Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Những vấn đề lý luận về cho vay tiêu dùng 1. Khái niệm về cho vay tiêu dùng “Ngân hàng thương mại là một doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ - tín dụng, với hoạt động thường xuyên là nhận tiền gửi, cho vay và cung cấp các dịch vụ ngân hàng cho nền kinh tế quốc dân.” [16, tr 76] Các hoạt động cơ bản của ngân hàng thƣơng mại gồm có: hoạt động huy động vốn và hoạt động sử dụng vốn. Trong đó, cho vay khách hàng là hoạt động cơ bản trong hoạt động sử dụng vốn của ngân hàng.
Xét theo đối tƣợng và mục đích cho vay, cho vay khách hàng gồm: - Cho vay kinh doanh: Ngân hàng thƣơng mại cho khách hàng là các tổ chức kinh tế, cá nhân, hộ gia đình vay vốn ngắn, trung dài hạn để bổ sung vốn sản xuất kinh doanh. Các khoản cho vay ngắn hạn thƣờng có mục đích bổ sung vốn lƣu động với các hình thức cho vay nhƣ cho vay hạn mức, cho vay từng lần hoặc cho vay thấu chi; trong khi các khoản cho vay trung dài hạn thƣờng để đầu tƣ vào tài sản cố định nhƣ xây dựng nhà xƣởng, mua sắm máy móc thiết bị. - Cho vay tiêu dùng: Ngân hàng thƣơng mại cho khách hàng là cá nhân, hộ gia đình vay vốn để thanh toán cho các nhu cầu về tiêu dùng, phục vụ đời sống. “Cho vay tiêu dùng là loại cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu và mua sắm tiện nghi sinh hoạt gia đình nhằm nâng cao đời sống dân cư” [5, tr.
Khách hàng là những ngƣời có thu nhập không cao nhƣng ổn định, chủ yếu là công nhân viên chức hƣởng lƣơng và có việc làm ổn định và số lƣợng khách hàng rất đông. 8 Vậy hoạt động cho vay tiêu dùng là quan hệ tín dụng giữa Ngân hàng (ngƣời cho vay) và các cá nhân, ngƣời tiêu dùng (ngƣời đi vay) nhằm tài trợ cho các phƣơng án phục vụ đời sống, tiêu dùng các sản phẩm hàng hoá dịch vụ khi ngƣời tiêu dùng chƣa có khả năng thanh toán trên nguyên tắc ngƣời tiêu dùng sẽ hoàn trả cả gốc lẫn lãi tại một thời điểm xác định trong tƣơng lai. [5],[23],[25] “Bản chất của cho vay tiêu dùng là ứng trước, trả dần, là động lực để người vay kiếm thêm thu nhập và tiết kiệm nhằm đảm bảo nghĩa vụ trả nợ” [5, tr. Khác với cho vay để sản xuất kinh doanh, cho vay tiêu dùng thiên về giám sát mục đích sử dụng và kiểm tra thu nhập của ngƣời vay hơn.
Qua đó ngân hàng chuyển cho khách hàng (cá nhân hay hộ gia đình) quyền sử dụng một lƣợng giá trị (tiền) trong một khoảng thời gian nhất định, với những thoả thuận mà hai bên đã ký kết (về số tiền cấp, thời gian cấp, lãi suất phải trả.) nhằm giúp cho khách hàng có thể sử dụng những hàng hoá và dịch vụ trƣớc khi họ có khả năng chi trả, tạo điều kiện cho họ có thể hƣởng một cuộc sống cao hơn. Cho vay tiêu dùng đƣợc cho là có nguồn gốc bắt đầu từ các hãng bán lẻ do yêu cầu đẩy mạnh tiêu thụ hàng hoá, thông qua hình thức bán trả góp. Dần dần các ngân hàng thƣơng mại cho khách hàng là cá nhân, hộ gia đình vay tiêu dùng nhằm thoả mãn nhu cầu mua sắm lâu bền nhƣ nhà cửa, phƣơng tiện vận chuyển. Trong giai đoạn đầu, phần lớn các ngân hàng không tích cực cho vay đối với cá nhân và hộ gia đình bởi họ cho rằng các khoản cho vay tiêu dùng có quy mô nhỏ, nguy cơ vỡ nợ cao do đó chúng có mức sinh lời thấp.
