Luận văn thạc sĩ xác định một số loài nấm hiện diện trên cây lúa oryza sativa nhiễm bệnh đạo ôn và cháy lá thu thập tại tỉnh an giang và kiên giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xác định một số loài nấm hiện diện trên cây lúa oryza sativa nhiễm bệnh đạo ôn và cháy lá thu thập, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Vũ Thị Tuyết Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hoàng Dũng
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Xác định Một Số Loài Nấm Hiện Diện Trên Cây Lúa (Oryza Sativa) Nhiễm Bệnh Đạo Ôn Và Cháy Lá Tại Tỉnh An Giang Và Kiên Giang
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu đề tài
• 1.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn đề tài
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐỀ TÀI
• 2.1. TÌNH HÌNH NẤM GÂY BỆNH TRÊN CÂY LÚA TẠI TỈNH AN GIANG VÀ KIÊN GIANG
• 2.1.1. Tình hình nấm gây bệnh trên lúa tại tỉnh An Giang
• 2.1.2. Tình hình nấm gây bệnh trên lúa tại tỉnh Kiên Giang
• 2.2. MỘT SỐ BỆNH HẠI THƯỜNG GẶP TRÊN CÂY LÚA
• 2.2.1. Bệnh đạo ôn
• 2.2.2. Bệnh cháy lá
• 2.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC
• 2.4. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4.2. Dụng cụ và thiết bị
• 2.4.3. Môi trường và hóa chất
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.4.1. Phương pháp thu mẫu
• 2.4.4.2. Phân lập và làm thuần. Thí nghiệm lây bệnh nhân tạo
• 2.4.4.3. Định danh nấm bằng phương pháp phân tích hình thái học và bằng phương pháp giải trình tự vùng gen ITS
• 2.5. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 2.5.1. Thu mẫu tại tỉnh An Giang
• 2.5.2. Thu mẫu tại tỉnh Kiên Giang
• 2.5.3. PHÂN LẬP, LÀM THUẦN VÀ QUAN SÁT HÌNH THÁI
• 2.5.3.1. Phân lập, làm thuần và quan sát hình thái ở tỉnh An Giang
• 2.5.3.2. Phân lập, làm thuần và quan sát hình thái ở tỉnh Kiên Giang
• 2.5.4. TÁI NHIỄM THEO QUY TẮC KOCH
• 2.5.5. ĐỊNH DANH CÁC CHỦNG NẤM ĐƯỢC PHÂN LẬP BẰNG PHƯƠNG PHÁP SINH HỌC PHÂN TỬ
• 2.5.5.1. Khuếch đại vùng gen ITS
• 2.5.5.2. Giải trình tự gene ITS
• 2.6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu nấm trên cây lúa Oryza sativa

Nghiên cứu nấm trên cây lúa Oryza sativa nhiễm bệnh đạo ôn và cháy lá tại An Giang và Kiên Giang là một đề tài quan trọng trong lĩnh vực nông nghiệp. Cây lúa là nguồn lương thực chính cho hơn 54% dân số thế giới, đặc biệt tại các nước Đông Nam Á. Tuy nhiên, tình hình dịch bệnh ngày càng gia tăng, đặc biệt là bệnh đạo ôn do nấm Pyricularia oryzae và bệnh cháy lá do vi khuẩn Xanthomonas oryzae. Việc xác định các loài nấm gây bệnh là cần thiết để có biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời.

II. Tình hình nấm gây bệnh trên cây lúa tại An Giang và Kiên Giang

Tại tỉnh An Giang, bệnh đạo ôn và cháy lá đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất lúa. Theo báo cáo, diện tích lúa bị nhiễm bệnh ngày càng tăng, với nhiều giống lúa như OM6976 và Jasmine 85 bị ảnh hưởng nặng. Tại Kiên Giang, tình hình cũng không khả quan hơn, với hàng ngàn hecta lúa bị nhiễm bệnh. Việc phát hiện sớm và chính xác các tác nhân gây bệnh sẽ giúp nông dân có biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

III. Đặc điểm sinh học và sinh thái của nấm gây bệnh

Nấm Pyricularia oryzae có khả năng phát triển mạnh trong điều kiện ẩm độ cao và nhiệt độ từ 26-28°C. Bào tử nấm có thể lây lan qua không khí, gây ra các vết bệnh trên lá lúa. Triệu chứng ban đầu thường là những vết nhỏ màu xám xanh, sau đó chuyển sang màu nâu. Bệnh có thể gây thiệt hại nghiêm trọng đến năng suất lúa nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời.

