Mở đầu Chương 2: Tổng quan về bản đồ Tổng quan về lịch sử phát triển, các hướng nghiên cứu trong Bản đồ học. Tìm hiểu về sử dụng bản đồ và hiện trạng sử dụng bản đồ tại Việt Nam Chương 3: Nghiên cứu bản đồ cổ Việt Nam Khái quát lịch về lịch sử bản đồ Việt Nam, tìm hiểu về tình hình nghiên cứu bản đồ cổ trong và ngoài nước. Nghiên cứu về người sử dụng và các hướng nghiên cứu bản đồ cổ theo đặc thù ở Việt Nam. Chương 4: Đề xuất phương án sử dụng và khai thác hiệu quả bản đồ cổ Đưa ra phương pháp sử dụng phù hợp đối với bản đồ cổ.
Đề xuất phương pháp tiếp cận, khai thác thông tin từ bản đồ cổ theo đặc thù ở Việt Nam. Xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin bản đồ cổ. HVTH: Đặng Lê Trầm Hương MSHV:10100379 Luận văn Thạc sĩ -5- GVHD: TS Vũ Xuân Cường Chương 5: Xây dựng Website quản lý, tra cứu thông tin bản đồ cổ Xây dựng website cho phép người sử dụng tìm kiếm, tra cứu thông tin các bản đồ cổ.6 Ý NGHĨA ĐỀ TÀI Sản phẩm sẽ được sử dụng ngay trong thực tiễn: − Làm cơ sở định hướng công tác sử dụng, khai thác thông tin từ hệ thống bản đồ cổ Việt Nam phục vụ các mục đích nghiên cứu khác nhau cũng như để đấu tranh bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, lãnh hải Việt Nam. − Phục vụ công tác quản lý, tra cứu thông tin nguồn tài liệu bản đồ cổ có giá trị.
− Phổ biến, nâng cao kiến thức về địa lí, lịch sử, chính trị của Việt Nam tới mọi tầng lớp trong xã hội. HVTH: Đặng Lê Trầm Hương MSHV:10100379 Luận văn Thạc sĩ -6- GVHD: TS Vũ Xuân Cường Chương II TỔNG QUAN VỀ BẢN ĐỒ 2.1 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA BẢN ĐỒ HỌC Từ thời thượng cổ, con người đã biết thể hiện bề mặt trái đất lên mặt phẳng thông qua những nét vẽ tượng trưng mô tả nơi cư trú và đường đi lối lại địa điểm mưu sinh thuộc phạm vi lãnh thổ của họ, các tài liệu đó được gọi chung là bản đồ. Xã hội loài người càng phát triển thì bản đồ càng phản ánh được chính xác hơn bề mặt Trái Đất, vai trò của bản đồ trong cuộc sống ngày càng trở nên quan trọng hơn, yêu cầu về độ chính xác thể hiện nội dung trên bản đồ ngày càng cao hơn. Từ nhu cầu của cuộc sống, ngành khoa học bản đồ đã được hình thành và ngày càng phát triển.
Lịch sử của Bản đồ học có thể chia ra bốn thời kỳ lịch sử gắn liền với lịch sử thế giới: − Thời kỳ cổ đại − Thời kỳ trung cổ − Thời kỳ cận đại − Thời kỳ hiện đại ngày nay 2.1 Thời kỳ cổ đại Mong muốn nhận biết và thể hiện khu vực lãnh thổ đang sinh sống, canh tác. đã có từ lâu trong xã hội loài người. Vì vậy ngay từ thủa sơ khai con người đã có các bản khắc trên đá, đất sét; các nét vẽ đơn giản trên gỗ, da, vỏ cây.là các dạng sơ đồ thể hiện vị trí khu vực mà họ sinh sống, đây chính là tiền thân của bản đồ. Có thể cho rằng các bản đồ sơ khai đó là một trong những hình thức cổ xưa nhất thể hiện tri thức của con người.
