CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ 1. CHẤT LƯỢNG Người ta định nghĩa chất lượng theo nhiều cách khác nhau. Chất lượng như sự tuyệt hảo và mục đích của việc theo đuổi chất lượng là làm thỏa mãn khách hàng. American National Stands Institute (ANSI) và American Society for Quality (ASQ): “Chất lượng là tổng hợp những đặc tính và đặc điểm của sản phẩm hay dịch vụ có khả năng làm thỏa mãn nhu cầu khách hàng”.
Khái niệm có tính nền tảng của chất lượng là lợi thế cạnh tranh sẽ đạt được bằng việc đáp ứng vượt qua mong đợi của khách hàng. Khái niệm Ngày nay khi nền kinh tế phát triển thì đời sống ngày càng được nâng cao, nhu cầu của con người ngày càng trở nên đa dạng và phong phú hơn. Việc tạo ra một hệ thống dịch vụ cung cấp nhu cầu của khách hàng là thực sự cần thiết, hệ thống dịch vụ này mang lại lợi ích cho người cung cấp và thỏa mãn nhu cầu cho người sử dụng. Như vậy dịch vụ là gì? Cho đến nay vẫn chưa có định nghĩa và cách hiểu thống nhất chung về dịch vụ.
Sau đây là một số khái niệm liên quan đến dịch vụ: Gronroos (1990), dẫn theo Paul Lawrence Miner (1998): “Dịch vụ là một hoạt động hoặc là một chuỗi hoạt động ít nhiều có tính chất vô hình, nhưng không cần thiết, diễn ra trong các mối tương tác giữa khách hàng và nhân viên dịch vụ và/hoặc các nguồn lực vật chất hoặc hàng hóa và/hoặc các hệ thống cung ứng dịch vụ được cung cấp như là các giải pháp giải quyết các vấn đề của khách hàng”. Zeithaml và Mary J. Bitner (2000): “Dịch vụ là những hành vi, quá trình và cách thức thực hiện một công việc nào đó nhằm tạo ra giá trị sử dụng cho khách hàng, làm thỏa mãn nhu cầu và mong đợi của khách hàng”. Như vậy, dịch vụ là kết quả của một quá trình biến đổi các yếu tố đầu vào thành đầu ra cần thiết cho khách hàng.
Quá trình đó bao gồm các hoạt động phía sau và các hoạt động phía trước, nơi mà khách hàng và nhà cung cấp dịch vụ tương tác với nhau nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách hàng theo cách mà khách hàng mong muốn. Bản chất của dịch vụ Dịch vụ là một quá trình, nó diễn ra theo một chu trình nhất định bao gồm nhiều đoạn, nhiều bước khác nhau. Trong mỗi giai đoạn đôi khi có nhiều dịch vụ phụ, dịch vụ cộng thêm. Dịch vụ gắn liền với hiệu suất/ thành tích bởi mỗi dịch vụ đều có mục tiêu là mang lại giá trị nào đó cho người tiêu dùng.
Hiệu suất ở đây chính là những tiện ích và giá trị và giá trị gia tăng mà người tiêu dùng sẽ nhận được thông qua việc sử dụng dịch vụ. Dịch vụ chính là quá trình vận hành các hoạt động, hành vi dựa vào yếu tố vô hình nhằm giải quyết các mối quan hệ giữa doanh nghiệp với khách hàng. Đặc điểm của dịch vụ * Tính vô hình (Intangible) Dịch vụ là hiệu quả của quá trình truyền đưa tin tức từ người cung ứng cho đến người nhận vì thế nó không phải là một vật phẩm cụ thể, hầu hết dịch vụ đều vô hình, không nhìn thấy, nếm, sờ thấy, cân đo, đong đếm, không thể ngửi thấy hay cảm nhận được trước khi khách hàng sử dụng. Sản phẩm dịch vụ không hấp dẫn trực tiếp đến các giác quan của khách hàng mà khách hàng sẽ đánh giá chất lượng dịch vụ thông qua cơ sở vật chất, trang thiết bị máy móc hiện đại, con người, tư liệu quan trọng … của công ty cung ứng dịch vụ.
