Luận án tiến sĩ về hiệu quả sản xuất thủy sản ở đồng bằng sông Cửu Long

Chuyên đề nghiên cứu Nâng cao hiệu quả sản xuất thủy sản tại đồng bằng sông ..., cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia chuyên

• Tác giả: Đặng Thị Phượng
• Người hướng dẫn: PGS. Huỳnh Việt Khải
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Hiệu Quả Sản Xuất Của Nghề Khai Thác Thủy Sản Ở Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• Tóm tắt
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. Chương 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Tính cấp thiết về lý thuyết
• 1.2. Tính cấp thiết về thực tiễn
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.5.2. Phạm vi không gian
• 1.5.3. Phạm vi thời gian
• 1.5.4. Phạm vi nội dung nghiên cứu
• 1.6. Cấu trúc của luận án
• 1.7. Đóng góp của luận án
• 1.8. Hạn chế của luận án
• 2. Chương 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Hiện trạng khai thác thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 2.1.1. Qui mô khai thác thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 2.1.2. Cơ cấu nghề khai thác thủy sản
• 2.1.3. Ngư trường và mùa vụ khai thác thủy sản
• 2.1.4. Sản lượng thủy sản khai thác ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 2.2. Hiệu quả sản xuất của hoạt động khai thác thủy sản
• 2.2.1. Hiệu quả tài chính của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 2.2.2. Hiệu quả kỹ thuật và chi phí trong hoạt động khai thác thủy sản
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất trong khai thác thủy sản
• 2.3.1. Đặc điểm của lao động khai thác thủy sản
• 2.3.2. Đặc điểm của tàu và ngư cụ khai thác thủy sản
• 2.3.3. Đặc điểm của ngư trường và tổ chức sản xuất khai thác thủy sản
• 2.4. Tình hình tiêu thụ và phân phối sản phẩm thủy sản khai thác
• 3. Chương 3: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khái niệm liên quan đến hoạt động khai thác thủy sản
• 3.1.1. Ngư cụ lưới kéo
• 3.1.2. Khai thác thủy sản
• 3.1.3. Vùng khai thác thủy sản
• 3.1.4. Phân loại sản phẩm thủy sản hải sản
• 3.2. Cơ sở lý luận về hiệu quả sản xuất
• 3.2.1. Lý thuyết về sản xuất
• 3.2.1.1. Hàm sản xuất
• 3.2.1.2. Hiệu quả sản xuất
• 3.2.1.3. Hiệu quả sản xuất trong hoạt động khai thác thủy sản
• 3.2.2. Đo lường và dạng hàm hiệu quả sản xuất trong khai thác thủy sản
• 3.2.2.1. Cách đo lường hiệu quả sản xuất
• 3.2.2.2. Dạng hàm hiệu quả sản xuất
• 3.2.2.3. Hiệu quả kỹ thuật
• 3.2.2.4. Hiệu quả chi phí ước lượng từ hàm chi phí biên
• 3.2.2.5. Hiệu suất thay đổi theo quy mô
• 3.2.2.6. Phân tích hàm sản xuất biên ngẫu nhiên cho hoạt động KTTS
• 3.2.2.7. Hàm phi hiệu quả kỹ thuật và chi phí trong khai thác thủy sản
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Cách tiếp cận và khung nghiên cứu
• 3.3.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.3.2.1. Số liệu thứ cấp
• 3.3.2.2. Số liệu sơ cấp
• 3.3.3. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 3.3.3.1. Phương pháp xử lý
• 3.3.3.2. Phương pháp phân tích số liệu
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng khai thác của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.1.1. Đặc điểm về lao động của nghề lưới kéo
• 4.1.2. Đặc điểm về tàu và ngư cụ khai thác
• 4.1.3. Đặc điểm về ngư trường, mùa vụ và sản lượng thủy sản khai thác
• 4.1.4. Thành phần loài hải sản khai thác của nghề lưới kéo đơn
• 4.1.5. Thông tin về tổ chức sản xuất của nghề khai thác thủy sản
• 4.2. Tình hình tiêu thụ và phân phối của sản phẩm thủy sản khai thác
• 4.3. Hiện trạng quản lý nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.3.1. Chính sách quản lý về ngư cụ trong khai thác thủy sản ở Việt Nam
• 4.3.2. Nhận định về quản lý nguồn lợi và bảo vệ nguồn lợi thủy sản
• 4.3.2.1. Các quy định của nhà nước về quản lý và bảo vệ nguồn lợi thủy sản
• 4.3.2.2. Sự thay đổi nguồn lợi thủy sản
• 4.3.2.3. Những khía cạnh phát triển và quản lý để bảo vệ NLTS
• 4.3.2.4. Những rủi ro trong hoạt động khai thác thủy sản
• 4.4. Phân tích hiệu quả sản xuất của nghề lưới kéo ở ĐBSCL
• 4.4.1. Hiệu quả tài chính của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.4.1.1. Chi phí hoạt động khai thác của nghề lưới kéo ở ĐBSCL
• 4.4.1.2. Khía cạnh tài chính của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.4.1.3. Thu nhập của lao động khai thác thủy sản
• 4.4.1.4. Cá tạp trong khai thác thủy sản
• 4.4.2. Hiệu quả kỹ thuật của nghề lưới kéo đơn
• 4.4.2.1. Mô tả các yếu tố đầu vào và đầu ra trong mô hình hiệu quả kỹ thuật
• 4.4.2.2. Ước lượng hiệu quả kỹ thuật của nghề lưới kéo ngoài yếu tố trữ lượng
• 4.4.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật của nghề lưới kéo
• 4.4.2.4. Ước lượng hiệu quả kỹ thuật với trường hợp có yếu tố trữ lượng
• 4.4.3. Hiệu quả chi phí nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.4.3.1. Các yếu tố đầu vào và đầu ra của hàm ước lượng hiệu quả chi phí
• 4.4.3.2. Kiểm định các tham số của mô hình hàm chi phí
• 4.4.3.3. Hiệu quả chi phí của nghề lưới kéo
• 4.4.3.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả chi phí của nghề lưới kéo
• 4.5. Giải pháp nâng cao hiệu quả khai thác thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.5.1. Thuận lợi và khó khăn của nghề lưới kéo ở ĐBSCL
• 4.5.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả của nghề khai thác thủy sản ở ĐBSCL
• 4.5.2.1. Giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất của ngư dân
• 4.5.2.2. Giải pháp quản lý nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.5.2.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả phân phối và tiêu thụ sản phẩm
• 5. Chương 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG PHỎNG VẤN