HVTH: Đặng Lê Trầm Hương MSHV:10100379 Luận văn Thạc sĩ -7- GVHD: TS Vũ Xuân Cường Hình 2.1 Babylonian Map of the World (TKVI trước Công nguyên) Đóng góp đáng kể cho sự phát triển Bản đồ học thời kỳ này là ở Hy Lạp. Các nhà khoa học đã biết về thiên văn học, toán học, biết hình dạng của trái đất và kích thước của nó. Đặc biệt trên những bản vẽ họ đã dùng hệ thống toạ độ địa lý – đó là bước tiến quan trọng trong lĩnh vực Bản đồ học. Người La Mã cổ đã biết sử dụng bản đồ để đáp ứng các nhu cầu thực tế, phục vụ hoạt động quân sự và quản lý hành chính.
Những người đo đạc đất đai ở La Mã cổ đại cũng đã biết đo đạc, chia đất đai thành làng mạc, đường xã, qui hoạch ruộng đất. Các bản chỉ đạo công tác đo đạc cho phép hình dung rõ hơn về các phương pháp đo vẽ và trình bày bản đồ thời bấy giờ. Một trung tâm khoa học lớn của thời kỳ cổ đại là Alexandri (Bắc Ai Cập) với những viện bảo tàng và thư viện cổ. Nhà địa lý học lỗi lạc Eratosfen (271 – 195 TCN) là người đầu tiên xác định phương pháp đo góc kinh tuyến để xác định kích thước Trái Đất, ông đã xác định gần đúng chiều dài của kinh tuyến, và coi nhiệm vụ của địa lý là phải vẽ hình dạng của Trái Đất.[2] Người có công lớn nhất trong việc phát triển môn bản đồ cổ đại phải kể đến Claude Ptolémée (87 – 150), nhà thiên văn học nổi tiếng.
8 tập “Địa lý học” của ông HVTH: Đặng Lê Trầm Hương MSHV:10100379 Luận văn Thạc sĩ -8- GVHD: TS Vũ Xuân Cường được coi là tác phẩm nổi tiếng nhất thời kỳ này (được dịch ra tiếng La Tinh và in vào năm 1472). Trong tác phẩm có nhiều phần viết về Bản đồ học. Đặc biệt Claude Ptolémée đã lập 27 bản đồ thế giới, trong đó Châu Âu, Châu Phi có hình dạng bờ biển tương đối chính xác, nhất là vùng Địa Trung Hải và Tây Nam Á. Các bản đồ thế giới của của Claude Ptolémée đã đưa ra một số đường kinh vĩ tuyến và cho rằng sự biểu hiện mặt cầu của Trái Đất sang mặt phẳng bản đồ không thể không có biến dạng.
Những khái niệm đó đến nay vẫn còn nguyên giá trị.2 Một phần bản đồ thế giới trong sách địa lý học của Claude Ptolémée Thời kỳ cổ đại Trung Quốc đã là một trung tâm văn minh của thế giới, trong đó có Bản đồ học. Theo các tài liệu của Tây Âu và các sử sách truyền lại thì tại Trung Quốc đã có các bản đồ, địa đồ với trình độ thành lập và biểu diễn khá chính xác. Điều đáng chú ý ở các bản đồ này là ngoài các đường nét thông thường thể hiện bề mặt Trái đất, người ta đã biết sử dụng các ký hiệu quy ước, ghi chú cho bản đồ. Cùng thời gian này Trung Quốc đã làm ra giấy viết (năm 105), đã góp phần đáng kể vào sự phát triển của Bản đồ học.
Vào thế kỷ thứ III, nhà bản đồ Trung Quốc Bùi Tú (223 – 271) đã thành lập ra Atlas gồm 18 bản đồ vùng trong đó ghi rõ phương pháp biên vẽ bản đồ, chọn tỷ lệ, HVTH: Đặng Lê Trầm Hương MSHV:10100379 Luận văn Thạc sĩ -9- GVHD: TS Vũ Xuân Cường sử dụng lưới ô vuông để phân bố các đối tượng bản đồ, để xác định độ dài của đường cong, định hướng đúng cho các con sông, dãy núi. Ông còn lập ra tấm bản đồ tổng thể Trung Quốc tỷ lệ khoảng 1:1 800 000. [2] Như vậy vào cuối thời kỳ cổ đại, con người là đã có những bước tiến quan trọng trong khoa học bản đồ. Bước đầu xây dựng được các bản đồ phản ánh hình dạng và bề mặt của Trái Đất.