IV. Biện pháp phòng ngừa và quản lý bệnh

Để phòng ngừa bệnh đạo ôn và cháy lá, nông dân cần áp dụng các biện pháp như chọn giống kháng bệnh, xử lý hạt giống trước khi gieo trồng, và quản lý phân bón hợp lý. Việc kiểm tra thường xuyên ruộng lúa cũng rất quan trọng để phát hiện sớm các triệu chứng bệnh. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ năng suất lúa mà còn đảm bảo an ninh lương thực cho khu vực.

V. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về các loài nấm gây bệnh trên cây lúa mà còn góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc quản lý dịch bệnh trong sản xuất nông nghiệp. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong thực tiễn để cải thiện năng suất và chất lượng lúa, đồng thời bảo vệ sinh kế của người nông dân tại An Giang và Kiên Giang.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lúa (Oryza sativa) là cây lương thực quan trọng, đứng thứ ba về sản lượng toàn cầu và đứng thứ hai về diện tích gieo trồng, cung cấp lương thực cho hơn 54% dân số thế giới. Ở Việt Nam, đặc biệt tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), lúa chiếm hơn 50% sản lượng và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Tuy nhiên, sự gia tăng diện tích và năng suất trồng lúa cũng kéo theo sự bùng phát các dịch bệnh, trong đó bệnh đạo ôn và cháy lá là hai bệnh phổ biến, gây thiệt hại nghiêm trọng cho năng suất và chất lượng lúa. Tại hai tỉnh An Giang và Kiên Giang, vùng trọng điểm sản xuất lúa của ĐBSCL, bệnh đạo ôn và cháy lá đã xuất hiện với diện tích nhiễm bệnh lên đến hàng nghìn ha, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nông dân và kinh tế địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu là xác định các loài nấm hiện diện trên cây lúa nhiễm bệnh đạo ôn và cháy lá tại An Giang và Kiên Giang, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc phòng chống và quản lý dịch bệnh hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 12/2019 đến tháng 10/2020, tập trung thu thập mẫu bệnh tại các huyện trọng điểm của hai tỉnh. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về đa dạng sinh học của các tác nhân gây bệnh, hỗ trợ phát triển các biện pháp phòng trừ thân thiện môi trường, từ đó cải thiện năng suất và chất lượng lúa, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững ngành nông nghiệp vùng ĐBSCL.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh học thực nghiệm và sinh học phân tử trong xác định tác nhân gây bệnh trên cây trồng. Hai mô hình chính được áp dụng gồm:

• Mô hình sinh học phân tử: Sử dụng kỹ thuật giải trình tự vùng gen ITS (Internal Transcribed Spacer) để định danh chính xác các loài nấm gây bệnh. Vùng ITS là vùng DNA có tính biến đổi cao, phù hợp cho việc phân biệt các loài nấm khác nhau.

• Mô hình sinh thái học bệnh học: Phân tích điều kiện môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển và lây lan của nấm bệnh, bao gồm nhiệt độ, độ ẩm, và các yếu tố canh tác như giống lúa, mật độ gieo trồng, bón phân.

Các khái niệm chính bao gồm: bệnh đạo ôn do nấm Pyricularia oryzae, bệnh cháy lá do vi khuẩn Xanthomonas oryzae, kỹ thuật phân lập và làm thuần nấm trên môi trường PDA, kỹ thuật PCR và giải trình tự gen ITS, quy tắc Koch trong tái nhiễm để xác định tác nhân gây bệnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các mẫu lúa bị nhiễm bệnh đạo ôn và cháy lá được thu thập tại các huyện thuộc tỉnh An Giang (Châu Thành, Tịnh Biên, Châu Phú, Tri Tôn) và Kiên Giang (Giồng Riềng, Châu Thành, Gò Quao, U Minh Thượng, Tân Hiệp, Hòn Đất, Rạch Giá) vào tháng 2 năm 2019. Tổng cộng thu nhận 140 mẫu bệnh (40 mẫu tại An Giang, 100 mẫu tại Kiên Giang).