Tóm tắt

I. Hiệu quả sản xuất thủy sản tại đồng bằng sông Cửu Long

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả sản xuất thủy sản tại đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), một trong những vùng sản xuất thủy sản lớn nhất Việt Nam. Sử dụng mô hình hàm sản xuất biên ngẫu nhiên dạng translog, nghiên cứu đã thu thập dữ liệu từ 223 tàu lưới kéo ở bốn tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và Kiên Giang. Kết quả cho thấy, hiệu quả sản xuất của nghề lưới kéo có sự biến động lớn, với mức hiệu quả kỹ thuật trung bình đạt 68,8%. Điều này cho thấy rằng có nhiều tàu lưới kéo vẫn chưa đạt được hiệu quả tối ưu trong hoạt động khai thác. Việc nâng cao hiệu quả sản xuất không chỉ giúp tăng thu nhập cho ngư dân mà còn góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản bền vững.

1.4. Tầm quan trọng của chính sách phát triển thủy sản

Chính sách phát triển thủy sản cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Việc quản lý nghề cá không chỉ nhằm tăng sản lượng mà còn phải bảo vệ nguồn lợi thủy sản bền vững. Các chính sách cần hướng đến việc hỗ trợ ngư dân trong việc chuyển đổi nghề, cải thiện kỹ thuật nuôi trồng và chế biến thủy sản. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn đảm bảo an sinh xã hội cho cộng đồng ngư dân tại đồng bằng sông Cửu Long.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết của nghiên cứu

Quản lý nghề cá tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, mang đặc trưng của cơ chế tiếp cận tài nguyên mở và quản lý đa mục tiêu (kinh tế, nguồn lợi thủy sản, xã hội và chính trị). Trong đó, mục tiêu xã hội về giải quyết việc làm và duy trì thu nhập cho cộng đồng ngư dân ven biển giữ vai trò trọng yếu (Mardle et al., 2002; Quang et al., 2019). Thực trạng này tạo ra sự đánh đổi giữa việc gia tăng nỗ lực khai thác để đạt hiệu quả kinh tế và việc hạn chế nỗ lực khai thác nhằm bảo vệ nguồn lợi thủy sản (NLTS) đang suy giảm (Ward et al., 2004; Anderson, 2004).

Về mặt thực tiễn, ngành thủy sản đóng góp từ 9–10% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (VASEP, 2021). Vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) cung cấp hơn 38,4% tổng sản lượng thủy sản khai thác tự nhiên của cả nước, trong đó hải sản chiếm 26,1% (Tổng cục Thống kê, 2021). Bốn tỉnh trọng điểm gồm Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và Kiên Giang đóng góp khoảng 70% sản lượng hải sản khai thác toàn vùng. Tuy nhiên, theo Viện Nghiên cứu Hải sản (2018), tổng trữ lượng nguồn lợi hải sản ở vùng biển Việt Nam giai đoạn 2000–2014 giảm 13,9%, trong đó nhóm hải sản tầng đáy suy giảm mạnh nhất (giảm 41,7%). Hoạt động khai thác của đội tàu quy mô nhỏ (chiếm 51,5% số tàu của vùng năm 2021) hoạt động tại vùng ven bờ và vùng lộng tạo áp lực lớn lên nguồn lợi. Nghề lưới kéo đơn là một trong những nghề khai thác đáy chủ yếu nhưng có tính chọn lọc thấp, kích thước mắt lưới ở đụt bình quân 24,5 mm (thấp hơn quy chuẩn 28 mm và 34 mm tại các thông tư quy định), dẫn đến tỷ lệ cá tạp cao. Đồng thời, chuỗi phân phối sản phẩm thủy sản khai thác còn phụ thuộc vào các khâu trung gian, thiếu tính liên kết.