10 Nó phụ thuộc vào niềm tin, mức độ cảm nhận và kỳ vọng của khách hàng. Tính vô hình là đặc điểm cơ bản của dịch vụ. * Tính không đồng nhất (Heterogeneity) Việc thực hiện dịch vụ thường khác nhau tùy thuộc vào đối tượng phục vụ, lĩnh vực phục vụ, cách thức phục vụ, nhà cung cấp dịch vụ, thời gian và địa điểm phục vụ. Đặc điểm này làm cho việc chuẩn hóa dịch vụ khó có thể thực hiện so với các sản phẩm vật chất thông thường dẫn đến sản phẩm công ty cung ứng dịch vụ dự định phục vụ có thể hoàn toàn khác với những dự kiến khách hàng sử dụng dịch vụ nhận được.
Cùng một loại dịch vụ sẽ có nhiều mức độ thực hiện do vậy việc đánh giá chất lượng dịch vụ hoàn hảo hay yếu kém khó có thể xác định dựa vào một thước đo chuẩn mà phải xét đến các yếu tố liên quan trong từng trường hợp cụ thể. Đặc tính này còn được gọi là tính khác biệt của dịch vụ. * Tính không thể tách rời/chia cắt (inseparability) Thông thường để thực hiện một dịch vụ, người cung cấp dịch vụ thường phải tiến hành một số bước hoặc thao tác đi liền với nhau, không thể tách rời nhau để thu được kết quả mà người mua dịch vụ mong muốn. Đối với dịch vụ, khách hàng đồng hành trong suốt hoặc một phần của quá trình tạo ra dịch vụ.
Dịch vụ thường tạo ra và sử dụng đồng thời với nhau do đó rất khó để phân chia dịch vụ thành hai giai đoạn rạch ròi là giai đoạn sản xuất và giai đoạn sử dụng. Đối với dịch vụ, khách hàng sử dụng dịch vụ luôn đồng hành trong suốt một hoặc một phần của quá trình tạo ra dịch vụ. Sản phẩm dịch vụ gắn liền với hoạt động sản xuất và phân phối có nghĩa là dịch vụ được tạo ra nhờ quá trình tương tác tại những thời điểm thích hợp, trong những không gian xác định. Yếu tố này ảnh hưởng đến năng suất của nhân viên và chi phí nhân công; còn khách hàng sẽ chịu ảnh hưởng bởi quá trình cung ứng dịch vụ, thái độ của người cung cấp dịch vụ và môi trường diễn ra 11 quá trình cung ứng dịch vụ sẽ tạo ra thỏa mãn đối với người sử dụng.
Để quá trình sản xuất thực hiện được thì cần phải có khách hàng, họ đều có nhu cầu mong muốn ở dịch vụ. * Tính không tồn tại lâu dài (perishability), hay là không tồn kho (exclusion from the inventory) Trong nền kinh tế hàng hóa, khi sử dụng dịch vụ, quá trình sản xuất và tiêu dùng dịch vụ diễn ra đồng thời, nên không thể sản xuất dịch vụ hàng loạt và lưu giữ trong kho sau đó mới tiêu dùng. Các hàng hóa thông thường có thể được sản xuất trước khi chúng được bán cho khách hàng. Các loại hàng hóa này có thể lưu trữ lại nhưng dịch vụ thì không thể bởi dịch vụ là sản phẩm được sử dụng khi tạo thành và kết thúc ngay sau đó.