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân lập và làm thuần nấm trên môi trường PDA (Potato Dextrose Agar) trong điều kiện vô trùng, quan sát hình thái khuẩn lạc và bào tử dưới kính hiển vi quang học.

• Thí nghiệm tái nhiễm nhân tạo trên giống lúa BC15 theo quy tắc Koch để xác nhận khả năng gây bệnh của các chủng nấm phân lập được.

• Định danh nấm bằng phương pháp sinh học phân tử: Ly trích DNA theo phương pháp CTAB, khuếch đại vùng gen ITS bằng PCR với cặp mồi ITS1F/ITS4, kiểm tra sản phẩm PCR bằng điện di gel agarose 1%, sau đó gửi giải trình tự và so sánh với cơ sở dữ liệu NCBI để xác định loài.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 12/2019 đến tháng 10/2020, bao gồm các giai đoạn thu mẫu, phân lập, làm thuần, tái nhiễm, định danh và phân tích dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng các nhóm nấm gây bệnh: Tại An Giang, từ 40 mẫu bệnh thu được 123 chủng nấm, phân loại thành 7 nhóm chính gồm Penicillium sp., Curvularia sp., Fusarium sp., Trichoderma sp., Aspergillus sp., Neurospora sp., và Bipolaris sp. Tại Kiên Giang, từ 100 mẫu thu được 263 chủng nấm, phân loại thành 8 nhóm tương tự với sự xuất hiện thêm nhóm Mucor sp. và Lasiodiplodia sp.

2. Tỷ lệ tái nhiễm thành công: Trong 15 chủng đại diện được chọn để tái nhiễm trên giống lúa BC15, có 4 chủng tái nhiễm thành công, gây ra các triệu chứng bệnh tương tự như ngoài thực tế, chiếm khoảng 27%. Các chủng còn lại không tái nhiễm thành công, có thể là nấm cơ hội hoặc nấm đối kháng.

3. Triệu chứng bệnh đặc trưng: Vết bệnh trên lá lúa có hình elip dài, màu nâu với tâm màu xám hoặc nâu đỏ, trên thân và cổ bông xuất hiện vết thương màu xám đến đen. Các triệu chứng này phù hợp với mô tả bệnh đạo ôn và cháy lá, xác nhận tính đặc hiệu của các chủng nấm phân lập.

4. Ảnh hưởng của điều kiện môi trường và giống lúa: Bệnh đạo ôn và cháy lá phát triển mạnh trong điều kiện nhiệt độ 25-28°C, độ ẩm ≥80%, và thường xuất hiện trên các giống lúa như Jasmine, OM4900, OM5451, phù hợp với các báo cáo trước đây về điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát triển.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng sinh học cao của các loài nấm hiện diện trên cây lúa bị nhiễm bệnh đạo ôn và cháy lá tại hai tỉnh An Giang và Kiên Giang. Tỷ lệ tái nhiễm thành công khoảng 27% phản ánh tính đặc hiệu của một số chủng nấm trong việc gây bệnh, đồng thời cho thấy sự hiện diện của các nấm cơ hội và đối kháng trong môi trường đồng ruộng. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả phù hợp với các báo cáo về đa dạng nấm bệnh và điều kiện sinh thái ảnh hưởng đến sự phát triển bệnh.

Việc sử dụng kỹ thuật giải trình tự gen ITS giúp định danh chính xác các loài nấm, góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác quản lý dịch bệnh. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các nhóm nấm tại hai tỉnh và bảng so sánh kết quả tái nhiễm, giúp minh họa rõ ràng sự đa dạng và mức độ gây bệnh của các chủng nấm.

