mở đầu của âm tiết (bên cạnh phụ âm đầu). Ví dụ: chữ ”toàn” khi phát âm có hiện tượng tròn môi do tác động của âm đệm/-u-/, còn chữ ”tàn” thì không có hiện tượng tròn môi do không có âm đệm. Âm chính Là nguyên âm âm tiết tính trong âm tiết. Âm tiết chính có thể là một nguyên âm đơn hay nguyên âm đôi.
Âm chính gồm một hệ thống nguyên âm gồm 11 nguyên âm đơn /a, ă, â, e, ê, o, ô, ơ, u, ư, i/ và ba nguyên âm đôi /iê, ươ, ưa/. Âm chính là yếu tố tạo nên đỉnh âm thanh, có biên độ và cường độ lớn nhất trong các thành phần âm tiết. Đặc điểm Khi phát âm, luồng hơi không bị cản trở bởi lưỡi, răng hay môi Bộ máy phát âm căng thẳng toàn bộ Luồng hơi ra yếu hơn phụ âm Phân loại Các nguyên âm không thể phân chia theo tiêu chuẩn như của phụ âm. Về mặt phương thức cấu âm, nguyên âm chỉ thuộc vào một phương thức đó là luồng hơi ra tự do.
Nguyên âm không có vị trí cấu âm vì các khí quản không tạo thành khe, cũng không tạo thành chỗ tắc. Các nguyên âm cũng không thể phân loại theo tiếng thanh, vì bình thường, bất kỳ nguyên âm nào cũng có tiếng thanh. Các nguyên âm chỉ khác nhau ở các hoạt động của khí quản phát âm, trong đó quan trọng nhất là lưỡi. Vì sự thay đổi vị trí của lưỡi gây ra sự khác nhau rất lớn giữa các nguyên âm.
Lưỡi chuyển động tới-lui và lên xuống trong khoang miệng và tạo nên những tương quan phức tạp giữa các khoang cộng minh (khoang miệng và mũi), làm thay đổi hình dáng và thể tích của chúng. Môi tròn lại và đưa về trước, (LUAN.10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.10 18 làm kéo dài lối thoát của luồng không khí, hoặc môi chành ra, làm cộng minh trường phía trước ngắn lại. Người ta thường phân loại nguyên âm theo vị trí của lưỡi, độ nâng của lưỡi và hình dáng môi Theo vị trí của lưỡi Gồm các nguyên âm dòng trước (khi lưỡi dồn về trước), nguyên âm dòng sau (khi lưỡi dồn về sau) và nguyên âm dòng giữa (khi lưỡi ở giữa miệng nâng lên). Ví dụ, trong tiếng Việt, các nguyên âm dòng trước là [i], [e], [ê], nguyên âm dòng sau là [u], [o], [ô], nguyên âm dòng giữa là [ư], [ơ], [a].
Theo độ nâng của lưỡi Các nguyên âm được chia tùy theo từng ngôn ngữ. Độ nâng của lưỡi tương ứng với độ mở của miệng nên các nguyên âm có độ nâng cao còn gọi là nguyên âm hẹp, nguyên âm có độ nâng thấp còn gọi là nguyên âm mở. Trong ngữ âm học đại cương không có một cách phân loại tuyệt đối theo độ nâng lưỡi vì mỗi ngôn ngữ có một hệ thống nguyên âm khác nhau. Ví dụ, các nguyên âm dòng trước trong tiếng Pháp có 4 độ nâng, các nguyên âm trong tiếng Ðức có 5 độ nâng, tiếng Nga có 3 độ nâng, tiếng Anh có 6 độ nâng.
Trong tiếng Việt, các nguyên âm đơn có thể chia thành 4 nâng: Bảng 1.1: Phân chia nguyên âm theo độ nâng của lưỡi. Ðộ nâng Gồm các nguyên âm Hẹp [i], [u], … Hơi hẹp [ê], [u], … Hơi rộng [o], [e], … Rộng [a], [a], … Theo hình dáng môi Các nguyên âm được chia thành nguyên âm tròn môi ([u], [ô], [o]), nguyên âm không tròn môi ([i], [ê], [e], [ư], [ơ], [a]). Sự tròn môi rõ nhất ở nguyên âm khép và yếu nhất ở nguyên âm mở.10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Âm cuối Là âm kết thúc âm tiết.