Dịch vụ chỉ tồn tại vào thời gian mà nó được cung cấp, nó không thể sản xuất hàng loạt để cất trữ. Hệ thống cung ứng dịch vụ vẫn phải hoạt động khi không có khách hàng nào vào thời gian nhàn rỗi, cũng có thể lại rất bận rộn trong mùa cao điểm, đặc trưng bởi nhiều yếu tố biến động sẽ làm cho doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn như tăng công suất phục vụ để đáp ứng nhu cầu vào mùa cao điểm thì lại lãng phí vào mùa vắng khách. Tính vô hình Tính không thể Dịch vụ không được tách rời nhìn thấy, nếm, ngửi Dịch vụ không thể hay nghe mùi trước khi tách rời với nhà cung mua. Dịch vụ Tính không Tính không thể đồng nhất cất trữ Chất lượng dịch vụ Dịch vụ không thể phụ thuộc vào nhà lưu kho để bán hay sử cung cấp.
Các đặc tính của dịch vụ 12 1. Vai trò của dịch vụ Dịch vụ là một trong ba khu vực thống nhất của nền kinh tế quốc dân (công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ). Nó giữ vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Ở các nước có nền kinh tế phát triển thì dịch vụ chiếm 70% GDP và lao động xã hội.
Dịch vụ có vai trò quan trọng, thể hiện: - Sự phát triển khoa học - công nghệ của toàn cầu hóa, của kinh tế trí thức. - Phục vụ sự phát triển toàn diện và ở trình độ cao của con người. - Phục vụ cho sản xuất phát triển nhanh, bền vững và hiệu quả. - Giải quyết được những vấn đề của xã hội như việc làm, môi trường, công ăn việc làm cho lực lượng lao động.
CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ 1. Khái niệm Hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về chất lượng dịch vụ, tùy thuộc vào đối tượng nghiên cứu và môi trường nghiên cứu. Nhưng nhìn chung người ta định nghĩa chất lượng dịch vụ là những gì mà khách hàng kỳ vọng và cảm nhận được. Mỗi khách hàng có nhận thức và nhu cầu cá nhân khác nhau nên mức độ kỳ vọng và cảm nhận về chất lượng dịch vụ cũng khác nhau.
Chất lượng dịch vụ là vô hình. Khách hàng nhận được dịch vụ thông qua các hoạt động giao tiếp, nhận thông tin và cảm nhận. Đặc điểm nổi bật là khách hàng chỉ có thể đánh giá được toàn bộ chất lượng của những dịch vụ sau khi đã “mua” và “sử dụng” chúng. Parasuraman & ctg (1988): “Chất lượng dịch vụ là mức độ khác nhau giữa sự mong đợi của người tiêu dùng về dịch vụ và nhận thức của họ về kết quả của dịch vụ”.
Edvardsson, Thomsson & Ovretveit (1994): “Chất lượng dịch vụ là dịch vụ đáp ứng được sự mong đợi của khách hàng và làm thoả mãn nhu cầu của họ”. Đặc điểm của chất lượng dịch vụ * Tính vượt trội (Transcendent) Đối với khách hàng, dịch vụ có chất lượng là dịch vụ thể hiện được tính vượt trội “ưu việt” (innate excellence) của mình so với những sản phẩm dịch vụ cùng loại khác. Chính tính ưu việt này làm cho chất lượng dịch vụ trở thành thế mạnh cạnh tranh của các nhà cung cấp. Đánh giá về tính vượt trội của chất lượng dịch vụ chịu ảnh hưởng rất lớn bởi sự cảm nhận từ phía người sử dụng dịch vụ.
* Tính đặc trưng của dịch vụ (Specific) Chất lượng dịch vụ là tổng thể những mặt cốt lõi và tinh túy nhất kết tinh trong sản phẩm dịch vụ tạo nên tính đặc trưng của sản phẩm dịch vụ. Vì vậy, dịch vụ hay sản phẩm có chất lượng cao sẽ hàm chứa nhiều “đặc trưng vượt trội” hơn so với dịch vụ cấp thấp. Sự phân biệt này gắn liền với việc xác định các thuộc tính vượt trội hữu hình hay vô hình của sản phẩm dịch vụ. Trong thực tế rất khó để xác định các đặc trưng cốt lõi của dịch vụ một cách đầy đủ, chính xác.
* Tính cung ứng (Supply led) Chất lượng dịch vụ gắn liền với quá trình thực hiện, chuyển giao dịch vụ đến khách hàng.