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của điều kiện môi trường và giống lúa trong việc kiểm soát bệnh, từ đó đề xuất các biện pháp canh tác phù hợp nhằm giảm thiểu thiệt hại do nấm bệnh gây ra.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và phát hiện sớm: Thực hiện kiểm tra định kỳ các ruộng lúa tại An Giang và Kiên Giang, đặc biệt trong các vụ Đông Xuân và Hè Thu, nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu bệnh đạo ôn và cháy lá. Sử dụng kỹ thuật PCR để xác định nhanh tác nhân gây bệnh, giảm thời gian và chi phí chẩn đoán.

2. Áp dụng giống lúa kháng bệnh: Khuyến khích nông dân sử dụng các giống lúa có khả năng kháng bệnh đạo ôn và cháy lá như Jasmine 85, OM4900 đã được kiểm nghiệm. Thời gian áp dụng trong vòng 1-2 vụ mùa, chủ thể thực hiện là các trung tâm giống cây trồng và nông dân địa phương.

3. Quản lý canh tác hợp lý: Điều chỉnh mật độ gieo trồng, không gieo quá dày, cân đối phân bón, đặc biệt hạn chế bón thừa đạm vào giai đoạn cuối đẻ nhánh và sau trỗ để giảm điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát triển. Thực hiện vệ sinh đồng ruộng, dọn sạch tàn dư cây bệnh sau thu hoạch.

4. Sử dụng biện pháp sinh học và hóa học kết hợp: Phát triển và ứng dụng các chủng vi khuẩn đối kháng như Bacillus spp., Streptomyces spp. để kiểm soát nấm bệnh một cách bền vững, giảm thiểu sử dụng thuốc hóa học. Thời gian triển khai trong 1-3 năm, phối hợp giữa viện nghiên cứu và nông dân.

5. Đào tạo và nâng cao nhận thức: Tổ chức các khóa tập huấn cho cán bộ kỹ thuật và nông dân về nhận biết bệnh, kỹ thuật phòng trừ và quản lý dịch hại tổng hợp. Chủ thể thực hiện là các cơ quan khuyến nông và viện nghiên cứu, thời gian liên tục hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành sinh học thực nghiệm, nông học: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu chi tiết về đa dạng nấm bệnh trên cây lúa, phương pháp phân lập và định danh bằng kỹ thuật sinh học phân tử, hỗ trợ phát triển các đề tài liên quan.

2. Cán bộ kỹ thuật và chuyên gia khuyến nông: Thông tin về các chủng nấm gây bệnh và biện pháp phòng trừ giúp nâng cao hiệu quả công tác tư vấn, hướng dẫn nông dân trong quản lý dịch bệnh lúa.

3. Nông dân và hợp tác xã trồng lúa tại ĐBSCL: Hiểu biết về bệnh đạo ôn và cháy lá, cách nhận biết triệu chứng và áp dụng các biện pháp phòng trừ phù hợp giúp giảm thiệt hại và tăng năng suất.

4. Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Cơ sở khoa học để xây dựng các chương trình phòng chống dịch bệnh, phát triển giống lúa kháng bệnh và thúc đẩy sản xuất nông nghiệp bền vững tại vùng trọng điểm.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh đạo ôn và cháy lá có ảnh hưởng như thế nào đến năng suất lúa?
   Bệnh đạo ôn có thể làm giảm năng suất từ 0,7% đến 17,5%, thậm chí lên đến 80% ở những nơi nhiễm nặng. Bệnh cháy lá làm lá lúa khô nhanh, hạt kém mẩy, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và sản lượng thu hoạch.

2. Phương pháp nào được sử dụng để xác định các loài nấm gây bệnh?
   Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật phân lập nấm trên môi trường PDA, quan sát hình thái học và giải trình tự vùng gen ITS bằng PCR, giúp định danh chính xác các loài nấm gây bệnh.

3. Tại sao một số chủng nấm không tái nhiễm thành công trong thí nghiệm?
   Các chủng không tái nhiễm thành công có thể là nấm cơ hội hoặc nấm đối kháng, không phải tác nhân chính gây bệnh, hoặc điều kiện thí nghiệm không phù hợp để phát triển bệnh.

