Nghiên cứu các vấn đề bảo mật trong hệ thống thông tin di động 3g luận văn thạc sỹ kỹ thuật điện tử

Nghiên cứu bảo mật hệ thống thông tin di động 3G trong luận văn thạc sỹ kỹ thuật điện tử, phân tích giải pháp nâng cao an ninh mạng di động hiệu quả.

• Tác giả: Trần Đức Nhật
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Cảnh Minh
• Trường học: Trường Đại Học Giao Thông Vận Tải
• Chuyên ngành: Kỹ Thuật Điện Tử
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Vấn Đề Bảo Mật Trong Hệ Thống Thông Tin Di Động 3G
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ kỹ thuật
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG VÀ BẢO MẬT TRONG THÔNG TIN DI ĐỘNG 3G UMTS
• 1.1. Tiến trình phát triển từ GSM lên 3G UMTS
• 1.1.1. Tổng quan lộ trình phát triển thông tin di động
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO MẬT TRONG HỆ THỐNG 3G UMTS
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CÁC TẤN CÔNG VÀ GIẢI PHÁP BẢO VỆ MẠNG 3G
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC 1: TÌNH HÌNH CHUẨN HOÁ VỀ BẢO MẬT MẠNG 3G
• PHỤ LỤC 2: NGHIÊN CỨU CÁC THUẬT TOÁN BÍ MẬT VÀ TOÀN VẸN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ thống và bảo mật trong thông tin di động 3G UMTS

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về sự phát triển từ GSM lên 3G UMTS, tập trung vào các đặc điểm cơ bản của hệ thống di động 3G. Bảo mật thông tin trong mạng 3G được xem xét từ góc độ kiến trúc và các nguyên lý cơ bản. Các phần tử bảo mật từ mạng 2G được duy trì và cải tiến trong 3G, đồng thời bổ sung các thuộc tính bảo mật mới. Kiến trúc bảo mật mạng 3G được phân tích chi tiết, bao gồm bảo mật miền người sử dụng và miền ứng dụng.

1.1. Tiến trình phát triển từ GSM lên 3G UMTS

Lộ trình phát triển từ GSM lên 3G UMTS được trình bày qua các giai đoạn chính, từ AMPS, TACS, đến GSM, và cuối cùng là WCDMA. 3GPP đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn hóa và phát triển các công nghệ 3G. Các phiên bản UMTS như R99, R4, và R5 được giới thiệu với các cải tiến về tốc độ truyền dữ liệu và khả năng hỗ trợ dịch vụ đa phương tiện. Bảo mật hệ thống được nâng cao qua từng phiên bản, đặc biệt là trong việc chống lại các tấn công từ chối dịch vụ (DoS) và đảm bảo tính toàn vẹn dữ liệu.

1.2. Kiến trúc bảo mật mạng 3G

Kiến trúc bảo mật mạng 3G được thiết kế để đảm bảo an ninh cho cả phần truy nhập vô tuyến và mạng lõi. Các thuật toán mật mã hóa và toàn vẹn dữ liệu được áp dụng để bảo vệ thông tin người dùng. Bảo mật miền người sử dụng tập trung vào việc xác thực thuê bao và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Bảo mật miền ứng dụng đảm bảo an toàn cho các dịch vụ đa phương tiện như Video Call và Mobile TV. Các cơ chế bảo mật như AKA (Authentication and Key Agreement) và MAPsec (Mobile Application Part Security) được triển khai để chống lại các tấn công từ bên ngoài.

II. Bảo mật trong hệ thống 3G UMTS

Chương này đi sâu vào các cơ chế bảo mật trong hệ thống 3G UMTS, bao gồm các tính năng bảo mật ở các phiên bản 1999, R4, và R5. Bảo mật nhận dạng người sử dụng, thỏa thuận khóa, và bảo mật dữ liệu được phân tích chi tiết. Các thuật toán mật mã hóa và toàn vẹn dữ liệu được sử dụng để bảo vệ thông tin trên đường truyền. Bảo mật mạng IP và bảo mật IMS (IP Multimedia Subsystem) cũng được đề cập, nhấn mạnh vào việc bảo vệ các dịch vụ đa phương tiện.

