CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NĂNG LỰC HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm Ngân hàng thương mại là một định chế tài chính trung gian có vị trí quan trọng trong nền kinh tế thị trường mỗi quốc gia. Đề cập về khái niệm ngân hàng thương mại, có nhiều cách phát biểu khác nhau: Ở Pháp: “Ngân hàng là một xí nghiệp hay cơ sở nghề nghiệp thường xuyên nhận tiền của dân chúng dưới hình thức ký thác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng và tài chính”.
[3] Ở Mỹ: “Ngân hàng thương mại là một công ty kinh doanh chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính”. [3] Ở Ấn Độ: “Ngân hàng thương mại là cơ sở nhận các khoản ký thác để cho vay hay tài trợ các khoản đầu tư”. [3] Ở Việt Nam, tại Điều 4 Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16 tháng 06 năm 2010 quy định: “Ngân hàng thương mại là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng, với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán, phát hành các chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn, cấp phát tín dụng, cung ứng dịch vụ mở tài khoản và phương tiện thanh toán cho khách hàng”. [9] Như vậy, có thể hiểu ngân hàng thương mại là một tổ chức tín dụng chuyên kinh doanh tiền tệ và các hoạt động ngân hàng vì mục tiêu lợi nhuận.
Chức năng của ngân hàng thương mại Bản chất của ngân hàng thương mại được thể hiện qua các chức năng sau đây: Chức năng trung gian tín dụng Thực hiện chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng thương mại đóng vai trò là cầu nối giữa người dư thừa vốn và người cần vốn, thực hiện chức năng chuyển hóa tiết kiệm thành đầu tư. Thông qua việc huy động các khoản vốn tiền tệ tạm thời nhàn rỗi, NHTM hình thành nên quỹ cho vay để cung cấp tín dụng cho nền kinh tế. Với các khoản vốn huy động thì ngân hàng đóng vai trò là người đi vay, là con nợ; ngược lại với các khoản tín dụng thì ngân hàng đóng vai trò là người cho vay, là chủ nợ. Với chức năng trung gian tín dụng, NHTM đã góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia bao gồm người gửi tiền, ngân hàng, người đi vay, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.
Trung gian tín dụng là chức năng quan trọng nhất của NHTM vì nó phản ánh bản chất của NHTM là đi vay để cho vay. Chức năng này quyết định sự tồn tại và phát triển của ngân hàng, đồng thời là cơ sở để thực hiện các chức năng khác. Chức năng trung gian thanh toán Ngân hàng thương mại làm trung gian thanh toán khi thực hiện thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như trích tiền từ tài khoản tiền gửi để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào tài khoản tiền gửi của khách hàng tiền thu bán hàng và các khoản thu khác theo lệnh của khách hàng. Khi thực hiện chức năng trung gian thanh toán, NHTM đóng vai trò là người thủ quỹ uy tín cho khách hàng.
Chức năng trung gian thanh toán có ý nghĩa rất lớn đối với toàn bộ nền kinh tế. Bởi khi thực hiện chức năng này, ngân hàng thương mại đã tạo điều kiện thuận lợi giúp khách hàng thanh toán tiền nhanh chóng, hiệu quả và an toàn, từ đó đẩy nhanh quá trình lưu thông hàng hóa, tốc độ lưu chuyển vốn, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Chức năng trung gian thanh toán là tiền đề và cơ sở để các ngân hàng thương mại tạo ra tiền ghi sổ, góp phần tăng quy mô tín dụng cho nền kinh tế, giảm tiền mặt trong lưu thông 3 giúp tiết kiệm chi phí lưu thông tiền mặt, tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều dịch vụ ngân hàng khác phát triển. Mặt khác, chức năng trung gian thanh toán sẽ làm tăng uy tín của ngân hàng thông qua các dịch vụ được khuyếch trương.
Chức năng cung cấp các dịch vụ tài chính Chức năng cung cấp các dịch vụ tài chính của ngân hàng thương mại được thực hiện dựa trên việc khai thác các lợi thế so sánh về cơ sở vật chất, tính chuyên nghiệp và chuyên môn hóa của đội ngũ nhân viên, hệ thống công nghệ thông tin hiện đại, kho quỹ theo tiêu chuẩn an toàn cao và khả năng tiếp cận nắm bắt những thông tin quan trọng của nền kinh tế. Các dịch vụ tài chính mà ngân hàng thương mại cung cấp cho thị trường tài chính bao gồm: tư vấn tài chính, môi giới tài chính, ngân quỹ, chuyển tiền thanh toán trong nước và quốc tế, dịch vụ ngân hàng điện tử.… Các chức năng của ngân hàng thương mại có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, trong đó chức năng trung gian tín dụng là chức năng cơ bản nhất, tạo cơ sở cho việc thực hiện các chức năng sau. Đồng thời khi ngân hàng thực hiện tốt chức năng trung gian thanh toán và chức năng cung cấp các dịch vụ tài chính lại góp phần làm tăng nguồn vốn tín dụng, mở rộng hoạt động tín dụng. Các nghiệp vụ cơ bản của ngân hàng thương mại 1.
Nghiệp vụ tài sản Nợ Nghiệp vụ tài sản nợ là nghiệp vụ hình thành nguồn vốn của ngân hàng thương mại. Nguồn vốn của ngân hàng thương mại gồm: vốn tự có, vốn huy động và vốn vay. Vốn tự có gồm vốn điều lệ và các quỹ - Vốn điều lệ: Là khoản vốn thuộc sở hữu của ngân hàng, ghi trong bản điều lệ của ngân hàng, được hình thanh ngay từ khi NHTM được thành lập. Vốn điều lệ có thể được điều chỉnh tăng lên trong quá trình hoạt động của ngân hàng.