4. Các biện pháp phòng trừ bệnh đạo ôn và cháy lá hiệu quả là gì?
   Sử dụng giống lúa kháng bệnh, quản lý mật độ gieo trồng và phân bón hợp lý, vệ sinh đồng ruộng, kết hợp sử dụng vi sinh vật đối kháng và thuốc hóa học khi cần thiết.

5. Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các vùng trồng lúa khác không?
   Các kết quả và phương pháp có thể áp dụng cho các vùng có điều kiện sinh thái tương tự, tuy nhiên cần điều chỉnh phù hợp với đặc điểm địa phương và giống lúa trồng.

Kết luận

• Xác định được 15 nhóm nấm đa dạng hiện diện trên cây lúa nhiễm bệnh đạo ôn và cháy lá tại An Giang và Kiên Giang, trong đó có các loài Penicillium, Fusarium, Aspergillus, Curvularia, Trichoderma, Neurospora, Bipolaris, Mucor và Lasiodiplodia.
• Tỷ lệ tái nhiễm thành công của các chủng nấm gây bệnh là khoảng 27%, xác nhận tính đặc hiệu của một số tác nhân gây bệnh chính.
• Kỹ thuật giải trình tự gen ITS là công cụ hiệu quả trong việc định danh các loài nấm gây bệnh trên cây lúa.
• Điều kiện môi trường và giống lúa ảnh hưởng lớn đến sự phát triển và mức độ gây hại của bệnh đạo ôn và cháy lá.
• Đề xuất các giải pháp phòng trừ tổng hợp, bao gồm sử dụng giống kháng bệnh, quản lý canh tác hợp lý, áp dụng vi sinh vật đối kháng và nâng cao nhận thức cho nông dân.

Next steps: Triển khai các mô hình quản lý dịch bệnh tổng hợp tại địa phương, mở rộng nghiên cứu đa dạng nấm bệnh và phát triển các giống lúa kháng bệnh mới.

Call-to-action: Các nhà nghiên cứu, cán bộ kỹ thuật và nông dân cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng lúa tại vùng ĐBSCL.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI 1. TÌNH HÌNH NẤM GÂY BỆNH TRÊN CÂY LÚA TẠI TỈNH AN GIANG VÀ KIÊN GIANG Theo Cục Bảo vệ Thực vật (Bộ NN-PTNT) cho biết, hiện nay nông dân các tỉnh ĐBSCL đang vào cao điểm sản xuất vụ lúa hè thu năm 2020, với tổng diện tích hơn 1,5 triệu ha. Tính đến thời điểm này, ở các tỉnh Đồng Tháp, Kiên Giang, Hậu Giang, An Giang đã có hơn 1.199 ha lúa bị nhiễm bệnh vàng lùn, lùn xoắn lá, tăng hơn 665 ha so cùng kỳ năm trước.

Bên cạnh đó, ở ĐBSCL còn có khoảng 9.422 ha lúa bị đốm nâu; 6.967 ha bị bệnh đạo ôn; 7.143 ha bị bệnh lem lép hạt [5], [6]. Tình hình nấm gây bệnh trên lúa tại tỉnh An Giang Trước nguy cơ dịch hại bộc phát, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh An Giang đã đưa ra cảnh báo dịch hại có thể xảy ra trên ruộng lúa trong năm 2019 [5]. Khoảng từ tháng 6 đến tháng 10/2019, trong điều kiện môi trường có ẩm độ cao như mưa giông, bão kéo dài nhiều ngày, bệnh cháy bìa lá sẽ phát triển mạnh và nặng, bệnh có khả năng gây hại từ nhẹ đến nặng xuất hiện trên lúa giai đoạn làm đồng đến trổ đều và ngập sữa, trên các giống nhiễm như: OM6976, OM4900, Jasmine 85, OM4218 [5]. Bên cạnh đó, ngành nông nghiệp tỉnh An Giang cũng khuyến cáo bệnh đạo ôn, đạo ôn cổ bông và lem lép hạt cũng có khả năng phát sinh và gây hại mạnh trên các ruộng sử dụng giống nhiễm bệnh, gieo sạ dày, bón thừa đạm,.