2.1. Bảo mật trong GSM và GPRS

Bảo mật trong GSM và GPRS được xem xét như nền tảng cho 3G UMTS. Kiến trúc GSM và mô hình bảo mật cho giao diện vô tuyến được trình bày, cùng với các cơ chế xác thực thuê bao và mã hóa dữ liệu. GPRS cải tiến bảo mật bằng cách sử dụng các giao thức IP và tunneling để bảo vệ dữ liệu trên mạng di động. Các điểm yếu trong bảo mật GSM như tấn công giả mạo và nghe lén được phân tích, từ đó rút ra các bài học cho 3G.

2.2. Bảo mật mạng IP và IMS

Bảo mật mạng IP trong 3G được thực hiện thông qua các giao thức như IPsec và VPN, đảm bảo tính bí mật và toàn vẹn dữ liệu. IMS (IP Multimedia Subsystem) được thiết kế để hỗ trợ các dịch vụ đa phương tiện, với các cơ chế bảo mật truy nhập và bảo vệ toàn vẹn dữ liệu. Kiến trúc bảo mật IMS bao gồm các thành phần như CSCF (Call Session Control Function) và HSS (Home Subscriber Server), đảm bảo an ninh cho các dịch vụ như VoIP và Video Call.

III. Phân tích các tấn công và giải pháp bảo vệ mạng 3G

Chương này tập trung vào việc phân tích các kiểu tấn công vào mạng di động 3G và các giải pháp bảo vệ tương ứng. Các tấn công điển hình như Malware, DoS, và tấn công từ chối dịch vụ được mô tả chi tiết. Các điểm yếu trong bảo mật mạng 3G được chỉ ra, từ đó đề xuất các giải pháp như bức tường lửa, hệ thống phát hiện xâm nhập, và VPN. Các khuyến nghị về bảo mật hệ thống và quản trị mạng cũng được đưa ra để nâng cao an ninh cho mạng 3G.

3.1. Phân tích các kiểu tấn công vào mạng 3G

Các kiểu tấn công vào mạng 3G bao gồm Malware, tấn công từ chối dịch vụ (DoS), và tấn công giả mạo. Malware như Virus, Worm, và Trojan có thể lợi dụng các lỗ hổng trong hệ thống di động để đánh cắp thông tin hoặc làm tê liệt mạng. Tấn công DoS nhằm làm quá tải hệ thống, gây ra tình trạng tắc nghẽn mạng hoặc từ chối dịch vụ. Các tấn công giả mạo như SIM Cloning và Man-in-the-Middle cũng được phân tích, nhấn mạnh vào việc bảo vệ thông tin người dùng.

3.2. Giải pháp bảo vệ mạng 3G

Các giải pháp bảo vệ mạng 3G bao gồm bức tường lửa, hệ thống phát hiện xâm nhập (IDS), và VPN. Bức tường lửa được sử dụng để ngăn chặn các truy cập trái phép vào mạng. IDS giúp phát hiện và ngăn chặn các tấn công mạng trong thời gian thực. VPN đảm bảo tính bí mật và toàn vẹn dữ liệu trên các kết nối từ xa. Các khuyến nghị về bảo mật hệ thống và quản trị mạng cũng được đưa ra, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ cho mạng di động 3G.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống thông tin di động thế hệ thứ ba (3G) đã được triển khai rộng rãi tại Việt Nam, cung cấp nhiều dịch vụ đa phương tiện như Video Call, Internet Mobile, Mobile TV và Mobile Broadband. Theo ước tính, tốc độ truyền dữ liệu của mạng 3G UMTS có thể đạt tới 2 Mb/s trong vùng trong nhà và 384 Kb/s ở khu vực thành phố, tạo điều kiện thuận lợi cho các ứng dụng đa dạng. Tuy nhiên, môi trường truy nhập vô tuyến mở và sự kết nối với các mạng dữ liệu công cộng làm tăng nguy cơ tấn công bảo mật, bao gồm nghe trộm, tấn công từ chối dịch vụ (DoS), và các phần mềm độc hại như Virus, Worm, Trojan. Những nguy cơ này không chỉ ảnh hưởng đến nhà khai thác mạng mà còn đe dọa quyền riêng tư và an toàn thông tin của người dùng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích kiến trúc bảo mật của mạng 3G UMTS theo tiêu chuẩn 3GPP, tập trung vào các tính năng bảo mật ở phần truy nhập vô tuyến và mạng lõi, đồng thời đánh giá các thuật toán bảo mật chính và các kiểu tấn công điển hình. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các phiên bản UMTS R99, R4 và R5, với dữ liệu thu thập từ các mạng 3G đã triển khai tại Việt Nam như VinaPhone và MobiFone trong giai đoạn 2009-2011. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao an ninh mạng di động, bảo vệ người dùng và hỗ trợ các nhà khai thác mạng trong việc xây dựng các giải pháp bảo mật hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình bảo mật mạng di động 3G, trong đó có:

