Khóa luận tốt nghiệp nhiên cứu xác định các loại dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã đông viên huyện chợ đồn tỉnh bắc kạn

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp nhiên cứu xác định các loại dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã đông viên huyện, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Văn Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Hoàng Chung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên
• Đề tài: Nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 1: LỜI MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết. Ý nghĩa khoa học và thực tiến
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở nghiên cứu
• 2.2. Những nghiên cứu trên Thế giới
• 2.3. Những nghiên cứu trong nước
• 2.4. Thuật ngữ
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Cách tiếp cận
• 3.3.2. Thu thập thông tin thứ cấp
• 3.3.3. Thu thập thông tin sơ cấp
• 3.3.4. Tổng hợp và phân tích số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đánh giá sự hiểu biết, nhận thức của người dân về quan điểm dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên
• 4.2. Xác định các dịch vụ cung ứng của hệ sinh thái rừng tự nhiên
• 4.3. Các loài cây sử dụng làm dược liệu
• 4.4. Các loài sử dụng làm thực phẩm
• 4.5. Xác định các dịch vụ điều tiết và hỗ trợ của hệ sinh thái rừng tự nhiên
• 4.6. Xác định mật độ cây rừng, trữ lượng cacbon
• 4.7. Tính đa dạng sinh học. Phân loại rừng tự nhiên tại khu vực nghiên cứu
• 4.8. Đề xuất giải pháp
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại Đông Viên

Nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, mang lại cái nhìn tổng quan về các loại dịch vụ mà rừng tự nhiên cung cấp. Rừng không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái. Các dịch vụ này bao gồm cung cấp thực phẩm, nước, và các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ. Việc hiểu rõ về các dịch vụ này sẽ giúp nâng cao nhận thức và bảo vệ rừng tự nhiên.

1.1. Các loại dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên

Dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên bao gồm nhiều loại hình khác nhau như dịch vụ cung cấp thực phẩm, nước, và các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ. Những dịch vụ này không chỉ đáp ứng nhu cầu của con người mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

1.2. Vai trò của rừng trong bảo vệ môi trường

Rừng tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu, bảo vệ đất và nước. Chúng giúp giảm thiểu xói mòn, ngăn chặn lũ lụt và duy trì đa dạng sinh học, từ đó tạo ra môi trường sống bền vững cho các loài sinh vật.

II. Thách thức trong quản lý dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên

Quản lý dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại Đông Viên đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự khai thác không bền vững, biến đổi khí hậu và áp lực từ phát triển kinh tế là những yếu tố chính ảnh hưởng đến sự tồn tại của rừng. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất cần thiết để bảo vệ tài nguyên rừng.

2.1. Khai thác tài nguyên rừng không bền vững

Khai thác tài nguyên rừng không bền vững dẫn đến suy giảm chất lượng rừng và mất đi các dịch vụ mà rừng cung cấp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đến đời sống của người dân địa phương.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái rừng tự nhiên. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng đến sự phát triển của cây rừng và đa dạng sinh học.

III. Phương pháp nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên

Nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại Đông Viên được thực hiện thông qua các phương pháp khảo sát, phỏng vấn và phân tích số liệu. Các phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác về các dịch vụ mà rừng cung cấp và nhận thức của người dân về giá trị của rừng.

3.1. Phương pháp khảo sát và phỏng vấn

Khảo sát và phỏng vấn người dân địa phương là phương pháp chính để thu thập thông tin về các dịch vụ hệ sinh thái mà rừng cung cấp. Qua đó, có thể đánh giá được nhận thức và thái độ của người dân đối với việc bảo vệ rừng.

3.2. Phân tích số liệu và kết quả

Phân tích số liệu thu thập được giúp xác định các loại dịch vụ mà rừng tự nhiên cung cấp, từ đó đưa ra các khuyến nghị cho việc quản lý và bảo tồn rừng hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái rừng

Kết quả nghiên cứu về dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại Đông Viên có thể được ứng dụng vào việc xây dựng các chính sách bảo vệ và phát triển rừng bền vững. Những ứng dụng này không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên rừng mà còn nâng cao đời sống của người dân địa phương.