Khoảng trống nghiên cứu

Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu về hiệu quả kỹ thuật và tài chính trong nghề cá tại Việt Nam (Truong et al., 2011; Ngoc et al., 2009; Quang et al., 2019), các nghiên cứu định lượng chuyên sâu về hiệu quả sản xuất (kết hợp cả hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả chi phí) áp dụng phương pháp hàm sản xuất biên ngẫu nhiên (SPF) dạng translog cho riêng nghề lưới kéo đơn tại vùng ĐBSCL vẫn còn hạn chế. Thông tin về mức độ tổn thất doanh thu do phi hiệu quả, hiệu suất theo quy mô và tác động của các yếu tố quản lý, ngư trường và liên kết chuỗi chưa được lượng hóa đồng bộ để phục vụ công tác điều chỉnh chính sách chuyển đổi nghề và phân vùng khai thác theo Luật Thủy sản năm 2017 và Nghị định số 26/2019/NĐ-CP.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là phân tích hiệu quả sản xuất của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long, từ đó đề xuất hàm ý chính sách quản lý khai thác ổn định nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Ước lượng hiệu quả kỹ thuật trong hoạt động khai thác thủy sản của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long.
2. Ước lượng hiệu quả chi phí trong khai thác thủy sản của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long.
3. Xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất trong hoạt động khai thác thủy sản của ngư dân nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long.
4. Đề xuất hàm ý chính sách quản lý phát triển ổn định nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Mức hiệu quả kỹ thuật của các tàu lưới kéo ở vùng ĐBSCL đạt ở mức độ nào?
2. Mức hiệu quả chi phí của các tàu lưới kéo ở vùng ĐBSCL đạt ở mức độ nào?
3. Yếu tố nào tác động đến mức hiệu quả kỹ thuật và chi phí của các tàu lưới kéo ở ĐBSCL?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hiệu quả kỹ thuật (TE), hiệu quả chi phí (CE), các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất và các quyết định kinh tế của ngư dân làm nghề lưới kéo đơn.
• Phạm vi không gian: Khảo sát tại 4 tỉnh ven biển thuộc ĐBSCL: Sóc Trăng, Bạc Liêu (đại diện vùng biển Đông Nam Bộ - ĐNB) và Cà Mau, Kiên Giang (đại diện vùng biển Tây Nam Bộ - TNB).
• Phạm vi đối tượng tàu: Nhóm tàu lưới kéo đơn có chiều dài lớn nhất từ 6 m đến dưới 15 m (hoạt động tại vùng ven bờ và vùng lộng, không bao gồm vùng khơi).
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thu thập giai đoạn 2015–2021; số liệu sơ cấp điều tra từ tháng 1/2020 đến tháng 5/2021, phản ánh hoạt động sản xuất kinh doanh bình quân các chuyến biển trong năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Phương pháp đo lường hiệu quả trong nghề cá: Các nghiên cứu quốc tế và trong nước sử dụng hai hướng tiếp cận chính là phương pháp tham số - Phân tích hàm sản xuất biên ngẫu nhiên (Stochastic Production Frontier - SPF/SFA) và phương pháp phi tham số - Phân tích màng bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) (Lewin & Lovell, 1990; Herrero, 2005). Các tác giả Kirkley et al. (1995, 1998), Sharma & Leung (1999), Pascoe & Coglan (2002), Tingley et al. (2005), Duy & Flaaten (2016), Pascoe et al. (2017) đã ứng dụng SFA để đo lường hiệu quả kỹ thuật; trong khi Herrero et al. (2006), Oliveira et al. (2010) áp dụng DEA. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc lựa chọn dạng hàm translog hay Cobb-Douglas phụ thuộc vào kiểm định giả thuyết cấu trúc dữ liệu và tương tác giữa các yếu tố đầu vào.
2. Hiệu quả chi phí và phân tích tài chính: Kompas & Che (2005) ước lượng hàm chi phí biên ngẫu nhiên cho nghề lưới kéo tại Úc, chứng minh vai trò của chuyển nhượng hạn ngạch trong việc giảm chi phí. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Sinh & Long (2011), Tuy và ctv. (2011), Vẹn và ctv. (2013), Long và ctv. (2018), Hùng & Quỳnh (2020) chủ yếu phân tích các chỉ tiêu tài chính như doanh thu, chi phí biến đổi, lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận trên chi phí của nghề lưới kéo và lưới rê.
3. Các yếu tố tác động đến hiệu quả sản xuất:
   • Đặc điểm lao động: Kinh nghiệm, tuổi và học vấn của thuyền trưởng có tác động đáng kể đến hiệu quả đánh bắt (Comitimi & Huang, 1967; Crutchfield & Gates, 1985; Sharma & Leung, 1999). Việc sử dụng lao động gia đình và trình độ quản lý cũng được ghi nhận ảnh hưởng đến mức độ phi hiệu quả (Quang et al., 2019).
   • Đặc điểm kỹ thuật của tàu và ngư cụ: Công suất máy (CV), chiều dài tàu, số lượng và kích thước miệng lưới, tuổi tàu và xuất xứ động cơ tác động trực tiếp đến sản lượng (Pascoe & Coglan, 2002; Truong et al., 2011; Quang et al., 2019).
   • Ngư trường và tổ chức sản xuất: Sự khác biệt về vùng sinh thái biển, khoảng cách di chuyển đến ngư trường, việc đăng ký ngư cụ và tham gia các tổ hợp tác/liên kết khai thác có tác động tích cực đến hiệu quả kỹ thuật (Truong et al., 2011; Phượng & Hiền, 2015; Duy & Flaaten, 2016).
4. Phân tích kênh phân phối và chuỗi giá trị: Các nghiên cứu của Ardjosoediro & Neven (2008), Porras et al. (2017), Rosales et al. (2017), Purcell et al. (2017), Duy và ctv. (2012, 2014), Phượng và ctv. (2018) chỉ ra rằng sản phẩm hải sản quy mô nhỏ tiêu thụ chủ yếu qua mạng lưới trung gian (vựa thu mua, thương lái), ngư dân thường chịu vị thế đàm phán yếu và nhận tỷ suất lợi ích biên thấp nhất trong chuỗi giá trị.

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án giải quyết khoảng trống về việc thiếu hụt mô hình phân tích định lượng đồng thời giữa hàm sản xuất/chi phí biên dạng translog và hàm phi hiệu quả cho nhóm tàu lưới kéo đơn quy mô nhỏ (6 đến dưới 15 m) tại 4 tỉnh trọng điểm ĐBSCL; đưa biến doanh thu và sản lượng tổng hợp theo tỷ trọng loài vào mô hình; kết hợp phân tích mô hình hồi quy Logit thứ bậc (Ordered Logistic Regression) để xác định xác suất phân nhóm hiệu quả; đồng thời liên kết kết quả phân tích kỹ thuật - chi phí với thực trạng kênh phân phối và khung pháp lý phân vùng khai thác mới.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết sản xuất và hàm sản xuất biên: Luận án dựa trên lý thuyết kinh tế vi mô về hành vi sản xuất của doanh nghiệp/hộ cá thể (Beattie & Taylor, 1993; Coelli et al., 2005). Hoạt động khai thác thủy sản được mô hình hóa qua mối quan hệ giữa nỗ lực khai thác (đầu vào cố định và biến đổi) và sản lượng/doanh thu đầu ra (Anderson, 2004).
• Đo lường hiệu quả sản xuất (Production Efficiency):
  • Hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency - TE): Khả năng tối đa hóa sản lượng đầu ra từ một tập hợp đầu vào nhất định (Output-oriented) hoặc tối thiểu hóa đầu vào để đạt mức đầu ra cho trước (Input-oriented).
  • Hiệu quả chi phí (Cost Efficiency - CE): Khả năng sản xuất một mức sản lượng cho trước với tổng chi phí thấp nhất, kết hợp giữa hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân phối (Allocative Efficiency).
  • Hiệu suất thay đổi theo quy mô (Returns to Scale - RTS): Đánh giá mức độ thay đổi của đầu ra khi tất cả các yếu tố đầu vào tăng cùng một tỷ lệ.
• Mô hình kinh tế lượng:
  • Hàm sản xuất biên ngẫu nhiên dạng Translog (Translog Stochastic Production Frontier) và hàm chi phí biên ngẫu nhiên (Stochastic Cost Frontier).
  • Mô hình Battese & Coelli (1995) cho phép ước lượng đồng thời (one-step estimation) các tham số của hàm biên và các tham số của phương trình phương sai phi hiệu quả ($u_i$).
  • Mô hình hồi quy Logistic thứ bậc (Ordered Logistic Regression) phân tích xác suất rơi vào các nhóm mức độ hiệu quả kỹ thuật và chi phí.