Các âm tiết tiếng Việt thường đối lập bằng những cách kết thúc khác nhau. Một số âm tiết kết thúc bằng sự kéo dài và giữ nguyên, ví dụ: má, đi, cho,. Số âm tiết khác kết thúc bằng cách biến đổi âm sắc của âm tiết ở phần cuối do sự đóng lại của các âm cuối tham gia, ví dụ như một, mai, vàng,. Trong trường hợp đầu, ta có các âm cuối là âm vị /zero/, trong trường hợp sau ta có các âm cuối là những âm vị bán nguyên âm hoặc phụ âm.
Hệ thống âm cuối tiếng Việt bao gồm hai bán nguyên âm là /i, o/ và sáu phụ âm /m, n, ng (nh), p, t, c/. Thanh điệu Thanh điệu là loại âm vị siêu đoạn tính, nó được biểu lộ trong toàn bộ phần hữu thanh của âm tiết. Ở mức vật lý, phần thanh của thanh điệu chính là đường nét của tần số âm cơ bản F0. Về cảm thụ, thanh điệu là sự cảm nhận về thay đổi của cao đọ tần số cơ bản F0 của âm tiết.
Sáu thanh điệu tiếng Việt được chia thành hai nhóm lớn bằng và trắc. Thanh không dấu và thanh huyền thuộc loại thanh bằng có đường nét tương đối đơn giản. Thanh ngã, thanh hỏi, thanh sắc và thanh nặng là những thanh trắc có đường nét thanh điệu phức tạp. Các thanh ngang, sắc, ngã thuộc âm vực cao, còn các âm huyền, hỏi và nặng thuộc âm vực thấp.
Trong các công trình nghiên cứu đã được công bố, đường nét thanh điệu tiếng Việt cho những âm tiết rời rạc (phương ngữ Bắc Bộ) được đánh giá tương đối thống nhất. Ngoài tính chất thanh tính, các thanh điệu còn có một số đặc trưng phi điệu tính như hiện tượng yết hầu hoá, thanh hầu hoá,… tạo thành hệ thống các đặc trưng phụ để phân biệt các thanh điệu đặc biệt của thanh ngã và sắc, thanh hỏi, thanh nặng. *Phân loại âm tiết tiếng Việt Phụ thuộc vào cách thức kết thúc, âm tiết tiếng Việt được chia thành 4 loại như trong bảng 1.2: Phân loại âm tiết tiếng Việt.10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.10 20 STT Loại âm tiết Đặc điểm Ví dụ Là các loại âm tiết không có âm cuối, kết 1 Âm mở Ma, mẹ, … thúc âm tiết bằng nguyên âm chính âm cuối kết thúc âm tiết là một bán 2 Âm nửa mở Mai, sau,. nguyên âm 3 Âm đóng Khi âm cuối là một phụ âm tắc vô thanh Tập, học,.
4 Âm nửa đóng Khi âm cuối là một phụ âm mũi Làm, ngành,. Một số đặc trƣng của âm vị về mặt âm học Sự phân loại các âm vị về mặt âm học đã được xây dựng dựa trên âm phổ. Các máy phân tích âm phổ cho chúng ta các ảnh phổ (spectrogram), qua đó các âm vị thể hiện rõ các đặc trưng âm học: cao độ, cường độ, trường độ,. Để biểu diễn phổ tiếng nói tại một thời điểm t, người ta dùng một biểu đồ với trục ngang biểu diễn các tần số (Hz) tham gia cấu âm thành âm thanh tại thời điểm t và trục đứng với cường độ tương ứng (dB).3: Phổ (spectrum) của một nguồn âm thanh tại thời điểm t.