4.1. Đề xuất chính sách bảo tồn rừng

Các chính sách bảo tồn rừng cần được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu để đảm bảo tính bền vững. Điều này bao gồm việc quản lý khai thác tài nguyên rừng một cách hợp lý và hiệu quả.

4.2. Tăng cường nhận thức cộng đồng

Tăng cường nhận thức của cộng đồng về giá trị của dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về vai trò của rừng trong cuộc sống.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của dịch vụ hệ sinh thái rừng

Nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại Đông Viên đã chỉ ra tầm quan trọng của rừng trong việc cung cấp các dịch vụ thiết yếu cho con người và môi trường. Tương lai của dịch vụ này phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn và quản lý bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn rừng

Bảo tồn rừng không chỉ giúp duy trì các dịch vụ hệ sinh thái mà còn bảo vệ đa dạng sinh học. Điều này là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho cộng đồng.

5.2. Triển vọng phát triển bền vững

Triển vọng phát triển bền vững cho dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại Đông Viên cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa các bên liên quan, từ chính quyền đến cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Văn Sơn được thực hiện trong bối cảnh các hệ sinh thái rừng tự nhiên (HST RTN) đóng vai trò thiết yếu đối với việc điều hòa khí hậu toàn cầu, duy trì chu trình carbon, bảo vệ độ phì nhiêu của đất, điều tiết nguồn nước và cung cấp lâm sản phục vụ nhu cầu đời sống con người. Tuy nhiên, sự can thiệp và khai thác không hợp lý của con người tại nhiều địa phương đã làm suy giảm chất lượng rừng và gây tổn thất đến các chức năng môi trường. Tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn – một địa bàn miền núi với sinh kế người dân phụ thuộc lớn vào sản xuất nông - lâm nghiệp – việc xác định và lượng hóa các dịch vụ hệ sinh thái rừng là cơ sở cần thiết để xây dựng định hướng quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng bền vững.

Đề tài xác định 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định dịch vụ cung ứng, dịch vụ điều tiết, dịch vụ hấp thụ carbon của hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.
2. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.

Tương ứng với mục tiêu trên, khóa luận giải quyết 2 nội dung chính:

• Nội dung 1: Nghiên cứu xác định các loại dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên ảnh hưởng đến điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội.
• Nội dung 2: Đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường dịch vụ hệ sinh thái của rừng tự nhiên tại khu vực nghiên cứu.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hệ sinh thái rừng tự nhiên và cộng đồng dân cư sinh sống tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.
• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn trong việc phân tích các khía cạnh liên quan đến dịch vụ cung ứng (gỗ, lâm sản ngoài gỗ, dược liệu, thực phẩm), dịch vụ điều tiết và hỗ trợ (nguồn nước, kiểm soát xói mòn, thiên tai, thụ phấn), và dịch vụ lưu giữ carbon của rừng tự nhiên tại 3 thôn đại diện gồm Nà Cọ, Nà Vằn và Bản Cáu thuộc xã Đông Viên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kế thừa các khung lý thuyết kinh điển về phân loại dịch vụ hệ sinh thái trên thế giới:

• Danh mục 13 chức năng dịch vụ hệ sinh thái theo Daily (1997).
• Hệ thống 17 chức năng cơ bản theo Costanza và cộng sự (1997).
• Khung phân loại 4 nhóm chức năng (điều tiết, môi trường sống, sản xuất, thông tin) theo de Groot và cộng sự (2002).
• Khung Đánh giá Thiên niên kỷ về hệ sinh thái (Millennium Ecosystem Assessment - MEA, 2005) chia dịch vụ thành 4 nhóm: dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ văn hóa và dịch vụ hỗ trợ.