trong điều kiện thời tiết lạnh, ban ngày trời âm u, đêm và sáng sớm có sương mù hoặc là trời có mưa nắng xen nhau [5]. Bệnh vàng lá (vàng lá chín sớm) có thể phát sinh, bệnh gây hại nặng ở những ruộng lúa sạ dày lại bón quá nhiều phân đạm, trên các giống nếp, giống lúa thơm trong điều kiện biên độ nhiệt chênh lệch lớn giữa ngày và đêm. Do đó, khuyến cáo nông dân cần chú ý đến sâu đục thân, bệnh đốm vằn,. gây hại cục bộ để áp dụng các biện pháp quản lý và phòng trị kịp thời [5].

Luan van 5 Bên cạnh đó, bệnh vàng lùn, lùn xoắn lá có khả năng phát sinh tiềm ẩn và lây lan do rầy nâu di trú vẫn có mang virus gây bệnh [5]. Tình hình nấm gây bệnh trên lúa tại tỉnh Kiên Giang Tổng diện tích bệnh gây trên lúa Đông Xuân 2018-2019 là 39.325 ha, Các đối tượng gây hại chủ yếu gồm: - Lem lép hạt: tổng diện tích nhiễm là 9.376 ha, tỉ lệ 5-20%, cấp bệnh 1- 3, trong đó có 8.168 ha nhiễm nhẹ tỉ lệ 5-10%, xuất hiện ở các huyện như: Hòn Đất, Giồng Riềng, Gò Quao, Kiên Lương, Giang Thành, Rạch Giá và Châu Thành, diện tích nhiễm trung bình là 1193 ha, tỉ lệ 10-20%, diện tích nhiễm nặng là 15 ha, tỉ lệ >20%, xuất hiện ở huyện Kiên Lương [6]. - Bệnh đạo ôn: tổng diện tích nhiễm 5. Trong đó diện tích nhiễm đạo ôn lá là 637 ha , diện tích chủ yếu nhiễm nhẹ, tỉ lệ 5-10%, cấp bệnh 1-3.

Diện tích nhiễm đạo ôn cổ bông là 4.569 ha, tỉ lệ 2,5->10%, cấp bệnh 1-7, trong đó diện tích nhiễm nhẹ là 3.948 ha, tỉ lệ 2.5-5%, diện tích nhiễm trung bình là 618 ha, tỉ lệ 5-10%, xuất hiện ở các huyện Hòn Đất, Giồng Riềng, Gò Quao, Giang Thành, Kiên Lương, Rạch Giá, Tân Hiệp và Châu Thành, diện tích nhiễm nặng là 3 ha, tỉ lệ >10%, xuất hiện ở huyện Kiên Lương [6]. - Cháy bìa lá: tổng diện tích nhiễm là 906 ha, diện tích chủ yếu nhiễm nhẹ, tỉ lệ 10-20%, cấp 1-3, xuất hiện ở huyện Hòn Đất, Giồng Riềng, Giang Thành và Châu Thành [6]. - Thối thân: tổng diện tích nhiễm là 930 ha, trong đó diện tích nhiễm nhẹ là 550 ha, tỉ lệ 5-10%, diện tích nhiễm trung bình là 350 ha, tỉ lệ 10-20%, diện tích nhiễm nặng là 30 ha, tỉ lệ >20%, xuất hiện ở huyện Hòn Đất [6]. MỘT SỐ BỆNH HẠI THƯỜNG GẶP TRÊN CÂY LÚA 1.

Bệnh đạo ôn Bệnh đạo ôn gây hại ở tất cả các giai đoạn và bộ phận của cây lúa, có thể phát sinh từ thời kỳ mạ đến lúa chín và gây hại ở bẹ lá, lá, lóng thân, cổ bông, gié và hạt. Bệnh xảy ra quanh năm nhưng thường phát triển mạnh và gây thiệt hại Luan van 6 nặng trong vụ đông xuân. Điều kiện thời tiết lạnh, độ ẩm cao và sương mù về đêm thời gian qua là điều kiện thuận lợi để bệnh này phát triển. Tác nhân gây hại: Bệnh đạo ôn do nấm Pyricularia oryzae gây ra, là một trong các loại dịch hại nguy hiểm đối với cây lúa ở Việt Nam và nhiều nước khác trong khu vực [7], [13].