Để biểu diễn phổ tiếng nói theo sự biến thiên thời gian, người ta dùng ảnh phổ với trục ngang biểu diễn thời gian, trục đứng biểu diễn tần số, cường độ của (LUAN.10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.10 21 mỗi sóng có tần số fi tại thời điểm ti được biểu diễn bằng 1 chấm. Nếu cường độ càng mạnh thì chấm biểu diễn càng đậm. Ngoài ra còn có thể biểu diễn ảnh phổ của tiếng nói theo sự biến thiên thời gian trong không gian 3 chiều. Khi đó, phổ thu được có dạng như thác nước và người ta gọi đó là ảnh phổ thác nước (Waterfall Spectrogram).4: Ảnh phổ của tiếng ”hai” và sóng âm tương ứng.
Những vùng có cường độ cao (vùng đen) tạo thành những dải bắt ngang qua ảnh phổ, đó là những vệt formant, được đánh số từ dưới lên F1, F2, F3,. Dựa trên đặc điểm của ảnh phổ, âm vị được chia thành 12 đặc trưng sau: Nguyên âm-không nguyên âm Đặc trưng của nguyên âm: được thể hiện bằng các cấu trúc formant. Có đặc trưng nguyên âm là nguyên âm và các âm vang. Không có đặc trưng nguyên âm là các âm ồn.
Phụ âm-không phụ âm Đặc trưng âm học của phụ âm là có mức năng lượng thấp, nếu có mức năng lượng cao là nguyên âm. Có đặc trưng phụ âm là các phụ âm vang và ồn. Bổng-Trầm Những âm bổng có tần số lớn, còn những âm trầm có tần số nhỏ. Những âm trầm thường được đặc trưng bằng sự phân bổ năng lượng tập trung ở phần dưới của phổ.10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.10 22 Âm bổng gồm các nguyên âm hàng trước, phụ âm răng, các phụ âm lưỡi trước, lưỡi giữa.
Âm trầm là các nguyên âm hàng sau, các phụ âm môi và phụ âm lưỡi sau. Loãng-đặc Đặc trưng âm học của tiêu chí đặc là có vùng formant ở trung tâm của phổ, đối lập với loãng là trên phổ hình có một hay một số formant phân bố xa trung tâm. Âm đặc bao gồm các nguyên âm không thuộc độ nâng cao, các phụ âm lưỡi, lưỡi giữa và lưỡi sau. Các âm loãng bao gồm những âm có độ nâng của lưỡi cao (nguyên âm khép), những phụ âm răng, phụ âm môi [i], [u], [ư] trong tiếng Việt.
Ngắt-không ngắt Đó là sự đối lập giữa có và không có sự chuyển tiếp đột ngột giữa sự có mặt và vắng mặt của âm thanh. ”Các phụ âm xát thường có khởi âm từ từ. Ngược lại, các phụ âm tắc thường có sự ngắt đột ngột sóng âm đi trước bằng một khoảng im lặng hoàn toàn” [15]. Âm ngắt bao gồm các phụ âm tắc (trừ nhóm mũi).
Còn lại (nguyên âm, phụ âm xát, phụ âm mũi) là những âm không ngắt. Gắt-không gắt Đó là sự đối lập của cường độ lớn hay nhỏ của tiếng ồn. Trên phổ hình, các âm gắt có vùng tối thay đổi sắc thái rõ rệt. Những phụ âm gắt bao gồm các phụ âm xát điển hình, các âm tắc-xát, bật hơi, phụ âm rung.
Những laọi hình âm còn lại là những âm không gắt. Căng-lơi Những âm căng là những âm có độ dài lớn, năng lượng lớn và có thanh cộng hưởng thể hiện rõ trên phổ hình. Âm căng bao gồm các phụ âm mạnh và nguyên âm đặc. Âm lơi bao gồm những phụ âm yếu và các nguyên âm loãng.
Hữu thanh-vô thanh Đó là sự đối lập giữa có hay không những dao động điều hòa ở vùng tần số thấp. Âm hữu thanh bao gồm các nguyên âm, phụ âm vang và phụ âm hữu thanh.10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.10 23 Mũi-miệng (hay Mũi-không mũi) Phổ hình của các âm mũi có mật độ formant dày hơn so với các âm miệng tương ứng. Ở các nguyên âm mũi giữa F1 và F2 xuất hiện thêm một formant phụ, và đồng thời có sự giảm cường độ của F1 và F2. Trong tiếng Việt có các âm mũi được thể hiện bằng các chữ cái; m, n, nh, ng.