Tại Việt Nam, tác giả tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm liên quan như đánh giá dịch vụ du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Ba Vì của Bùi Thị Minh Nguyệt và Trần Quang Bảo (2013); lượng giá kinh tế tài nguyên đất ngập nước tại cửa sông Ba Lạt của Đinh Đức Trường (2009); đánh giá lợi ích du lịch Vườn quốc gia Cúc Phương bằng phương pháp chi phí du lịch (TCM) và đánh giá ngẫu nhiên (CVM) của Nguyễn Thị Hải và Trần Đức Thành (1999).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu được thiết kế theo hướng tiếp cận liên ngành và sinh thái học lâm nghiệp:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Các số liệu thống kê điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế - xã hội năm 2017 do Ủy ban nhân dân xã Đông Viên cung cấp.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp xã hội học:
  • Điều tra phỏng vấn bán cấu trúc bằng phiếu hỏi trực tiếp tại 3 thôn (Nà Cọ, Nà Vằn, Bản Cáu) với quy mô mẫu 30 phiếu (10 phiếu/thôn).
  • Họp thôn áp dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của cộng đồng (PRA) với các công cụ: Lịch sử thôn bản, Cây vấn đề, Phân hạng nguyên nhân.
  • Phỏng vấn sâu lãnh đạo xã, cán bộ kiểm lâm và trưởng thôn; quan sát thực địa hành vi khai thác của người dân.
• Phương pháp điều tra lâm học:
  • Tuyến điều tra: Lập 3 tuyến điều tra chính.
  • Thiết lập ô tiêu chuẩn (OTC): Lập 6 OTC tạm thời đại diện tại 3 thôn (mỗi thôn 2 OTC). Diện tích mỗi OTC là 2.500 m² (kích thước 50 m x 50 m).
  • Thiết lập ô thứ cấp và ô dạng bản: Trong mỗi OTC bố trí 5 ô thứ cấp diện tích 25 m² (5 m x 5 m) phân bố dọc theo đường chéo. Tại trung tâm mỗi ô thứ cấp bố trí 1 ô dạng bản 1 m² (1 m x 1 m) để thu thập mẫu tươi tầng cây bụi thảm tươi và thảm mục. Mẫu tươi sau đó được sấy khô ở nhiệt độ 80°C trong 48 giờ để xác định khối lượng khô (DW).
• Phương pháp tính toán và xử lý số liệu:
  • Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để phân tích tần suất thống kê mô tả và phân tích bảng chéo (crosstab).
  • Phân loại trạng thái rừng: Căn cứ Điều 8 Thông tư số 34 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về phân loại rừng theo trữ lượng cây đứng.
  • Mật độ cây rừng: Tính bằng công thức $N/\text{ha} = (n / S) \times 10.000$ (với $n$ là số cây đo đếm trong ô, $S$ là diện tích ô đo đếm tính bằng m²).
  • Sinh khối và trữ lượng carbon: Áp dụng phương trình sinh khối cây gỗ theo Ketterings và cộng sự (2001) với tỷ trọng gỗ mặc định $\rho = 0,62$; tính toán lượng carbon tích lũy bằng hệ số chuyển đổi mặc định của IPCC (2003): $W_{\text{carbon}} = 0,46 \times DW$.
  • Đánh giá đa dạng sinh học: Sử dụng chỉ số đa dạng Shannon-Wiener ($H'$) và chỉ số tương đồng thành phần loài Soerensen ($SI$).

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Bố cục khóa luận được cấu trúc thành 5 phần chính theo quy chuẩn đào tạo của Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên:

Phần 1: Lời mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của hệ sinh thái rừng tự nhiên trong điều hòa khí hậu, bảo vệ đất, nguồn nước và cung cấp lâm sản, đối chiếu với thực trạng khai thác thiếu bền vững tại địa phương. Xác định mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học (làm cơ sở lý luận bảo vệ rừng) và ý nghĩa thực tiễn (cung cấp dữ liệu phục vụ quản lý rừng bền vững tại xã Đông Viên).

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa dịch vụ hệ sinh thái rừng với phát triển kinh tế - xã hội, các phân loại dịch vụ của Daily (1997), Costanza và cộng sự (1997), de Groot và cộng sự (2002), MEA (2005). Tổng hợp các nghiên cứu trong nước về lượng giá rừng và phân tích khái niệm "đánh đổi hệ sinh thái". Giới thiệu tổng quan địa bàn xã Đông Viên: diện tích tự nhiên 2.161,97 ha (đất lâm nghiệp 1.620,44 ha); địa hình đồi núi dốc, cao trung bình 400 - 600 m; khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình 21,2°C, lượng mưa 1.700 mm/năm; dân số gồm 574 hộ với 2.338 nhân khẩu thuộc 2 dân tộc Tày và Kinh phân bố trên 12 thôn bản.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể đối tượng nghiên cứu là hệ sinh thái rừng tự nhiên và dân cư địa phương; phạm vi tại 3 thôn Nà Cọ, Nà Vằn, Bản Cáu. Chi tiết hóa phương pháp tiếp cận liên ngành, quy trình thu thập thông tin thứ cấp và sơ cấp qua 30 phiếu hỏi, họp PRA, phỏng vấn sâu. Mô tả chi tiết kỹ thuật lập 6 ô tiêu chuẩn 2.500 m², các ô thứ cấp 25 m², ô dạng bản 1 m², các công thức tính mật độ, trữ lượng, sinh khối, carbon và chỉ số Shannon-Wiener.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