• Mô hình kiến trúc bảo mật 3G: Bao gồm 5 lớp bảo mật chính gồm bảo mật truy nhập mạng, bảo mật miền mạng, bảo mật miền người sử dụng, bảo mật miền ứng dụng và tính hiện hữu, cấu hình bảo mật. Mỗi lớp đảm nhận chức năng bảo vệ khác nhau nhằm chống lại các nguy cơ bảo mật đặc thù trong mạng 3G.
• Các thuật toán mật mã và toàn vẹn dữ liệu: Sử dụng các thuật toán như UEA (UMTS Encryption Algorithm) và UIA (UMTS Integrity Algorithm) để đảm bảo tính bí mật và toàn vẹn dữ liệu truyền qua giao diện vô tuyến.
• Mô hình nhận thực và thỏa thuận khóa AKA (Authentication and Key Agreement): Cơ chế nhận thực tương hỗ giữa thiết bị người dùng (UE) và mạng, sử dụng các tham số như RAND, AUTN, CK, IK để thiết lập khóa bảo mật.
• Kiến trúc mạng 3G UMTS: Bao gồm các phần tử như thiết bị người sử dụng (UE), mạng truy nhập vô tuyến mặt đất (UTRAN), mạng lõi (CN) với các miền chuyển mạch kênh (CS) và chuyển mạch gói (PS), cùng các giao diện chuẩn như Uu, Iu, Iub, Iur.

Các khái niệm chính được nghiên cứu gồm: bảo mật truy nhập mạng, bảo mật miền mạng, bảo mật miền người sử dụng, bảo mật miền ứng dụng, và các kiểu tấn công mạng 3G.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp tài liệu chuyên sâu và phân tích thực tiễn bảo mật mạng 3G tại Việt Nam. Cụ thể:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập từ các tài liệu kỹ thuật, tiêu chuẩn 3GPP, báo cáo kỹ thuật của các nhà khai thác mạng VinaPhone và MobiFone, cùng các nghiên cứu học thuật liên quan đến bảo mật mạng 3G.
• Phương pháp phân tích: Phân tích kiến trúc bảo mật, các thuật toán mã hóa, quy trình nhận thực và thỏa thuận khóa, đồng thời đánh giá các kiểu tấn công phổ biến và giải pháp phòng chống. Phân tích so sánh các phiên bản UMTS R99, R4 và R5 để nhận diện sự cải tiến về bảo mật.
• Cỡ mẫu và timeline: Nghiên cứu tập trung vào các mạng 3G triển khai tại Việt Nam trong giai đoạn 2009-2011, với dữ liệu kỹ thuật và thực tiễn từ hai nhà mạng lớn. Phân tích các trường hợp tấn công và biện pháp bảo vệ được áp dụng trong thực tế.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp lý thuyết và thực tiễn nhằm đưa ra các khuyến nghị bảo mật phù hợp với môi trường mạng 3G tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Kiến trúc bảo mật mạng 3G UMTS được cải tiến đáng kể so với 2G
   Mạng 3G bổ sung các thuộc tính bảo mật như nhận thực mạng tương hỗ, bảo vệ toàn vẹn dữ liệu, bảo mật miền mạng và bảo mật các dịch vụ ứng dụng. Ví dụ, thuật toán mã hóa UEA và thuật toán toàn vẹn UIA sử dụng khóa dài hơn và cơ chế phức tạp hơn, giúp tăng cường bảo vệ dữ liệu trên giao diện vô tuyến. So với mạng GSM, 3G giảm thiểu các điểm yếu như tấn công “BTS giả” và bảo vệ tốt hơn thông tin thuê bao.

2. Các kiểu tấn công mạng 3G đa dạng và phức tạp
   Nghiên cứu phân loại các kiểu tấn công gồm nghe trộm, tấn công từ chối dịch vụ (DoS), tấn công trung gian (Man-in-the-Middle), và các phần mềm độc hại (malware). Tại Việt Nam, các nhà mạng đã ghi nhận khoảng 15-20% các sự cố bảo mật liên quan đến tấn công DoS và gian lận cước trong năm 2010. Các tấn công khai thác điểm yếu trong giao thức báo hiệu và giao diện mạng như Gp, Gi, Gn cũng được phát hiện.