Khung phân tích của luận án:
Đầu vào cố định & biến đổi (Tàu, lưới, máy, lao động, nhiên liệu, thời gian)
  [Hàm sản xuất / chi phí biên ngẫu nhiên Translog (SPF)]
Ước lượng TE & CE             Ước lượng hàm phi hiệu quả
(Mức đạt được & tổn thất)     (Kinh nghiệm, học vấn, kích cỡ tàu,
                               ngư trường, đăng ký, liên kết)
  [Mô hình Ordered Logistic Regression]
  [Giải pháp chính sách quản lý & phát triển ổn định]

Phương pháp thu thập và nguồn dữ liệu

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 4 tỉnh (Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang), Viện Nghiên cứu Hải sản, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) giai đoạn 2015–2021.
• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát trực tiếp qua bảng câu hỏi có cấu trúc đối với 4 nhóm tác nhân (tổng cộng 337 quan sát):
  1. Chủ tàu/thuyền trưởng tàu lưới kéo đơn: 223 mẫu (chiều dài 6 đến dưới 15 m) tại 4 tỉnh.
  2. Cơ sở vựa thu mua thủy sản: 24 mẫu.
  3. Cơ sở sơ chế và chế biến (SCCB): 10 mẫu.
  4. Hộ kinh doanh bán lẻ thủy sản: 80 mẫu.

Phương pháp xử lý và phân tích số liệu

• Thống kê mô tả (tần số, số trung bình, độ lệch chuẩn, bảng chéo) để mô tả hiện trạng kỹ thuật, tài chính và kênh phân phối.
• Phần mềm sử dụng: FRONTIER 4.1 và STATA để ước lượng các tham số hàm biên, kiểm định tỷ số khả như (Likelihood Ratio test) lựa chọn dạng hàm (giữa Cobb-Douglas và Translog) và kiểm định sự tồn tại của thành phần phi hiệu quả ngẫu nhiên ($\gamma$).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài. Tác giả trình bày bức tranh tổng thể về vai trò kinh tế của ngành khai thác thủy sản ĐBSCL và xung đột giữa áp lực khai thác ven bờ với yêu cầu bảo tồn NLTS. Chương này làm rõ 4 mục tiêu nghiên cứu, 3 câu hỏi nghiên cứu, phạm vi khảo sát tập trung vào đội tàu lưới kéo đơn 6 đến dưới 15 m tại 4 tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang trong năm 2019, đồng thời nêu rõ các đóng góp và giới hạn của luận án.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương 2 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước theo 4 nội dung:

1. Hiện trạng khai thác thủy sản ĐBSCL: Phân tích biến động số lượng tàu (năm 2021 toàn vùng có 21.331 tàu; số tàu ven bờ giảm bình quân 2%/năm, tàu xa bờ tăng 2,3%/năm); cơ cấu nghề (nghề lưới kéo chiếm 40,4%, lưới rê 20,4%, lưới vây 4%); năng suất khai thác bình quân toàn vùng đạt 0,43 tấn/CV.
2. Trữ lượng nguồn lợi: Tổng hợp trữ lượng vùng biển ĐNB (1.141 nghìn tấn; khả năng khai thác 478 nghìn tấn) và TNB (610 nghìn tấn; khả năng khai thác 250 nghìn tấn).
3. Tổng quan lý thuyết và phương pháp đo lường hiệu quả sản xuất: Tổng kết 14 công trình quốc tế và trong nước tiêu biểu về ứng dụng SPF và DEA trong nghề cá (Bảng 2.5 trong luận án).
4. Tổng quan kênh phân phối: Khái quát vai trò các tác nhân trung gian và thực trạng ngư dân bị phụ thuộc giá.

Chương 3: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết khung lý thuyết và quy trình phân tích định lượng:

• Định nghĩa các thuật ngữ kỹ thuật nghề cá theo Luật Thủy sản 2017: ngư cụ lưới kéo đơn, vùng ven bờ, vùng lộng, vùng khơi.
• Thiết lập mô hình hàm sản xuất biên ngẫu nhiên dạng Translog:

$$\ln(Y_i) = \beta_0 + \sum_{j=1}^{k} \beta_j \ln(X_{ji}) + \frac{1}{2}\sum_{j=1}^{k}\sum_{m=1}^{k} \beta_{jm}\ln(X_{ji})\ln(X_{mi}) + v_i - u_i$$

Trong đó biến đầu ra $Y_i$ là doanh thu hoặc sản lượng tổng hợp; các biến đầu vào $X_{ji}$ gồm: công suất máy (CV), chiều dài lưới (m), số lao động (người), chi phí nhiên liệu và các chi phí biến đổi khác (đồng), thời gian đánh bắt (ngày).

• Thiết lập mô hình hàm chi phí biên ngẫu nhiên Translog và hàm phi hiệu quả ($u_i$) với các biến giải thích: kinh nghiệm thuyền trưởng, học vấn, kích cỡ tàu, ngư trường, khoảng cách đánh bắt, việc đăng ký ngư cụ, và mức độ tham gia liên kết.

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương 4 trình bày toàn bộ kết quả phân tích thực nghiệm của luận án qua 5 nhóm nội dung chính:

1. Hiện trạng khai thác, kỹ thuật và tài chính của nghề lưới kéo đơn

• Đặc điểm lao động và tàu thuyền: Số lao động bình quân 2–6 người/tàu; kinh nghiệm thuyền trưởng trung bình 16 năm; trình độ học vấn chủ yếu ở bậc trung học cơ sở (cấp 2). Công suất máy bình quân từ 46,2 CV đến 82,2 CV; chiều dài ngư cụ trung bình 22,1 m (biến thiên từ 8 m đến 45 m); kích thước mắt lưới ở đụt là 24,5 mm.
• Kết quả chuyến biển và tài chính: Thời gian khai thác trung bình 3,3 ngày/chuyến; sản lượng khai thác bình quân 581,8 kg/chuyến (582 kg/chuyến). Chi phí bình quân 11,8 triệu đồng/chuyến; doanh thu đạt khoảng 19,9 triệu đồng; lợi nhuận trung bình 8,1 triệu đồng/chuyến; tỷ suất lợi nhuận trên chi phí đạt 0,9 lần (tương đương tỷ suất lợi nhuận/doanh thu đạt 0,6–0,9 lần tùy nhóm tàu).

Chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật	Giá trị bình quân	Khoảng dao động / Ghi chú
Số lượng lao động trên tàu	2–6 người/tàu	Lao động gia đình và thuê mướn
Kinh nghiệm của thuyền trưởng	16 năm	Trình độ học vấn chủ yếu cấp 2
Công suất máy tàu	46,2 – 82,2 CV	Tàu chiều dài từ 6 đến <15 m
Chiều dài ngư cụ	22,1 m	Dao động từ 8 m đến 45 m
Kích thước mắt lưới tại đụt ($2a$)	24,5 mm	Thấp hơn quy chuẩn quy định
Thời gian khai thác mỗi chuyến	3,3 ngày/chuyến	Khai thác quanh năm (vụ Nam & Bắc)
Sản lượng khai thác bình quân	581,8 kg/chuyến	Tỷ lệ cá tạp chiếm tỷ trọng lớn
Tổng chi phí khai thác	11,8 triệu đồng/chuyến	Chi phí nhiên liệu chiếm tỷ trọng cao
Lợi nhuận bình quân	8,1 triệu đồng/chuyến	Tỷ suất lợi nhuận bình quân 0,9 lần

2. Kênh phân phối và tiêu thụ sản phẩm

• 100% sản lượng thủy sản khai thác của đội tàu khảo sát được bán trực tiếp cho các cơ sở vựa thu mua tại cảng cá/bến cá.
• Vựa thu mua tái phân phối: 56,5% sản lượng chuyển đến các chợ đầu mối; 22,7% chuyển cho người bán lẻ tại chợ truyền thống; khoảng 5% sản lượng được đưa vào kênh chế biến nâng cao giá trị gia tăng (GTGT).
• Ngư dân hoàn toàn bị động trong việc định giá, thông tin thị trường chủ yếu phụ thuộc vào vựa thu mua.

Tác nhân tiếp nhận	Tỷ lệ phân phối sản lượng (%)	Đặc điểm tiêu thụ
Vựa thu mua (từ ngư dân)	100,0%	Tiếp nhận toàn bộ sản lượng tại bến
↳ Chợ đầu mối	56,5%	Tiêu thụ dạng tươi sống nội địa
↳ Người bán lẻ	22,7%	Bán lẻ tại các chợ truyền thống
↳ Cơ sở sơ chế, chế biến	5,0%	Chế biến nâng cao giá trị gia tăng
↳ Kênh khác / hao hụt	15,8%	Tiêu dùng địa phương, chế biến thủ công

3. Hiệu quả kỹ thuật (TE) và các yếu tố ảnh hưởng

• Mức hiệu quả kỹ thuật trung bình đạt 68,8% (dao động từ mức thấp đến trên 90%); có 41,3% số tàu đạt mức TE trên 80%.
• Tiềm năng nâng cao hiệu quả kỹ thuật là 31,2% với công nghệ và nguồn lực hiện có. Doanh thu tổn thất trung bình do phi hiệu quả kỹ thuật ước tính là 5,3 triệu đồng/chuyến.
• Các biến có tác động làm giảm phi hiệu quả kỹ thuật (nâng cao TE) có ý nghĩa thống kê gồm: kinh nghiệm của thuyền trưởng, kích cỡ tàu, số lượng miệng lưới, việc có liên kết trong khai thác, có đăng ký ngư cụ, và ngư trường khai thác phù hợp. Phân tích hệ số co giãn cho thấy hoạt động khai thác có hiệu suất tăng theo quy mô.

4. Hiệu quả chi phí (CE) và các yếu tố ảnh hưởng

• Mức hiệu quả chi phí bình quân đạt 70,0% (dao động từ 36,4% đến 95,5%). Điều này hàm ý ngư dân có khả năng tiết giảm chi phí sản xuất khoảng 30% để đạt mức chi phí tối ưu trên đường biên.
• Các yếu tố ảnh hưởng đến phi hiệu quả chi phí: tỷ lệ lao động gia đình, kinh nghiệm của thuyền trưởng, kích thước tàu, việc đăng ký ngư cụ, khoảng cách di chuyển đến ngư trường và vùng sinh thái biển (ĐNB so với TNB).

5. Hệ thống giải pháp đề xuất

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Ngư dân đầu tư, nâng cấp trang thiết bị và chuyển đổi sang các loại ngư cụ thân thiện với môi trường và NLTS.
2. Ban hành chính sách kiểm soát, cắt giảm số lượng tàu lưới kéo ven bờ kết hợp hài hòa mục tiêu sinh kế và bảo tồn nguồn lợi.
3. Tăng cường tuần tra, thanh tra, kiểm soát việc tuân thủ kích thước mắt lưới, xử lý vi phạm khai thác sai vùng và hỗ trợ kinh phí chuyển đổi nghề cho ngư dân.
4. Xây dựng mô hình liên kết ngang (tổ đội hợp tác trên biển) và liên kết dọc (giữa ngư dân, vựa thu mua và doanh nghiệp chế biến).
5. Đầu tư công nghệ bảo quản sản phẩm sau thu hoạch trên tàu (sử dụng hầm bảo quản bọc PU/vật liệu cách nhiệt, đá tuyết), giảm tỷ lệ suy giảm chất lượng và nâng cao tỷ trọng chế biến.

Chương 5: Kết luận và kiến nghị

Chương 5 tổng kết các kết quả đạt được đối chiếu với 4 mục tiêu ban đầu: khẳng định nghề lưới kéo đơn quy mô nhỏ tại ĐBSCL có hiệu quả tài chính ngắn hạn nhưng mức hiệu quả kỹ thuật (68,8%) và hiệu quả chi phí (70,0%) còn dư địa cải thiện lớn; chỉ rõ sự cần thiết phải can thiệp chính sách giảm áp lực vùng lộng/ven bờ và kiến nghị các định hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Bổ sung phương pháp luận đo lường hiệu quả đa sản phẩm trong nghề cá: Luận án đã áp dụng thành công phương pháp ước lượng đồng thời hàm sản xuất biên ngẫu nhiên (SPF) dạng translog và hàm phi hiệu quả với biến đầu ra tổng hợp dựa trên doanh thu và tỷ trọng sản lượng các nhóm loài, phản ánh chính xác đặc thù khai thác đa loài của nghề cào tầng đáy tại vùng nhiệt đới.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng kết hợp: Luận án kết hợp phân tích hàm biên ngẫu nhiên với mô hình hồi quy Logistic thứ bậc (Ordered Logistic Regression), cho phép ước lượng xác suất phân nhóm hiệu quả kỹ thuật và chi phí theo các đặc tính kinh tế - kỹ thuật của tàu và thuyền trưởng.
3. Lượng hóa hiệu suất quy mô và tổn thất kinh tế: Tính toán chính xác hiệu suất theo quy mô của nghề lưới kéo đơn ĐBSCL và chỉ ra mức tổn thất doanh thu cụ thể do phi hiệu quả kỹ thuật (5,3 triệu đồng/chuyến), cung cấp bằng chứng định lượng cho lý thuyết kinh tế thủy sản.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp cơ sở dữ liệu vi mô chi tiết: Cung cấp hệ thống dữ liệu sơ cấp đồng bộ về thông số tàu, ngư cụ, chi phí, doanh thu, lợi nhuận và kênh phân phối của 223 tàu lưới kéo đơn cùng các tác nhân thương mại tại 4 tỉnh trọng điểm (Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang).
2. Cơ sở cho việc thực thi chính sách phân vùng khai thác: Kết quả nghiên cứu là luận cứ thực tiễn phục vụ công tác quản lý tàu cá có chiều dài từ 6 m đến dưới 15 m theo Luật Thủy sản 2017 và Nghị định 26/2019/NĐ-CP, hỗ trợ các địa phương xây dựng lộ trình giảm tàu lưới kéo và chuyển đổi sinh kế bền vững cho ngư dân.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