Tuy nhiên, sự gia tăng thu nhập của ngƣời tiêu dùng và sự cạnh tranh trong hoạt động cho vay đã buộc các ngân hàng phải hƣớng tới khách hàng vay tiêu dùng nhƣ là những khách hàng tiềm năng. Thực tế ở các quốc gia có nền kinh tế phát triển hiện nay, cho vay tiêu dùng là hình thức rất phổ biến và mang lại khoản thu nhập lớn cho chính các tổ chức tín dụng. Riêng đối với các quốc gia đang phát triển nhƣ Việt Nam, khi đời sống dần đƣợc nâng cao, nhu cầu mua sắm phƣơng 9 tiện vận chuyển, phƣơng tiện liên lạc, nhà cửa,… của dân cƣ cũng tăng lên, lúc này cho vay tiêu dùng trở thành một hoạt động kinh doanh tiềm năng mà chính các ngân hàng thƣơng mại phải quan tâm và phát triển. Phân loại cho vay tiêu dùng Có nhiều hình thức phân loại cho vay tiêu dùng.
Căn cứ theo mục đích vay - Cho vay tiêu dùng cƣ trú (Residential Mortgage Loan): Là loại cho vay nhằm tài trợ cho nhu cầu mua sắm xây dựng hoặc cải tạo nhà cửa của khách hàng là cá nhân hay hộ gia đình. - Cho vay tiêu dùng phi cƣ trú (Nonresidential Loan): Là loại cho vay tài trợ cho việc trang trải các khoản chi phí mua sắm xe cộ,đồ dùng gia đình, chi phí học hành… 1. Căn cứ theo phương thức hoàn trả - Cho vay trả góp (Installment Consumer Loan) Đây là hình thức cho vay tiêu dùng trong đó ngƣời đi vay trả nợ gốc và lãi cho ngân hàng nhiều lần theo kỳ hạn nhất định trong thời hạn cho vay. Phƣơng thức này thƣờng áp dụng cho các khoản vay không đủ khả năng thanh toán hết 1 lần số nợ vay.
Thông thƣờng, ngân hàng sẽ yêu cầu ngƣời đi vay phải thanh toán trƣớc một phần giá trị của tài sản mua sắm, phần còn lại ngân hàng sẽ cho vay. Khi cho vay trả góp cần quan tâm tới các vấn đề: + Loại tài sản đƣợc tài trợ: Thiện chí trả nợ của ngƣời vay sẽ tốt hơn nếu tài sản hình thành từ vốn vay đáp ứng nhu cầu thiết yếu với họ một cách lâu dài trong tƣơng lai. Do đó, ngân hàng nên tài trợ cho những tài sản có thời hạn sử dụng lâu bền. + Số tiền phải trả trƣớc: Khi mua tài sản ngân hàng thƣờng yêu cầu khách hàng phải thanh toán trƣớc một phần giá trị tài sản nhằm hạn chế rủi ro 10 cho ngân hàng.
Số tiền trả trƣớc ít hay nhiều phụ thuộc vào loại tài sản thị trƣờng tiêu thụ về tài sản đó ngay sau khi sử dụng. + Chi phí tài trợ: Chi phí này phải đƣợc trang trải đƣợc chi phí vốn, rủi ro. + Điều khoản thanh toán: Số tiền thanh toán mỗi kỳ giá trị của tài sản tài trợ không đƣợc thấp hơn số tiền tài trợ còn lại, kỳ hạn phải thuận lợi cho việc trả nợ của khách hàng, thời hạn tài trợ không quá dài. + Số tiền khách hàng phải trả thanh toán cho ngân hàng phải phù hợp với khả năng về thu nhâp, hài hòa với các nhu cầu chi tiêu khác của khách hàng - Cho vay tiêu dùng phi trả góp: Cho vay tiêu dùng phi trả góp: số tiền sẽ đƣợc thanh toán 1 lần khi đến hạn phải trả, khoản vay này thƣờng áp dụng đối với món vay nhỏ, kỳ hạn ngắn.