3. Giải pháp bảo vệ mạng 3G hiệu quả đã được triển khai
   Các nhà mạng như VinaPhone và MobiFone đã áp dụng các giải pháp bảo vệ như tường lửa (firewall), hệ thống phát hiện và ngăn ngừa xâm nhập (IDS/IPS), mạng riêng ảo (VPN) và chính sách quản trị truy cập nghiêm ngặt. Ví dụ, tường lửa và IDS giúp giảm 30% các cuộc tấn công từ bên ngoài trong năm 2010. Việc sử dụng USIM và các thuật toán nhận thực cũng giúp ngăn chặn truy nhập trái phép.

4. Các phiên bản UMTS R4 và R5 nâng cao bảo mật mạng lõi và ứng dụng đa phương tiện
   Phiên bản R5 với kiến trúc IMS (IP Multimedia Subsystem) cho phép bảo mật toàn diện cho các dịch vụ đa phương tiện qua IP, bao gồm thoại, video và dữ liệu. Các giao thức bảo mật như IPsec và SIP được tích hợp để bảo vệ toàn vẹn và tính riêng tư của dữ liệu. So với R3, R5 giảm thiểu rủi ro tấn công trên mạng lõi và tăng cường khả năng mở rộng bảo mật.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các điểm yếu bảo mật trong mạng 3G chủ yếu do môi trường truy nhập vô tuyến mở và sự phức tạp của kiến trúc mạng đa lớp. So với mạng 2G, 3G đã cải tiến đáng kể về mặt bảo mật, tuy nhiên vẫn tồn tại các lỗ hổng do giao thức báo hiệu và mạng lõi chưa được bảo vệ hoàn toàn. Các kết quả nghiên cứu phù hợp với báo cáo của ngành viễn thông về các sự cố bảo mật trong mạng 3G tại Việt Nam.

Việc áp dụng các giải pháp bảo vệ như tường lửa, IDS/IPS và VPN đã chứng minh hiệu quả trong việc giảm thiểu các cuộc tấn công mạng. Tuy nhiên, để đối phó với các mối đe dọa ngày càng tinh vi, cần tiếp tục nâng cấp các thuật toán mã hóa, tăng cường nhận thực đa yếu tố và cải thiện quản trị mạng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất các kiểu tấn công theo năm và bảng so sánh các giải pháp bảo mật được triển khai tại các nhà mạng lớn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường áp dụng các thuật toán mã hóa và toàn vẹn dữ liệu mới
   Nâng cấp các thuật toán UEA và UIA với khóa dài hơn và cơ chế phức tạp hơn nhằm tăng cường bảo vệ dữ liệu trên giao diện vô tuyến. Thời gian thực hiện: 12-18 tháng. Chủ thể thực hiện: Các nhà khai thác mạng và nhà cung cấp thiết bị.

2. Triển khai hệ thống phát hiện và ngăn ngừa xâm nhập (IDS/IPS) toàn diện
   Mở rộng phạm vi giám sát và phân tích lưu lượng mạng để phát hiện sớm các cuộc tấn công DoS, Man-in-the-Middle và malware. Mục tiêu giảm 40% sự cố bảo mật trong 1 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ phận an ninh mạng của nhà mạng.

3. Củng cố chính sách quản trị truy cập và đào tạo nhân sự
   Xây dựng chính sách kiểm soát truy cập nghiêm ngặt, phân quyền rõ ràng và đào tạo nhân viên về an ninh mạng. Thời gian thực hiện: 6 tháng. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý mạng và phòng nhân sự.

4. Phát triển và áp dụng các giải pháp bảo mật cho mạng IMS và dịch vụ đa phương tiện
   Tích hợp các giao thức bảo mật IPsec, SIP và các cơ chế nhận thực đa yếu tố cho các dịch vụ IMS. Mục tiêu nâng cao tính bảo mật và trải nghiệm người dùng. Chủ thể thực hiện: Nhà cung cấp dịch vụ và nhà phát triển phần mềm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà khai thác mạng di động
   Có thể sử dụng nghiên cứu để nâng cao hệ thống bảo mật, giảm thiểu rủi ro tấn công và cải thiện chất lượng dịch vụ.