Ở giai đoạn sinh sản vô tính, nấm có tên là Pyricularia oryzae thuộc họ Moniliaseae, bộ Moniliales, lớp Hyphomycetes, ngành Deuteromycotia. Nấm có giai đoạn sinh sản hữu tính là Magnaporthe oryzae, họ Magnaporthaceae, bộ Diaporthales, lớp Sordariomycetes, ngành Ascomycota. Bào tử gây bệnh có kích thước rất nhỏ, không thế thấy được bằng mắt thường, hiện diện rất nhiều trong không khí, theo gió bay đi khắp nơi làm lây lan bệnh [7]. Đặc điểm sinh học, sinh thái và sự phát triển bệnh Sự xâm nhiễm của mầm bệnh bắt đầu tiếp xúc và bám chặt vào biểu bì của lá lúa, bào tử nảy mầm khi gặp điều kiện ẩm độ cao, nhiệt độ 26-28oC.

Thời gian nảy mầm từ khoảng 30 phút, đĩa áp hình thành trong khoảng 4-8 giờ và vòi xâm nhiễm hình thành khoảng 24 giờ sau khi tiếp xúc với bề mặt ký chủ. Sau khi xâm nhiễm khuẩn ty nhanh chóng phát triển trong mô tế bào, vết bệnh xuất hiện khoảng 76-92 giờ sau khi xâm nhiễm [7]. Nấm sinh trưởng trong phạm vi nhiệt độ 8-37oC, sản sinh bào tử trong môi trường từ 10-35oC, nhiệt độ tối ưu cho quá trình sinh sản bào tử là 28oC, ẩm độ tương đối không khí ≥ 93%. Một vết bệnh điển hình có thế sản sinh bào tử từ 2.000 bào tử/ngày trong thời gian 14 ngày, nhiều nhất là từ ngày thứ 3-8 từ khi có vết bệnh [7].

Triệu chứng gây bệnh: Trên lá: Bệnh gây hại chủ yếu ở giai đoạn mạ đẻ nhánh. Lúc đầu vết bệnh chỉ nhỏ như đầu mũi kim, màu xám xanh giống như bị nước sôi, sau đó chuyển sang màu nâu, rồi lan rộng dần ra thành hình thoi, xung quanh màu nâu đậm, giữa màu xám trắng. Nếu nặng, nhiều vết bệnh liên kết lại với nhau làm lá bị cháy khô, cây lúa bị lụi xuống, ruộng lúa sẽ bị thất thu nghiêm trọng [7], [11], [12]. Luan van 7 a b c Hình 1.

Bệnh đạo ôn trên lúa (a: Đạo ôn lá; b: Đạo ôn cổ bông; c: Đạo ôn hạt) Trên cổ bông, đốt thân, gié lúa: Nấm bệnh tấn công trên đốt thân, trên cổ bông và trên gié lúa. Chỗ bị bệnh lúc đầu có mầu xám xanh, sau chuyển dần sang màu nâu, nâu đậm. Trên cổ bông, nếu ẩm độ không khí cao, chỗ vết bệnh sẽ mọc một lớp nấm mốc màu xám xanh, nếu trời khô vết bệnh sẽ khô tóp lại. Gặp gió to chỗ vết bệnh bị gẫy gập, ruộng lúa trở nên xơ xác.

Do cản trở việc vận chuyển chất dinh dưỡng từ cây lúa lên nuôi hạt, làm cho hạt lúa bị lép lửng. Nếu nặng bệnh có thể làm cho hạt lúa bị lép hoàn toàn [7], [11]. Trên hạt: Vết bệnh có hình đốm tròn, viền nâu, tâm mầu xám trắng, đường kính khoảng 1-2 mm. Nếu nặng có thể làm cho hạt lúa bị lem lép lửng [7].