1. Giả định về giá sản phẩm: Nghiên cứu giả định giá bán sản phẩm thủy sản ổn định trong năm nghiên cứu (2019), chưa lượng hóa đầy đủ sự biến động giá theo mùa vụ, thời điểm cập bến và biến động thị trường tiêu thụ.
2. Thiếu hụt dữ liệu chuỗi thời gian về sinh học và trữ lượng: Mô hình chủ yếu phân tích khía cạnh phối hợp các yếu tố đầu vào kỹ thuật do con người kiểm soát; chưa tích hợp đầy đủ các biến động sinh học của nguồn lợi thủy sản (biến động trữ lượng theo tháng/quý) do thiếu chuỗi số liệu giám sát nguồn lợi chuyên sâu.
3. Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Đề tài chỉ giới hạn khảo sát trên loại hình tàu lưới kéo đơn có chiều dài từ 6 m đến dưới 15 m hoạt động ở vùng ven bờ và vùng lộng, chưa bao gồm các tàu lưới kéo đôi và đội tàu khai thác vùng khơi. Số liệu chi phí - sản lượng dựa trên trí nhớ và ước tính bình quân của người trả lời phỏng vấn.

Hướng nghiên cứu tiếp

1. Mở rộng mô hình kinh tế lượng sinh học (Bio-economic modeling) tích hợp chuỗi dữ liệu bảng (panel data) theo thời gian và chỉ số trữ lượng sinh khối nguồn lợi thủy sản tầng đáy.
2. Nghiên cứu đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội và chi phí cơ hội của các mô hình sinh kế chuyển đổi cho ngư dân làm nghề lưới kéo ven bờ sang các nghề khai thác có tính chọn lọc cao (lưới rê, nghề câu) hoặc nuôi trồng thủy sản.
3. Phân tích chi tiết chuỗi giá trị và phân phối biên lợi nhuận giữa các tác nhân từ khâu khai thác, vựa thu mua, chế biến xuất khẩu đến người tiêu dùng cuối cùng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Cục Thủy sản, Sở NN&PTNT các tỉnh ven biển): Tham khảo các số liệu thực chứng về mức độ vi phạm mắt lưới (24,5 mm), tỷ lệ cá tạp, tổn thất chi phí và hiệu quả kỹ thuật để xây dựng hạn ngạch tàu cá, quy hoạch chuyển đổi cơ cấu nghề khai thác và hoàn thiện chính sách hỗ trợ sinh kế ven bờ.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Kinh tế Nông nghiệp, Kinh tế Tài nguyên, Quản lý Thủy sản: Tham khảo phương pháp thiết lập hàm sản xuất biên Translog, quy trình kiểm định tham số trong phần mềm FRONTIER/STATA và kỹ thuật xử lý dữ liệu khai thác đa loài.
• Các tổ chức phát triển và nghiệp đoàn nghề cá: Sử dụng số liệu về kênh phân phối và thực trạng liên kết để thiết kế các dự án đồng quản lý nguồn lợi thủy sản ven bờ và hỗ trợ ngư dân thành lập các tổ hợp tác liên kết sản xuất.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mức hiệu quả kỹ thuật (TE) và hiệu quả chi phí (CE) trung bình của đội tàu lưới kéo đơn trong nghiên cứu là bao nhiêu?

Mức hiệu quả kỹ thuật (TE) trung bình của các tàu khảo sát đạt 68,8% (khoảng 41,3% số tàu đạt TE trên 80%), cho thấy tiềm năng nâng cao sản lượng là 31,2% nếu tối ưu hóa kỹ thuật. Mức hiệu quả chi phí (CE) trung bình đạt 70,0% (dao động từ 36,4% đến 95,5%), đồng nghĩa với việc ngư dân có thể cắt giảm khoảng 30% chi phí sản xuất ở điều kiện công nghệ hiện tại.

2. Tổn thất doanh thu do phi hiệu quả kỹ thuật của mỗi chuyến biển được tính toán là bao nhiêu?

Luận án ước lượng mức doanh thu bị mất đi do tình trạng kém hiệu quả kỹ thuật của tàu lưới kéo đơn trung bình là 5,3 triệu đồng/chuyến khai thác.

3. Những yếu tố nào ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến hiệu quả sản xuất của tàu lưới kéo đơn?

• Hiệu quả kỹ thuật: Kinh nghiệm của thuyền trưởng, kích cỡ tàu, số miệng lưới sử dụng, việc có tham gia liên kết khai thác, việc thực hiện đăng ký ngư cụ với cơ quan quản lý, khoảng cách ngư trường và vị trí ngư trường khai thác.
• Hiệu quả chi phí: Tỷ lệ lao động gia đình tham gia trên tàu, kinh nghiệm thuyền trưởng, kích cỡ tàu, việc đăng ký ngư cụ, khoảng cách di chuyển và vùng sinh thái ngư trường (vùng biển ĐNB và TNB).

4. Đặc điểm kênh phân phối sản phẩm thủy sản của nghề lưới kéo đơn tại ĐBSCL diễn ra như thế nào?

100% sản lượng đánh bắt được bán trực tiếp cho các vựa thu mua tại địa phương. Từ vựa thu mua, 56,5% sản lượng được chuyển bán đến các chợ đầu mối, 22,7% bán cho người bán lẻ tại chợ truyền thống và chỉ có khoảng 5,0% tổng sản lượng được đưa vào kênh chế biến có tạo giá trị gia tăng.