2. Chuyên gia an ninh mạng và kỹ sư viễn thông
   Tài liệu cung cấp kiến thức chuyên sâu về kiến trúc bảo mật 3G, các thuật toán mã hóa và các giải pháp phòng chống tấn công.

3. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Kỹ thuật Điện tử, Viễn thông
   Học tập các mô hình bảo mật thực tiễn, phương pháp nghiên cứu và phân tích các vấn đề bảo mật trong mạng 3G.

4. Nhà phát triển phần mềm và thiết bị di động
   Tham khảo để thiết kế các sản phẩm tương thích với tiêu chuẩn bảo mật 3G, đảm bảo an toàn cho người dùng cuối.

Câu hỏi thường gặp

1. Bảo mật mạng 3G khác gì so với mạng 2G?
   Mạng 3G cải tiến bảo mật bằng cách bổ sung nhận thực mạng tương hỗ, bảo vệ toàn vẹn dữ liệu, và bảo mật miền mạng, khắc phục các điểm yếu của 2G như tấn công BTS giả và thuật toán mã hóa yếu.

2. Các kiểu tấn công phổ biến trên mạng 3G là gì?
   Bao gồm nghe trộm, tấn công từ chối dịch vụ (DoS), tấn công trung gian (Man-in-the-Middle), và malware. Những tấn công này khai thác điểm yếu trong giao thức báo hiệu và giao diện mạng.

3. Làm thế nào để bảo vệ mạng 3G khỏi các tấn công này?
   Áp dụng các giải pháp như tường lửa, hệ thống phát hiện và ngăn ngừa xâm nhập (IDS/IPS), mạng riêng ảo (VPN), cùng với việc nâng cấp thuật toán mã hóa và chính sách quản trị truy cập.

4. Vai trò của USIM trong bảo mật mạng 3G là gì?
   USIM thực hiện nhận thực thuê bao và mạng, thỏa thuận khóa bảo mật, đồng thời lưu trữ thông tin người dùng một cách an toàn, giúp ngăn chặn truy nhập trái phép và gian lận.

5. Phiên bản UMTS R5 có điểm gì nổi bật về bảo mật?
   R5 tích hợp kiến trúc IMS, cho phép bảo mật toàn diện cho các dịch vụ đa phương tiện qua IP, sử dụng các giao thức bảo mật như IPsec và SIP, nâng cao khả năng bảo vệ mạng lõi và ứng dụng.

Kết luận

• Mạng 3G UMTS đã cải tiến đáng kể về bảo mật so với mạng 2G, bổ sung các thuộc tính như nhận thực mạng tương hỗ và bảo vệ toàn vẹn dữ liệu.
• Các kiểu tấn công mạng 3G đa dạng, đòi hỏi các giải pháp bảo vệ toàn diện từ tường lửa đến hệ thống phát hiện xâm nhập.
• Thực tế triển khai tại Việt Nam cho thấy hiệu quả của các giải pháp bảo mật đã áp dụng, nhưng vẫn cần nâng cấp và hoàn thiện.
• Phiên bản UMTS R5 với kiến trúc IMS mở ra khả năng bảo mật toàn diện cho dịch vụ đa phương tiện trên nền IP.
• Đề xuất các giải pháp nâng cao bảo mật, bao gồm nâng cấp thuật toán mã hóa, triển khai IDS/IPS, củng cố chính sách quản trị và bảo vệ dịch vụ IMS.

Next steps: Các nhà khai thác mạng cần triển khai các giải pháp bảo mật nâng cao trong vòng 12-18 tháng tới, đồng thời đào tạo nhân sự và cập nhật công nghệ mới. Độc giả và chuyên gia được khuyến khích áp dụng kiến thức từ nghiên cứu để phát triển hệ thống bảo mật mạng 3G hiệu quả hơn.

Hãy tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các giải pháp bảo mật tiên tiến để bảo vệ mạng 3G và người dùng trong bối cảnh các mối đe dọa ngày càng gia tăng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG VÀ BẢO MẬT TRONG THÔNG TIN DI ĐỘNG 3G UMTS 1. 1 Tiến trình phát triển từ GSM lên 3G UMTS 1.1 Tổng quan lộ trình phát triển thông tin di động Lộ trình phát triển các công nghệ thông tin di động đến nay được thể hiện cho trên hình 1.1 và lộ trình nghiên cứu phát triển trong 3GPP được cho trên hình 1. 1 Lộ trình phát triển các công nghệ thông tin di động AMPS: Advanced Mobile Phone System TACS: Total Access Communication System GSM: Global System for Mobile Telecommucations WCDMA: Wideband Code Division Multiple Access GVHD: TS. Nguyễn Cảnh Minh HVTH: Trần Đức Nhật Luận Văn Thạc Sĩ Kỹ Thuật Trang 2 Lớp Kỹ Thuật Điện Tử K16 EVDO: Evolution Data Only IMT: International Mobile Telecommnications IEEE: Institute of Electrical and Electtronics Engineers WiFi: Wireless Fidelitity WiMAX: Worldwide Interoperability for Microwave Access LTE: Long Term Evolution UMB: Untra Mobile Broadband Hình 1.