Biện pháp phòng ngừa Luan van 8 Không gieo trồng giống nhiễm bệnh, không lấy lúa ở những ruộng đã bị bệnh đạo ôn ở vụ trước để làm giống cho vụ sau. Chọn giống có gen kháng bệnh đạo ôn. Chọn giống sạch bệnh: xử lý hạt giống bằng nước nóng 54°C trong 10 phút hoặc xử lý bằng thuốc hoá học. Xử lý giống bằng cách trộn giống với nước muối 15%.

Điều tra bệnh, phân tích các yếu tố: nguồn bệnh, thời tiết, sinh trưởng của cây, đất đai, phân bón, cơ cấu giống lúa. Để canh tác cho vụ lúa tiếp theo không bị nhiễm bệnh đạo ôn mỗi đồng ruộng phải được dọn sạch tàn dư rơm rạ của mùa vụ trước. Mạ lúa được gieo không quá dày, mỗi ha chỉ gieo khoảng 100 – 120 kg mạ giống, nếu dùng máy chỉ cần 70 – 80 kg mạ giống. Quá trình bón phân cho cây lúa cần lưu ý không bón quá nhiều phân đạm, nhất là thời kỳ cuối đẻ nhánh và sau khi trỗ.

Phải bón cân đối giữa phân đạm, lân và phân kali. Nên bón theo bảng so màu lá lúa để cây lúa luôn khỏe mạnh, không bị tốt lốp, có sức chống đỡ với bệnh hại cao. Thường xuyên kiểm tra ruộng lúa để kịp thời phát hiện và có biện pháp phòng trị bệnh kịp thời. Nếu phát hiện cây lúa có bệnh thì phải ngưng bón phân đạm, không để ruộng bị khô nước và tiến hành phun xịt thuốc kịp thời [7].

Bệnh cháy lá Bệnh cháy lá là một bệnh mãn tính trên cây lúa, hầu như chưa có giống nào kháng hoặc chống chịu được với bệnh này. Bệnh cháy lá phát sinh và phá hại từ thời kỳ mạ đến chín, nhưng triệu chứng điển hình là sau khi lúa đẻ nhánh đến trổ và chín sữa. Tác nhân gây hại Bệnh do vi khuẩn Xanthomonas oryzae gây ra [7]. Vi khuẩn này có tế bào hình que với đầu tròn, với chiều dài từ 0,8 đến 1 μm, chiều rộng 0,4 đến 0,7 μm, bao quanh tế bào là một màng nhầy.

Đây là loại vi khuẩn Gram âm và không sinh bào tử, khuẩn lạc hình tròn, lồi, bề mặt nhẵn, màu vàng. Vi khuẩn này chủ yếu Luan van 9 xâm nhập vào hệ thống mạch dẫn rồi dẫn đến nhiễm trùng toàn thân cây lúa. Ngoài ra vi khuẩn còn có thể xâm nhập qua lỗ thùy khổng ở mép lá, đầu mút lá dễ dàng gây tổn thương dọc theo gân lá [13]. Triệu chứng gây bệnh Ở vụ Hè, bệnh thường phát sinh và gây hại giai đoạn cuối vụ.

Đặc biệt, sau những cơn mưa giông đầu mùa, kèm theo gió lớn vào thời kỳ lúa làm đòng - trổ chín là điều kiện thuận lợi cho bệnh phát sinh lây lan nhanh, gây hại nặng trên các giống mẫn cảm, những chân ruộng sâu, ruộng bón thừa đạm,… Khi độ ẩm không khí ≥90%, nhiệt độ 26-30oC, thời tiết âm u, mưa bão nhiều bệnh rất nặng. Vi khuẩn có thể sống trong nước 15-38 ngày, có thể tồn tại trong hạt giống 7-8 tháng và trong rơm rạ 3-4 tháng [7], [12]. Vết bệnh tạo thành các sọc từ mép lá gần đỉnh, phát triển dần cả chiều dài và rộng tạo thành vết cháy màu vàng xám nhạt.