Đây là phần nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn bộ dữ liệu khảo sát và đo đếm thực nghiệm:

• Đánh giá nhận thức của cộng đồng: 100% người được phỏng vấn nhận thức được tầm quan trọng của rừng với đời sống và nông nghiệp; 80% khẳng định sinh kế tương lai vẫn phụ thuộc vào rừng; 60% đánh giá tài nguyên rừng đang phục hồi ổn định, trong khi 40% nhận định rừng vẫn đang bị suy giảm.
• Dịch vụ cung ứng: Xác định mức độ khai thác các sản phẩm rừng gồm củi (100%), thực phẩm (70%), dược liệu (50%), lâm sản ngoài gỗ khác (40%), gỗ (36,6%) và động vật rừng (16,6%). Đã thống kê danh mục 17 loài cây dược liệu, 15 loài thực vật làm thực phẩm và 6 nhóm động vật rừng bị khai thác.
• Dịch vụ điều tiết và hỗ trợ: Ghi nhận 9 công trình cấp nước sạch tự chảy phục vụ 372 hộ (đạt tỷ lệ 98,1%); nguồn nước sông suối cung cấp tưới tiêu cho 214,12 ha đất nông nghiệp. Đánh giá tính chất thụ phấn nhờ gió và côn trùng tự nhiên đạt 100% đối với cây trồng. Phân tích tác động tiêu cực của thiên tai lũ quét, sạt lở đất trong mùa mưa (tháng 5 đến tháng 10).
• Đo đếm lâm học và trữ lượng: Phân tích kết quả thực địa từ 6 OTC: mật độ cây gỗ dao động từ 108 đến 132 cây/ha; chỉ số tương đồng thành phần loài $SI = 0,64$; trữ lượng carbon tích lũy dao động từ 4,66 đến 7,82 tấn/ha; chỉ số đa dạng loài Shannon-Wiener $H'$ đạt từ 2,73 đến 3,13; trữ lượng gỗ bình quân dao động từ 11,026 đến 18,276 m³/ha.
• Đề xuất giải pháp: Nhóm giải pháp về chính sách, tổ chức thực hiện và kỹ thuật lâm sinh.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt các kết luận chính về nhận thức người dân, giá trị các nhóm dịch vụ hệ sinh thái rừng và hiện trạng rừng nghèo tại địa phương. Đưa ra các kiến nghị đối với chính quyền và cơ quan khuyến nông - khuyến lâm nhằm nâng cao nhận thức và bảo tồn tài nguyên rừng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp các số liệu định lượng chi tiết về đặc tính lâm học, dịch vụ hệ sinh thái và sự phụ thuộc sinh kế của người dân tại xã Đông Viên:

Nội dung khảo sát / đo đếm	Giá trị định lượng ghi nhận
Nhận thức về vai trò của rừng đối với nông nghiệp	100% người trả lời (30/30 phiếu)
Dự kiến tiếp tục dựa vào rừng để phát triển sinh kế	80% người trả lời (24/30 phiếu)
Tỷ lệ hộ khai thác củi đun từ rừng	100% (30 phiếu)
Tỷ lệ hộ khai thác thực phẩm từ rừng	70% (21 phiếu)
Tỷ lệ hộ khai thác cây dược liệu	50% (15 phiếu)
Tỷ lệ hộ khai thác gỗ tự nhiên	36,6% (11 phiếu)
Tỷ lệ hộ săn bắt động vật rừng	16,6% (5 phiếu)
Tỷ lệ hộ sử dụng nước sinh hoạt từ dự án nước sạch tự nhiên	98,1% (372 hộ toàn xã qua 9 công trình)
Mật độ cây rừng tại các ô tiêu chuẩn	108 - 132 cây/ha (bình quân thấp)
Chỉ số tương đồng loài Soerensen ($SI$) giữa 3 thôn	0,64
Trữ lượng carbon tích lũy trên mặt đất	4,66 - 7,82 tấn/ha (trong đó tầng cây bụi thảm tươi: 0,34 - 0,62 tấn/ha; thảm mục: 0,64 - 1,03 tấn/ha)
Chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Wiener ($H'$)	2,73 - 3,13
Trữ lượng gỗ cây đứng	11,026 - 18,276 m³/ha
Phân loại trạng thái rừng (theo Thông tư 34/2009/TT-BNNPTNT)	100% các ô tiêu chuẩn thuộc nhóm Rừng nghèo (10 - 100 m³/ha)