2 Lịch trình nghiên cứu phát triển trong 3GPP Hình sau cho thấy lộ trình tăng tốc độ truyền số liệu trong các phát hành của 3GPP Hình 1. 3 Lộ trình tăng tốc độ truyền số liệu trong các phát hành của 3GPP 1.2 Đặc điểm cơ bản của 3G UMTS Hệ thống thông tin di động thế hệ thứ 3 được xây dựng với mục đích cho ra đời một mạng di động toàn cầu với các dịch vụ phong phú, bao gồm: thoại; GVHD: TS. Nguyễn Cảnh Minh HVTH: Trần Đức Nhật Luận Văn Thạc Sĩ Kỹ Thuật Trang 3 Lớp Kỹ Thuật Điện Tử K16 nhắn tin; Internet và dữ liệu băng rộng. Tại Châu Âu hệ thống thông tin di động thế hệ thứ 3 đã được tiêu chuẩn hoá bởi viện tiêu chuẩn viễn thông Châu Âu (ETSI) phù hợp với tiêu chuẩn IMT-2000 của ITU.

Hệ thống có tên là “hệ thống viễn thông di động toàn cầu (UMTS)”. UMTS được xem là hệ thống kế thừa của hệ thống thế hệ thứ 2 (GSM), nhằm đáp ứng các yêu cầu phát triển của các dịch vụ di động và ứng dụng Internet. 3G UMTS được phát triển bởi đề án đối tác thế hệ thứ 3 (3GPP). Sử dụng dải tần quốc tế 2GHz như sau: đường lên: 1885-2025 MHz; đường xuống: 2110-2200 MHz.

Hệ thống 3G UMTS sử dụng công nghệ đa truy nhập phân chia theo mã băng rộng (WCDMA). WCDMA là công nghệ được sử dụng cho phần giao diện vô tuyến của hệ thống 3G UMTS. Các thông số nổi bật đặc trưng cho WCDMA như sau: - WCDMA sử dụng trải phổ chuỗi trực tiếp (DSSS). - WCDMA có tốc độ chip là 3,84 Mc/s dẫn đến băng thông của sóng mang xấp xỉ 5MHz, nên được gọi là hệ thống băng rộng.

- WCDMA hỗ trợ tốt các tốc độ dữ liệu người dùng khác nhau hay nói cách khác là hỗ trợ tốt đặc tính băng thông theo yêu cầu. - WCDMA hỗ trợ hai mô hình hoạt động cơ bản. Chế độ song công phân chia theo tần số (FDD) và song công phân chia theo thời gian (TDD). - WCDMA hỗ trợ hoạt động của các trạm gốc dị bộ.

- WCDMA áp dụng kỹ thuật tách sóng kết hợp trên cả đường lên và đường xuống dựa vào việc sử dụng kênh hoa tiêu. - Giao diện vô tuyến WCDMA được xây dựng một cách khéo léo theo cách của các bộ thu RAKE tiên tiến, có khả năng tách sóng của nhiều người dùng và các anten thích ứng thông minh, giao diện vô tuyến có thể được triển khai bởi các nhà điều khiển mạng như một hệ thống được chọn lựa để tăng dung lượng và vùng phủ sóng. Nguyễn Cảnh Minh HVTH: Trần Đức Nhật Luận Văn Thạc Sĩ Kỹ Thuật Trang 4 Lớp Kỹ Thuật Điện Tử K16 1.3 Chuyển mạch kênh, chuyển mạch gói, các loại lưu lượng và dịch vụ được 3G UMTS hỗ trợ 1.1 Chuyển mạch kênh và chuyển mạch gói 1.1 Chuyển mạch kênh a. Chuyển mạch kênh Là sơ đồ chuyển mạch trong đó thiết bị chuyển mạch thực hiện các cuộc truyền tin bằng cách thiết lập kết nối chiếm một tài nguyên mạng nhất định trong suốt cuộc truyền tin.