Đồng thời con người đã biết sử dụng bản đồ như một loại công cụ phục vụ đời sống.2 Bản đồ học thời Trung cổ (thế kỷ V đến thế kỷ XVII) Vào thế kỷ thứ V, Đế quốc La Mã bị diệt vong, ở Châu Âu chế độ nông nô được thay bằng chế độ phong kiến, giáo hội phát triển và những ngành khoa học ngược với tư tưởng thần học bị coi là phản nghịch. Bản đồ học cũng nằm trong tình trạng như vậy. Tuy nhiên, các nước hồi giáo Ả Rập lại quan tâm đến địa lý học và dựa vào các tri thức cổ đại Hy Lạp, La Mã để đạt được những thành công nhất định như: sách về hình thái Trái Đất của nhà toán học, địa lý học tên là Al Khwarizni (nay thuộc Uzobekixtan) viết vào năm 830; cuối thế kỉ VII người Armênia đã viết “Địa Lý Armênia” gồm nhiều bản đồ (đến nay còn lưu trữ). [2] Thời trung cổ ở Trung Quốc đã phổ biến rộng rãi các loại sách địa lý – bản đồ về các khu vực, địa phương gọi là sách “Địa trí”.
Cuối thế kỷ XIII ở Trung Quốc phát minh ra địa bàn – tiền thân của bản đồ hàng hải. Phát minh này đã tạo điều kiện cho ngành hàng hải phát triển, nhiều bản đồ thể hiện các đường bờ biển ra đời. Những bản đồ này được gọi là “Portolan” (bản đồ địa bàn, bản đồ biển). Đặc điểm của các bản đồ này là trên bản đồ có các tâm được xem là các “bông hồng”.
Từ các bông hồng này tỏa ra 16 tia có ghi hướng. Trên các bản đồ này dần dần được bổ sung các lưới kinh vĩ tuyến, tỷ lệ tuyến tính. Bản đồ địa bàn phát triển chủ yếu ở Italia, vùng bờ biển Địa Trung Hải, trung tâm buôn bán thời bấy giờ, và thịnh hành cho đến thế kỷ XVII. [3] HVTH: Đặng Lê Trầm Hương MSHV:10100379 Luận văn Thạc sĩ - 10 - GVHD: TS Vũ Xuân Cường Hình 2.3 Bản đồ Portolan vẽ khu vực Đông Nam Á của Joan Martinez, năm 1587 Chuyển sang thời kì Phục Hưng (từ TK XIV đến TK XVI) là thời kỳ phát triển mạnh của bản đồ.
Đây là thời kỳ của các phát kiến địa lý vĩ đại, la bàn cũng được phát minh trong giai đoạn này nhằm phục vụ cho các chuyến đi biển dài ngày. Những tờ bản đồ đã trở thành nhu cầu cấp bách đối với các nhà hành hải, các nhà thám hiểm và các thương gia. Các cuộc thám hiểm lớn của các nhà địa lý như Cristopher Columbus (1492 – 1504, tìm ra Châu Mỹ); Vasco de Gama (1497 – 1499, phát hiện thêm các chi tiết vùng bờ biển Nam Phi trên đường sang Ấn Độ); Magienlan (1480 – 1521, thám hiểm vòng quanh thế giới) đã mang lại nhiều hiểu biết để vẽ bản đồ các châu lục và thế giới. Cùng với những phát kiến mới về địa lý, sự tiến bộ của các ngành khoa học liên quan như Thiên văn học, Toán học, Vật lý học, Địa lý học và các ngành kỹ thuật, đặc biệt là sự phát minh ra ngành In (1456) đã tạo ra sự phát triển mạnh mẽ của Bản đồ học.
Cũng trong thế kỷ XV, Italia đã xây dựng bản đồ Châu Phi bằng những ký hiệu quy ước thay cho những dấu hiệu hình tượng phức tạp trước đây trên các bản đồ, đã tạo nên sự biến đổi về chất trong việc thể hiện nội dung cho bản đồ. HVTH: Đặng Lê Trầm Hương MSHV:10100379 Luận văn Thạc sĩ - 11 - GVHD: TS Vũ Xuân Cường Hình 2.4 Bản đồ thế giới của Christopher Columbus vẽ năm 1565 Nhà Bản đồ học vĩ đại của thế kỉ XVI là G.