Tác giả đã lập danh lục chi tiết:

• 17 loài cây dược liệu: Thảo đậu khấu, Mua, Lông cu li, Sắn dây, Chó đẻ, Thài lài tía, Sim, Thồm lồm, Bách bộ, Hoàng đằng già, Rau mương thon, Bạc thau, Cỏ xước, Chân chim, Ráy đứng, Hồng quân, Sa nhân.
• 15 loài thực phẩm có nguồn gốc thực vật rừng: Kinh giới, Sồi gai, Đao, Rau má núi, Dâu da đất, Bò khai, Trám đen, Trám trắng, Rau sắng, Báng, Măng, Mộc nhĩ, Giảo cổ lam, Cây khế, Rau dớn.
• 6 nhóm động vật rừng bị săn bắt: Gà rừng, các loài rắn, sóc, dúi, chồn, cầy.

Về mặt giải pháp, tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Giải pháp chính sách: Tiếp tục thực hiện chính sách giao đất giao rừng, hưởng lợi từ rừng; hỗ trợ đào tạo nghề, tạo sinh kế thay thế; đẩy mạnh tuyên truyền khoa học kỹ thuật và xây dựng đầu ra ổn định cho nông sản.
2. Giải pháp tổ chức thực hiện: Tăng cường năng lực quản lý nhà nước của cấp xã và lực lượng kiểm lâm; xây dựng phương án phòng cháy chữa cháy rừng; lồng ghép các chương trình xóa đói giảm nghèo gắn với bảo tồn; kiểm tra, phát hiện và xử lý nghiêm các vi phạm lâm luật.
3. Giải pháp kỹ thuật: Đẩy mạnh trồng rừng tập trung và phân tán; áp dụng khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên; xây dựng mô hình nông lâm kết hợp; nghiên cứu sử dụng vật liệu thay thế gỗ tự nhiên trong xây dựng.

Đóng góp của nghiên cứu là đã cung cấp hệ thống số liệu thực địa đầu tiên về trữ lượng gỗ, khả năng tích lũy carbon và danh mục lâm sản ngoài gỗ tại xã Đông Viên, chứng minh thực trạng rừng tự nhiên ở đây đã bị suy thoái thành rừng nghèo nhưng vẫn giữ vai trò cung ứng và phòng hộ sinh thái nền tảng cho cộng đồng bản địa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận bộc lộ một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện thực hiện được tác giả đề cập:

• Mẫu điều tra xã hội học còn hạn chế về quy mô, chỉ thực hiện trên 30 phiếu hỏi tại 3 thôn (Nà Cọ, Nà Vằn, Bản Cáu), chưa bao quát toàn bộ 12 thôn của xã Đông Viên.
• Thời gian nghiên cứu thực địa ngắn, chưa theo dõi được biến động tích lũy sinh khối và biến động khai thác lâm sản theo mùa trong năm.
• Nghiên cứu chỉ dừng lại ở bước lượng hóa vật lý các dịch vụ (mật độ, khối lượng carbon, thể tích gỗ), chưa tiến hành lượng giá kinh tế bằng tiền đối với các dòng dịch vụ hệ sinh thái (như giá trị điều tiết nước, chống xói mòn hay giá trị kinh tế của carbon).