Kết nối này là tạm thời, liên tục và dành riêng. Tạm thời vì nó chỉ được duy trì trong thời gian cuộc gọi. Liên tục vì nó được cung cấp liên tục một tài nguyên nhất định (băng thông hay dung lượng và công suất) trong suốt thời gian cuộc gọi. Dành riêng vì kết nối này và tài nguyên chỉ dành riêng cho cuộc gọi này.

Thiết bị chuyển mạch sử dụng cho chuyển mạch kênh (CS) trong các tổng đài của hệ thống 2G thực hiện chuyển mạch kênh trên cơ sở ghép kênh theo thời gian. Trong đó mỗi kênh có tốc độ 64Kb/s và vì thế phù hợp cho việc truyền các ứng dụng làm việc tại tốc độ cố định 64Kb/s (chẳng hạn tiếng được mã hoá PCM). Dịch vụ của chuyển mạch kênh Là dịch vụ trong đó mỗi đầu cuối được cấp phát một kênh riêng và nó toàn quyền sử dụng tài nguyên của kênh này trong thời gian cuộc gọi, tuy nhiên phải trả tiền cho toàn bộ thời gian này dù có truyền tin hay không. Dịch vụ chuyển mạch kênh có thể được thực hiện trên chuyển mạch kênh (CS) hoặc chuyển mạch gói (PS).

Thông thường dịch vụ này được áp dụng cho các dịch vụ thời gian thực (như thoại). Chuyển mạch gói Là sơ đồ chuyển mạch thực hiện phân chia số liệu của một kết nối thành các gói có độ dài nhất định và được truyền đến nơi nhận theo thông tin gắn trên tiêu đề của từng gói. Ở chuyển mạch gói (PS) tài nguyên mạng chỉ bị chiếm dụng khi có GVHD: TS. Nguyễn Cảnh Minh HVTH: Trần Đức Nhật Luận Văn Thạc Sĩ Kỹ Thuật Trang 5 Lớp Kỹ Thuật Điện Tử K16 gói cần truyền.

Chuyển mạch gói cho phép nhóm tất cả các số liệu của nhiều kết nối khác nhau phụ thuộc vào nội dung, kiểu hay cấu trúc số liệu thành các gói có kích thước phù hợp và truyền chúng trên một kênh chia sẻ. Việc nhóm các số liệu cần truyền được thực hiện bằng ghép kênh thống kê với ấn định tài nguyên động. Các công nghệ sử dụng cho chuyển mạch gói có thể là Frame Relay, ATM hoặc IP. Các dịch vụ của chuyển mạch gói Là dịch vụ trong đó nhiều đầu cuối cùng chia sẻ một kênh và mỗi đầu cuối chỉ chiếm dụng tài nguyên của kênh này khi có thông tin cần truyền và nó chỉ phải trả tiền theo lượng tin được truyền trên kênh.

Dịch vụ chuyển mạch gói chỉ có thể được thực hiện trên chuyển mạch gói (PS). Dịch vụ này rất phù hợp cho các dịch vụ phi thời gian thực (như số liệu). Tuy nhiên, nhờ sự phát triển của công nghệ dịch vụ này cũng được áp dụng cho các dịch vụ thời gian thực (như VoIP). Có hai phương thức chuyển mạch gói được thực hiện: Phương thức truyền dẫn không đồng bộ (ATM) hoặc Chuyển mạch IP hay Router IP Vì 3G UMTS được phát triển từ những năm 1999 khi mà ATM là công nghệ chuyển mạch gói chủ đạo nên các tiêu chuẩn cũng được xây dựng trên công nghệ này.

Tuy nhiên hiện nay và tương lai mạng viễn thông sẽ được xây dựng trên cơ sở Internet. Vì thế các chuyển mạch gói sẽ là chuyển mạch hoặc Router IP.2 Các lưu lượng và dịch vụ được 3G UMTS hỗ trợ Vì 3G UMTS cho phép truyền dẫn nhanh hơn, nên truy nhập Internet và các lưu lượng thông tin số liệu khác sẽ phát triển nhanh. Ngoài ra 3G UMTS cũng được sử dụng cho các dịch vụ tiếng. Nói chung 3G UMTS hỗ trợ các dịch vụ tryền thông đa phương tiện.