Với NHTM cổ phần thì vốn điều lệ là vốn đóng góp của cổ đông. Vốn điều lệ có thể do nhà nước cấp nếu đó là NHTM quốc doanh. 4 Quy mô vốn điều lệ của NHTM lớn hay nhỏ tùy thuộc vào quy mô của ngân hàng với số lượng chi nhánh nhiều hay ít, địa bàn hoạt động là thành thị hay nông thôn và không được nhỏ hơn vốn pháp định quy định của ngân hàng đó. Vốn điều lệ được sử dụng chủ yếu vào mục đích sử dụng lâu dài như mua sắm tài sản cố định, trang thiết bị ban đầu cần thiết cho hoạt động của ngân hàng, góp vốn liên doanh.
- Các quỹ: Các quỹ của ngân hàng gồm quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ, quỹ dự phòng tài chính, quỹ đầu tư phát triển nghiệp vụ, lợi nhuận không chia. Các quỹ này được trích từ lợi nhuận ròng hàng năm của ngân hàng theo những tỷ lệ quy định. Ngoài ra, ngân hàng còn trích lập các quỹ sự nghiệp khác nhằm thực hiện chính sách khuyến khích lợi ích vật chất đối với người lao động trong ngân hàng và các chính sách xã hội như quỹ phúc lợi khen thưởng, quỹ trợ cấp thôi việc…. Việc hình thành các quỹ này nhằm làm tăng vốn tự có của ngân hàng, đồng thời đảm bảo an toàn trong kinh doanh của ngân hàng.
Vốn huy động Vốn huy động là nguồn vốn quan trọng nhất trong số các nguồn vốn thu hút từ bên ngoài, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong toàn bộ nguồn vốn của NHTM. Nguồn vốn này thực chất là tài sản bằng tiền của các chủ sở hữu mà ngân hàng đang tạm thời quản lý và sử dụng, đây là nguồn tiền đang nhàn rỗi của xã hội được ngân hàng huy động để tạo nên nguồn vốn cung cấp cho nền kinh tế. Vốn huy động của NHTM gồm: - Tiền gửi bao gồm các khoản tiền của tổ chức và cá nhân gửi tại ngân hàng. Tiền gửi huy động của NHTM gồm: tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, tiền gửi thanh toán, tiền gửi vốn chuyên dùng, tiền gửi Kho bạc Nhà nước… Ngoài ra, NHTM còn nhận tiền gửi của các ngân hàng khác dùng để thực hiện nghiệp vụ thanh toán.
- Phát hành giấy tờ có giá: Bên cạnh phương thức nhận tiền gửi, các ngân hàng còn phát hành các giấy tờ có giá để huy động vốn như chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu 5 ngân hàng, kỳ phiếu có mục đích của ngân hàng. Các giấy tờ có giá do ngân hàng phát hành có độ thanh khoản cao, có thể chuyển hóa dễ dàng ra tiền thông qua việc mua bán trên thị trường vốn hoặc chiết khấu tại các ngân hàng. Vốn đi vay Trong cơ chế kinh tế thị trường, với sự phát triển mạnh mẽ của thị trường tài chính, để tạo ra cơ cấu nguồn vốn hợp lý và ổn định về quy mô, kỳ hạn và mức độ rủi ro trong quá trình kinh doanh các NHTM có thể mở rộng quy mô nguồn vốn bằng nghiệp vụ đi vay từ các NHTM trong và ngoài nước, các trung gian tài chính hoặc vay Ngân hàng Trung ương khi cần. Nghiệp vụ tài sản Có Nghiệp vụ tài sản có là nghiệp vụ sử dụng các nguồn vốn của NHTM vào các hoạt động cho vay, đầu tư, kinh doanh ngoại tệ.
Nghiệp vụ tài sản có của NHTM gồm: Nghiệp vụ ngân quỹ Với mục đích đảm bảo khả năng thanh toán thường xuyên, NHTM luôn duy trì một lượng ngân quỹ nhất định dưới các dạng: - Tiền mặt tại quỹ bao gồm giấy bạc ngân hàng và tiền kim loại. Tùy theo quy mô hoạt động, tính thời vụ các ngân hàng phải duy trì một lượng tiền mặt nhất định để thực hiện nhu cầu chi trả trong ngày. - Tiền gửi tại các tổ chức tín dụng để thực hiện các nghiệp vụ thanh toán, chuyển tiền cho khách hàng. - Tiền gửi tại NHTƯ gồm tiền gửi dự trữ bắt buộc và tiền gửi thanh toán để phục vụ các hoạt động thanh toán giữa các ngân hàng thông qua vai trò trung gian thanh toán của NHTƯ.
Nghiệp vụ cho vay Ngân hàng thương mại sử dụng phần lớn nguồn vốn của mình vào việc cho vay đối với các doanh nghiệp và cá nhân trong nền kinh tế. Trong nghiệp vụ tài sản Có, thì nghiệp vụ cho vay chiếm tỷ trọng lớn nhất, nên lợi nhuận của ngân hàng thương mại 6 chủ yếu được sinh ra từ nghiệp vụ này. Hoạt động cho vay rất đa dạng và phong phú: cho vay ứng trước, cho vay từng lần, cho vay theo hạn mức, nghiệp vụ chiết khấu, tái chiết khấu, nghiệp vụ cho thuê…. Nghiệp vụ đầu tư: NHTM sử dụng một phần nguồn vốn để đầu tư sinh lời và phân tán rủi ro.