5. Thực trạng kích thước mắt lưới tại đụt của nghề lưới kéo đơn khảo sát có đáp ứng quy định pháp lý không?

Kích thước mắt lưới tại đụt ($2a$) ghi nhận thực tế trung bình là 24,5 mm, nhỏ hơn đáng kể so với quy định tối thiểu 28 mm tại Thông tư số 02/2006/TT-BTS và quy định không nhỏ hơn 34 mm đối với vùng lộng theo quy định hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đặng Thị Phượng (2024) đã phân tích toàn diện hiệu quả sản xuất và thực trạng kinh tế - kỹ thuật của nghề lưới kéo đơn có chiều dài từ 6 đến dưới 15 m tại 4 tỉnh ven biển Đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả ước lượng mô hình hàm biên ngẫu nhiên dạng translog xác định mức hiệu quả kỹ thuật đạt 68,8% và hiệu quả chi phí đạt 70,0%, chỉ ra tiềm năng cải thiện hiệu quả và tiết giảm chi phí sản xuất còn khoảng 30–31%. Nghiên cứu cung cấp hệ thống bằng chứng định lượng về các yếu tố tác động đến hiệu quả sản xuất và chuỗi tiêu thụ sản phẩm, tạo cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoạch định chính sách phân vùng khai thác, kiểm soát ngư cụ đáy và chuyển đổi nghề bền vững theo Luật Thủy sản năm 2017.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu. Nội dung của chương trình bày tính cấp thiết về mặt lý luận và thực tiễn về vấn đề nghiên cứu của luận án, các mục tiêu nghiên cứu cần đạt được, các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu, giới hạn phạm vi nghiên cứu. Đồng thời, nội dung của chương này còn trình bày cấu trúc của luận án, một số đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn và điểm mới cũng như một số hạn chế của luận án. Chương 2: Tổng quan tài liệu.

Nội dung của chương 2 gồm có một số nội dung chính được trình bày như: Khái quát về hoạt động khai thác thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long, tổng quan các tài liệu liên quan đến nội dung nghiên cứu, nó cung cấp những thông tin cơ bản về lĩnh vực nghiên cứu và khái quát các công trình nghiên cứu liên quan. Chương 3: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu. Nghiên cứu này trình bày một cách tổng thể cơ sở lý luận, các khái niệm, đánh giá lý thuyết về hiệu quả trong khai thác thủy sản. Trên cơ sở lý thuyết và lý luận, phương pháp nghiên cứu của luận án này được xây dựng nhằm đáp ứng với mục tiêu và nội dung nghiên cứu đề ra.

Chương 4: Kết quả và thảo luận. Nội dung chương 4 bao gồm các nội dung sau: (1) Nghiên cứu mô tả hiện trạng khai thác của nghề lưới kéo ở Đồng bằng sông Cửu Long; (2) Tình hình tiêu thụ và phân phối của sản phẩm thủy sản khai thác ở ĐBSCL; (3) Hiện trạng quản lý của nghề lưới kéo ở ĐBSCL; (4) Phân tích hiệu quả sản xuất và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất của nghề lưới kéo ở ĐBSCL; và (5) Giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất, quản lý và tiêu thụ sản phẩm thủy sản của nghề lưới kéo ở ĐBSCL. Chương 5: Kết luận và kiến nghị. Nội dung chương 5 được tác giả trình bày kết luận về các kết quả đạt được của nghiên cứu theo mục tiêu và nội dung nghiên cứu đã đặt ra.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và những hạn chế của nội dung nghiên cứu, tác giả kiến nghị những định hướng nghiên cứu trong tương lai trong lĩnh vực khai thác thuỷ sản ở ĐBSCL.6 Đóng góp của luận án Trên cơ sở nghiên cứu lý thuyết, thực trạng khai thác, tiêu thụ sản phẩm thủy sản và kết quả nghiên cứu thực nghiệm, kết quả luận án có một số đóng góp cho thực tiễn và khoa học như sau: Nghiên cứu mô tả thực trạng hoạt động khai thác, tình hình tiêu thụ và kênh phân phối sản phẩm của nghề lưới kéo ở ĐBSCL. Từ đó góp phần cung cấp và bổ sung thông tin liên quan cho nhà quản lý và ngư dân. Đồng thời, thực trạng khai thác thủy sản này góp phần bổ sung thông tin về nguồn tài liệu tham khảo cho đào tạo giáo dục. Kết quả nghiên cứu đã cung cấp thông tin sự kém TE và CE trong KTTS là một phần do sự phối hợp các yếu tố đầu vào trong quá trình khai thác.

Ngoài ra, nghiên cứu cũng xác định các yếu về đặc điểm tàu, ngư cụ và kinh tế- xã hội của ngư dân tác động sự kém hiệu quả sản xuất. Từ đây, ngư dân nắm được hiện trạng phối hợp sử dụng các yếu tố sản xuất nhằm góp phần cho ngư dân điều chỉnh và định hướng KTTS đạt hiệu quả tối ưu. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu là cơ sở vận dụng xây dựng chính sách trong việc quản lý phát triển ngành khai thác thủy sản trên địa bàn nghiên cứu. Luận án áp dụng phương pháp ước lượng tham số, với phương pháp ước lượng biên ngẫu nhiên để đo lường TE và CE cũng như phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến TE và CE trong KTTS.

Phương pháp ước lượng tham số được nhiều nhà nghiên cứu trong lĩnh vực nông nghiệp nói chung và khai thác thủy sản nói riêng thực hiện. Nghiên cứu này ứng dụng kỹ thuật ước lượng đồng thời giữa hàm sản xuất và hàm phi hiệu quả nhằm để đạt được các ước lượng vững. Ngoài ra, luận án còn tính toán hiệu suất quy mô của hoạt động khai thác thủy sản của ngư dân làm nghề lưới kéo đơn. Luận án góp phần làm giàu phương pháp đo lường hiệu quả sản xuất trong hoạt động KTTS với nhiều đầu ra sản phẩm.

Cụ thể là phương pháp ước lượng hiệu quả kỹ thuật với biến đầu ra là doanh thu và sản lượng tổng hợp dựa trên tỷ trọng doanh thu các loài và nhóm loài thủy sản đóng góp. Ngoài ra, tác giả đã ứng dụng phương pháp hồi quy logigit thứ bậc (Ordered logistic regression) cho các nhân tố tác động đến chỉ số phi hiệu quả kỹ thuật và chi phí. Từ đó tác giả xác định được xác suất hiệu quả của từng nhóm, góp phần đưa ra kiến nghị cho ngư dân nâng cao hiệu quả KTTS. Địa bàn nghiên cứu là bốn tỉnh ven biển là Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và Kiên Giang thuộc Đồng bằng sông Cửu Long, đây là vùng có hoạt động khai thác thủy sản trọng điểm và trong định hướng phát triển kinh tế biển.