Hướng mở nghiên cứu tiếp theo được tác giả kiến nghị là tiếp tục thúc đẩy các nghiên cứu chuyên sâu nhằm xác định toàn diện hơn các loại hình dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên, phục vụ việc phổ biến kiến thức giá trị rừng cho người dân và hỗ trợ công tác khuyến nông, khuyến lâm tại các thôn bản.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các đối tượng sau:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Khoa học môi trường: Tham khảo quy trình thiết lập ô tiêu chuẩn 2.500 m², bố trí ô thứ cấp và ô dạng bản để đo đếm lâm học và tính toán sinh khối, carbon và chỉ số đa dạng loài $H'$.
• Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý lâm nghiệp địa phương: Sử dụng số liệu cơ sở về danh mục 17 loài cây thuốc, 15 loài rau rừng và hiện trạng rừng nghèo tại xã Đông Viên để xây dựng kế hoạch khoanh nuôi bảo vệ, bảo tồn nguồn gen bản địa.
• Người thực hiện các đề tài điều tra xã hội học lâm nghiệp: Tham khảo phương pháp kết hợp phiếu hỏi bán cấu trúc với công cụ PRA trong việc đánh giá mức độ phụ thuộc sinh kế của người dân miền núi vào tài nguyên rừng.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận xác định trạng thái rừng tự nhiên tại khu vực nghiên cứu thuộc loại rừng nào theo quy chuẩn?
Dựa trên kết quả đo đếm tại 6 ô tiêu chuẩn ở 3 thôn Nà Cọ, Nà Vằn và Bản Cáu, trữ lượng gỗ cây đứng dao động trong khoảng từ 11,026 m³/ha đến 18,276 m³/ha. Căn cứ theo Điều 8 Thông tư số 34 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 100% diện tích rừng khảo sát được xếp vào loại "Rừng nghèo" (trữ lượng cây đứng từ 10 đến 100 m³/ha).

Sản phẩm rừng tự nhiên nào được người dân địa phương khai thác phổ biến nhất?
Theo kết quả khảo sát 30 phiếu hỏi, củi là sản phẩm được 100% số hộ khảo sát khai thác sử dụng. Tiếp theo là các sản phẩm làm thực phẩm (70%), cây dược liệu (50%), lâm sản ngoài gỗ khác (40%), gỗ (36,6%) và động vật rừng (16,6%).

Tổng lượng carbon tích lũy của rừng tự nhiên tại xã Đông Viên được xác định là bao nhiêu?
Tổng lượng carbon tích lũy trên mặt đất của các ô tiêu chuẩn dao động từ 4,66 tấn/ha đến 7,82 tấn/ha. Trong đó, tầng cây bụi thảm tươi dao động từ 0,34 đến 0,62 tấn/ha, và tầng thảm mục dao động từ 0,64 đến 1,03 tấn/ha.

Tác giả sử dụng các phương pháp và công thức nào để đo đếm chỉ số đa dạng loài và lượng carbon tích lũy?
Tác giả sử dụng chỉ số Shannon-Wiener ($H' = -\sum (n_i/N)\ln(n_i/N)$) để đánh giá độ đa dạng sinh học cây gỗ, chỉ số Soerensen ($SI = 0,64$) để so sánh sự tương đồng thành phần loài. Lượng carbon tích lũy được tính toán từ sinh khối khô qua hệ số mặc định của IPCC (2003) là $W_{\text{carbon}} = 0,46 \times DW$.