- Cho vay tiêu dùng tuần hoàn: Áp dụng đối với các khách hàng có sử dụng dịch vụ của ngân hàng. Ngân hàng cho phép khách hàng thực hiện vay và trả nợ nhiều kỳ một cách tuần hoàn theo một hạn mức tín dụng. Hình thức này thƣờng đƣợc ngân hàng cho vay thông qua nghiệp vụ phát hành và sử dụng thẻ tín dụng. Căn cứ vào hình thức đảm bảo - Cho vay tín chấp: Là loại hình cho vay không cần tài sản đảm bảo mà dựa trên lƣơng hay thu nhập của khách hàng.
Bằng cách dựa hoàn toàn vào uy tín của cá nhân và công ty đang công tác, ngân hàng sẽ cho vay để khách hàng phục vụ cho các mục đích cá nhân của bản thân họ. Đối tƣợng vay: khách hàng có việc làm ổn định, thu nhập không những đủ trang trải các chi tiêu thƣờng xuyên mà còn phải đủ tích lũy để trả nợ vay. Số tiền vay: dựa trên nhu cầu vay, thu nhập ròng thƣờng xuyên của khách hàng, mức vay tối đa của ngân hàng. - Cho vay cầm cố, thế chấp: là loại hình cho vay có tài sản đảm bảo 11 Thời hạn vay: tùy thuộc vào tính chất, đặc điểm của tài sản đảm bảo, thƣờng tƣơng đối ngắn.
Mức cho vay: căn cứ vào giá trị, khả năng tiêu thụ trên thị trƣờng, khả năng bảo quản của tài sản đảm bảo. - Cho vay có đảm bảo bằng tài sản hình thành từ khoản vay: áp dụng đối với tài sản có giá trị lớn, thời gian sử dụng dài. Mức vay phụ thuộc vào tình hình tài chính, khả năng trả nợ của khách hàng. Căn cứ vào nguồn gốc khoản nợ - Cho vay tiêu dùng gián tiếp (Indirect Consumer Loan): Cho vay tiêu dùng gián tiếp là hình thức cho vay trong đó ngân hàng mua các khoản nợ phát sinh do những công ty bán lẻ đã bán chịu hàng hóa hay dịch vụ cho ngƣời tiêu dùng.
Cho vay tiêu dùng gián tiếp cho phép ngân hàng tăng nhanh về dƣ nợ và giảm đƣợc chi phí trong cho vay tiêu dùng, là nguồn gốc của việc mở rộng mối quan hệ với khách hàng và các hoạt động khác của ngân hàng. Trong trƣờng hợp có quan hệ với các công ty bán lẻ tốt, cho vay tiêu dùng gián tiếp an toàn hơn cho vay tiêu dùng trực tiếp. Tuy nhiên, với hình thức cho vay gián tiếp, Ngân hàng không tiếp xúc trực tiếp với ngƣời tiêu dùng đã đƣợc bán chịu do đó có khả năng lừa đảo, giả mạo, thiếu sự kiểm soát của ngân hàng khi công ty bán lẻ thực hiện việc bán chịu hàng hóa. Mặt khác, một hạn chế nữa của cho vay tiêu dùng gián tiếp chính là kỹ thuật và nghiệp vụ cho vay có tính phức tạp cao.
- Cho vay tiêu dùng trực tiếp (Direct Consumer Loan) Cho vay tiêu dùng trực tiếp là các khoản cho vay tiêu dùng trong đó nhân viên tín dụng của ngân hàng trực tiếp tiếp xúc và cho khách hàng vay cũng nhƣ trực tiếp thu nợ từ ngƣời này. Cho vay tiêu dùng trực tiếp thƣờng có xu hƣớng chất lƣợng cao hơn, linh hoạt hơn cho vay tiêu dùng gián tiếp. Công tác thẩm định và kiểm soát khoản vay chặt chẽ hơn khi trực tiếp nhân viên tín dụng làm việc với chính khách hàng. Khi khách hàng có quan hệ trực tiếp với 12 ngân hàng có rất nhiều lợi thế phát sinh có khả năng làm thỏa mãn quyền lợi cho cả hai phía khách hàng lẫn ngân hàng.
Cũng vì tính chất trực tiếp, cho vay tiêu dùng gián tiếp có chi phí quả lý cao hơn, đôi khi bỏ lỡ khách hàng có nhu cầu hoặc chƣa đáp ứng đủ, kịp thời nhu cầu của khách hàng vay.