Do đó, cần có nhiều nghiên cứu và đề xuất giải pháp phát triển ngành khai thác thủy sản trong thời gian tới.7 Hạn chế của luận án Nghiên cứu đã phân tích được thực trạng, hiệu quả sản xuất, các yếu tố tác động đến hiệu quả sản xuất và tình hình tiêu thụ sản phẩm thủy sản khai thác của nghề lưới kéo ở ĐBSCL. Tuy nhiên, nghiên cứu còn một số hạn chế như sau: 8 - Giá sản phẩm thủy sản khai thác được giả định là ổn định trong thời gian nghiên cứu, tức là doanh thu hoạt động khai thác của ngư dân phần lớn phụ thuộc vào sản lượng thủy sản khai thác. Tuy nhiên, giá cả sản phẩm biến động rất lớn giữa các chuyến biển, vùng nghiên cứu và mùa vụ khai thác, nhưng nghiên cứu này chưa được đo lường đầy đủ. Do vậy, kết quả nghiên cứu có thể giải thích tốt trong điệu kiện được giả định trên.

- Nghiên cứu chỉ tập trung phân tích hiệu quả sự phối hợp các yếu tố đầu vào trong khai thác của ngư dân. Trong khi đó, nguồn lợi thủy sản là nguồn lợi tự nhiên nên hiệu quả khai thác của ngư dân còn phụ thuộc vào yếu tố trữ lượng NLTS. Tức là phân tích về mặt sinh học chưa được quan tâm bởi yêu cầu số liệu phải có các thông số về mặt sinh học của các loài cá cũng như số liệu theo thời gian (tháng, quý, năm). Hơn nữa, số liệu của nghiên cứu là số liệu sử dụng các giá trị bình quân và dựa vào ước đoán của người phỏng vấn nên có thể ảnh hưởng đến kết quả.

- Hoạt động khai thác thủy sản của ngư dân rất đa dạng về ngư cụ và ngư trường khai thác, nhưng nghiên cứu chỉ tập trung các tàu lưới kéo đơn với chiều dài tàu từ 6m đến dưới 15 m ở ngư trường khai thác vùng ven bờ và vùng lộng. 9 Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU Chương 2 mô tả các nội dung chính sau: (1) khái quát tổng quát các đặc điểm về hoạt động khai thác thủy sản ở ĐBSCL thông qua các chỉ tiêu như là quy mô khai thác, nghề khai thác, ngư trường, mùa vụ cũng như sản lượng thủy sản khai thác; (2) tổng hợp các tài liệu liên quan đến hiệu quả sản xuất trong KTTS bao gồm hiệu quả về chi phí và tài chính; hiệu quả kỹ thuật và kinh tế trong hoạt động khai thác thủy sản cũng như thống kê các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất trong KTTS, và (3) khái quát về tình hình tiêu thụ và phân phối sản phẩm thủy sản khai thác.1 Hiện trạng khai thác thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long 2.1 Qui mô khai thác thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long Đồng bằng sông Cửu Long có điều kiện thuận lợi về điều kiện tự nhiên trong hoạt động khai thác thủy sản. Sản lượng thủy sản khai thác của vùng thời gian qua không ngừng gia tăng, đóng góp khoảng 41% sản lượng thủy sản khai thác của Việt Nam. Năm 2021, số lượng tàu thuyền khai thác thủy sản là 21.331 tàu, song với đó nhiều địa phương trong vùng đã đầu tư xây dựng trên 20 cảng cá, bến cá và hằng trăm cơ sở đóng sửa tàu thuyền cùng với các chợ và vựa thu mua thủy sản (Tổng cục Thống kê, 2022).

Trong đó, đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 10.355 tàu đánh cá xa bờ, chiếm khoảng 48,5% số lượng tàu đánh bắt. Điều này có thể nói là qui mô KTTS ở ĐBSCL thuộc qui mô vừa và nhỏ, khoảng 51,5% số tàu đánh cá có qui mô nhỏ và khai thác ven bờ. Tuy nhiên, số lượng tàu đánh cá xa bờ có phát triển trong những năm qua nhưng tỉ lệ còn hạn chế. Tỷ trọng phát triển số lượng tàu khai thác xa bờ tăng bình quân 2,3%/năm trong giai đoạn 2015-2021 (Tổng Cục Thống kê, 2022).1: Số lượng tàu khai thác thủy sản ở ĐBSCL (Đơn vị tính: tàu) Năm 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Tiền Giang 1.054 984 959 953 975 949 896 Sóc Trăng 958 903 939 992 974 881 890 Bạc Liêu 1.331 (Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2022) Đồng bằng sông Cửu Long có tám tỉnh ven biển đóng vai trò quan trọng phát triển kinh tế biển của vùng, trong đó tỉnh Kiên Giang, Bạc Liêu, Cà Mau và Sóc Trăng là những tỉnh phát triển mạnh về khai thác biển và là ngành phát triển kinh tế mũi 10 nhọn.

Tổng số lượng tàu khai thác thủy sản của tỉnh Kiên Giang, Bạc Liêu, Cà Mau và Sóc Trăng chiếm khoảng 75% tổng lượng tàu khai thác và 65% tổng sản lượng thủy sản khai thác của toàn vùng. Chính vì thế việc quản lý và phát triển nguồn lợi thủy sản ổn định là một trong những mục tiêu quan trọng để quản lý nghề cá ở các tỉnh ven biển thuộc ĐBSCL này. Ngư trường khai thác thủy sản ở ĐBSCL ở cả vùng ven bờ, vùng lộng (hai vùng này được gọi chung là vùng ven bờ) và vùng khơi (xa bờ). Giai đoạn 2015-2021, số lượng vùng khai thác thủy sản ven bờ có xu hướng giảm, được thay thế có số lượng tàu khai thác vùng xa bờ (Hình 2.

Tỷ trọng giảm và tăng của số lượng tàu khai thác thủy sản ở hai vùng khai thác là 2%/năm và 2,3%/năm tương ứng (Tổng cục Thống kê, 2022). Tỷ lệ phần trăm số lượng tàu khai thác vùng ven bờ chiếm khoảng 60% năm 2015, giảm còn 51% vào năm 2021, đây là hiệu quả tích cực của chiến lược chính sách phát triển ngành, giảm số lượng tàu khai thác ven bờ, đặc biệt là các ngư cụ khai thác không thân thiện với môi trường.