Tình hình cấp nước sinh hoạt và tưới tiêu nông nghiệp liên quan thế nào đến rừng tự nhiên tại địa bàn?
Nguồn sinh thủy từ rừng duy trì chất lượng nước ổn định, phục vụ 9 công trình nước sạch tự chảy cung cấp cho 372 hộ dân (đạt tỷ lệ 98,1% số hộ toàn xã). Nguồn nước mặt từ sông suối cũng đảm bảo tưới tiêu cho 214,12 ha diện tích đất nông nghiệp, giúp năng suất lúa xuân đạt 59 tạ/ha và lúa mùa đạt 48 tạ/ha trong năm 2017.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Văn Sơn đã xác định và định lượng hóa thành công các dịch vụ cung ứng, điều tiết và lưu giữ carbon của hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng dù rừng tự nhiên trên địa bàn đang ở trạng thái rừng nghèo với trữ lượng gỗ từ 11,026 đến 18,276 m³/ha và mật độ cây thấp (108 - 132 cây/ha), hệ sinh thái này vẫn giữ vai trò quyết định trong việc cung cấp nước sinh hoạt cho 98,1% số hộ, cung cấp lâm sản ngoài gỗ và duy trì khả năng tích lũy carbon từ 4,66 đến 7,82 tấn/ha. Các phát hiện của đề tài cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng, làm tiền đề để chính quyền địa phương triển khai các giải pháp chính sách, tổ chức và kỹ thuật lâm sinh nhằm phục hồi và quản lý rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết Dịch vụ hệ sinh thái là các lợi ích mà hệ sinh thái mạng lại cho con người như: Hệ sinh thái rừng có tác dụng điều hòa khí hậu toàn cầu thông qua làm giảm đáng kể lượng nhiệt chiếu từ mặt trời xuống bề mặt trái đất do che phủ của tán rừng là rất lớn so với các loại hình sử dụng đất khác, đặc biệt là vai trò hết sức quan trọng của rừng trong việc duy trì chu trình cacbon trên trái đất mà nhờ đó nó có tác dụng trực tiếp đến sự biến đổi khí hậu toàn cầu. Thực vật sống mà chủ yếu là các hệ sinh thái rừng có khả năng giữ lại và tích trữ lượng lớn cacbon trong khí quyển. Vì thế sự tồn tại của thực vật và các hệ sinh thái rừng có vai trò đáng kể trong việc chống lại hiện tượng ấm lên toàn cầu và ổn định khí hậu.

Hệ sinh thái rừng bảo vệ độ phì nhiêu và bồi dưỡng tiềm năng của đất, ở vùng có đủ rừng thì dòng chảy bị chế ngự, ngăn chặn được nạn bào mòn, nhất là trên đồi núi dốc tác dụng ấy có hiệu quả lớn, nên lớp đất mặt không bị mỏng, mọi đặc tính lý hóa và vi sinh vật học của đất không bị phá hủy, độ phì nhiêu được duy trì. Rừng lại liên tục tạo chất hữu cơ. Điều này thể hiện ở qui luật phổ biến: rừng tốt tạo ra đất tốt và đất tốt nuôi lại rừng tốt. Hệ sinh thái rừng điều tiết nước, phòng chống lũ lụt, xói mòn: Rừng có vai trò điều hòa nguồn nước giảm dòng chảy bề mặt chuyển nó vào lượng nước ngấm xuống đất và vào tầng nước ngầm.

Khắc phục được xói mòn đất, hạn chế lắng đọng lòng sông, lòng hồ, điều hòa được dòng chảy của các con sông, con suối (tăng lượng nước sông, nước suối vào mùa khô, giảm lượng nước sông suối vào mùa mưa). 2 Ngoài ra hệ sinh thái rừng cung cấp một sản lượng lớn lâm sản, lâm sản ngoài gỗ phục vụ nhu cầu của người tiêu dung như: gỗ, tre, nứa, dược liệu… Chính con người cũng là tác nhân sử dụng không hợp lý, không những không thu được hiệu quả cung cấp cao nhất và bền vững nhất của rừng, mà tại nhiều nơi, nhiều lúc còn hủy hoại rừng, gây ra các tổn thất không lường trước do vô trách nhiệm hoặc kém hiểu biết về rừng tự nhiên. Đó chính là nội dung cần bàn luận xem theo tiêu chuẩn đáp ứng cao nhất cho con người về vật chất và dịch vụ thì việc ứng xử với rừng tự nhiên như thế nào là bền vững và hiệu quả nhất, từ đó từng bước sửa đổi các quy định liên quan trong hệ thống pháp luật quản lý, bảo vệ rừng. Xuất phát từ những lý do trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: ”Nghiên cứu xác định các loại dịch vụ hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.

Mục tiêu  Xác định dịch vụ cung ứng, dịch vụ điều tiết, dịch vụ hấp thụ carbon của hệ sinh thái rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.  Đề xuất được một số giải pháp bảo tồn và phát triển rừng tự nhiên tại xã Đông Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. Ý nghĩa khoa học và thực tiến  Ý nghĩa khoa học Làm cơ sở lý luận khoa học cho việc bảo vệ và phát triển rừng tự nhiên  Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu giúp đánh giá độ ổn định của hệ sinh thái rừng đối với sự phát triển kinh tế- văn hóa- xã hội. Làm cơ sở đề xuất các giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng bền vững trên địa bàn.