Vì thế mỗi kiểu lưu lượng cần đảm bảo một mức QoS nhất định tuỳ theo ứng dụng của dịch vụ, được phân loại như sau: + Loại hội thoại (Conversational, rt): thông tin tương tác yêu cầu trễ nhỏ (ví dụ như thoại); + Loại luồng (Streaming, rt): thông tin một chiều đòi hỏi dịch vụ luồng với trễ nhỏ (ví dụ như phân phối truyền hình thời gian thực); GVHD: TS. Nguyễn Cảnh Minh HVTH: Trần Đức Nhật Luận Văn Thạc Sĩ Kỹ Thuật Trang 6 Lớp Kỹ Thuật Điện Tử K16 + Loại tương tác (Interactive, nrt): đòi hỏi trả lời trong một thời gian nhất định và tỷ lệ lỗi thấp (ví dụ trình duyệt Web, truy nhập Server); + Loại nền (Background, nrt): đòi hỏi các dịch vụ nỗ lực nhất được thực hiện trên nền cơ sở (ví dụ E-mail, file tải xuống). Môi trường hoạt động của 3G UMTS được chia thành bốn vùng với các tốc độ bit (Rb) phục vụ như sau: + Vùng 1: trong nhà, ô pico, Rb = 2Mb/s; + Vùng 2: thành phố, ô micro, Rb = 384Kb/s; + Vùng 2: ngoại ô, ô macro, Rb =144Kb/s; + Vùng 4: Toàn cầu, Rb = 12,2Kb/s. Có thể tổng kết các dịch vụ do 3G UMTS cung cấp ở bảng 1.1 Kiểu Phân loại Dịch vụ chi tiết Dịch vụ di Dịch vụ di Di động đầu cuối/di động cá nhân/di động dịch vụ động động Dịch vụ - Theo dõi di động/theo dõi di động thông minh thông tin Dịch vụ - Dịch vụ âm thanh chất lượng cao (16-64Kb/s) viễn thông Dịch vụ âm - Dịch vụ truyền thanh AM (32-64Kb/s) thanh - Dịch vụ truyền thanh FM (64-384Kb/s) - Dịch vụ số liệu tốc độ trung bình (64- 144Kb/s) Dịch vụ số - Dịch vụ số liệu tốc độ tương đối cao (144Kb/s- liệu 2Mb/s) - Dịch vụ số liệu tốc độ cao (2Mb/s) GVHD: TS.

Nguyễn Cảnh Minh HVTH: Trần Đức Nhật Luận Văn Thạc Sĩ Kỹ Thuật Trang 7 Lớp Kỹ Thuật Điện Tử K16 - Dịch vụ Video (384Kb/s) Dịch vụ đa - Dịch vụ hình chuyển động (384Kb/s-2Mb/s) phương tiện - Dịch vụ hình chuyển động thời gian thực (2Mb/s) Dịch vụ Dịch vụ Dịch vụ truy nhập Web (384Kb/s-2Mb/s) Internet Internet đơn giản Dịch vụ Dịch vụ Internet (384Kb/s-2Mb/s) Internet thời gian thực Dịch vụ Dịch vụ Website đa phương tiện thời gian thực internet (2Mb/s) đa phương Bảng 1. 1 Phân loại các dịch vụ ở 3G UMTS. 3G UMTS được xây dựng theo ba phát hành chính được gọi là R3, R4, R5. Trong đó mạng lõi R3 và R4 bao gồm hai miền: miền chuyển mạch kênh (CS) và miền chuyển mạch gói (PS).

Việc kết hợp này phù hợp cho giai đoạn đầu khi PS chưa đáp ứng tốt các dịch vụ thời gian thực như thoại và hình ảnh. Khi này miền CS sẽ đảm nhiệm các dịch vụ thoại, còn số liệu được truyền trên miền PS. R4 phát triển hơn R3 ở chỗ miền CS chuyển sang chuyển mạch mềm vì thế toàn bộ mạng truyền tải giữa các nút chuyển mạch đều trên IP.4 Kiến trúc 3G UMTS R99 3G UMTS hỗ trợ cả chuyển mạch kênh (CS) lẫn chuyển mạch gói (PS) (tốc độ trong CS: 384Mb/s và 2M/ps trong PS). Với tốc độ như vậy có thể cung cấp thêm nhiều dịch vụ mới giống như trong điện thoại cố định và Internet cho khách hàng.