ngoài thông qua quá trình tương tác xuất tâm.
Quá trình tương tác xuất tâm được hiểu là quá trình bộc lộ tâm lý, ý thức tích tụ trong quá trình tương tác nhập tâm ra bên ngoài thông qua hoạt động kế hoạch hóa và thực hiện hóa hành vi phạm tội. 13 luan an Như vậy, trên cơ sở lý luận được trình bày thì nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác dựa trên cơ chế hành vi phạm tội được phân loại như sau: 1. Nguyên nhân và điều kiện thuộc quá trình tương tác nhập tâm 1. Những nguyên nhân và điều kiện khách quan a.
Các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường gia đình Gia đình có ảnh hưởng rất lớn trong việc hình thành nhân cách của mỗi cá nhân. Trong gia đình đứa trẻ bắt đầu bắt chước hành vi, ứng xử, biểu cảm của mỗi thành viên trong gia đình. Càng lớn, hoạt động sống của trẻ mở rộng, đa dạng hơn, phạm vi bắt chước ngày càng rộng hơn không còn dừng lại ở các thành viên trong gia đình nữa. Như vậy nếu sống trong môi trường gia đình tốt thì trẻ sẽ phát triển phẩm chất cá nhân tích cực và ngược lại nếu sống trong môi trường gia đình không tốt (gia đình khuyết thiếu, gia đình không hạnh phúc, gia đình có người vi phạm pháp luật.) thì trẻ sẽ dần hình thành nhân cách tiêu cực.