Chương 1 MỘT SÓ LÝ LUẬN CƠ BẢN VE HOAT DONG DAN CHUONG TRÌNH TRUYEN HÌNH 1. Một số khái niệm 1. Dẫn chương trình và dẫn chương trình truyền hình Không phải ngẫu nhiên người ta cho rang, dẫn chương trình là nghề thể hiện khả năng ăn nói bởi nếu quan sát, khán giả dé nhận ra rằng hành động chủ yếu của việc dẫn chương trình là nói. Nhờ có dẫn chương trình mà các chương trình, hay sự kiện được diễn ra suôn sẻ, có sự liền mạch và kết nối.
Vậy, dẫn chương trình thực chất là gì? Theo Từ điển Tiếng Việt, “dẫn” là một động từ “chi việc làm cho đi theo một đường, một hướng nào hay việc dua ra lời nào đó kèm theo sau lời bản thân dé làm bằng chứng dé chứng minh”[37; tr. Còn “chương trình” là một danh từ chỉ “toàn bộ nói chung những dự kiến hoạt động theo một trình tự nhất định và trong một thời gian nhất định ”[37: tr. Dẫn chương trình là một cụm từ được sử dụng để chỉ việc “dùng lời nói để giới thiệu, dẫn dắt, kết nối các nội dung riêng biệt, nhỏ lẻ của sự kiện thành một chuỗi liên tục, có trình tự, thong nhất và hop lý” [53; tr. Nhờ có dẫn chương trình mà các sự kiện có tính liền mạch, thống nhất và trôi chảy hơn so với các sự kiện không có người dẫn chương trình.
Trong thực tiễn đời sống báo chí, dẫn chương trình là một thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong phát thanh, truyền hình. Truyền hình ra đời đầu thế kỷ XX và đến nay đã trở thành món ăn tinh thần gắn với cuộc sống của mỗi người, nhờ có truyền hình mà mọi khoảng cách như được rút ngắn hơn và cuộc sống ngày càng đa dạng phong phú hơn. Cùng với sự phát triển mạnh các thé loại chương trình, dan chương trình truyền hình là một hoạt động ngày càng trở nên phổ biến, với nhiều quan niệm, khái niệm, có thê liệt kê một sô quan niệm như sau: 20 Có tài liệu cho rằng: “Một chương trình truyền hình có nhiều người tham gia (goi là ekip) với các khâu công việc khác nhau. Một trong những thành phan quan trọng của ekip sản xuất là dan chương trình truyền hình.
Dẫn chương trình truyén hình là một hoạt động ra đời theo yêu câu khách quan của thực tiễn sản xuất các chương trình truyền hình. Có thể nói, hoạt động này có tam quan trong đặc biệt đối với sự thành công của các chương trình truyén hình nói chung” (36; tr. Nhận định này đã chỉ ra được vai trò quan trọng của hoạt động dẫn chương trình truyền hình, đồng thời cũng đánh giá đúng thực tế và xu hướng phát triển theo quy luật tất yếu của truyền hình hiện đại. Một quan niệm khác cho rằng, “ddan chương trình truyền hình là hoạt động góp phan làm cho chương trình mạch lạc, rõ ràng, giúp khán giả dé dàng tiếp nhận thông tin” [13; tr.
Ví dụ, khi so sánh một chương trình ký sự truyền hình, khi có hoạt động dẫn, chương trình sẽ trở nên hấp dẫn, mạch lạc và khán giả cũng dễ dàng tiếp nhận thông tin hơn, ngược lại, nếu chỉ được thé hiện bằng lời bình, khán giả sẽ khó theo doi xuyên suốt chương trình và nắm bat tốt tat cả thông tin được truyền tải. Từ những quan niệm nêu trên, kết hợp với thực tiễn, tác giả xin nêu ra định nghĩa về dẫn chương trình truyền hình như sau: Dan chương trình truyền hình là một hoạt động nghiệp vụ của người dan trong lĩnh vực truyền hình góp phan làm cho chương trình diễn ra đúng kế hoạch, đúng mục đích mà ban biên tập đã vạch san, đồng thời giúp khán giả tiếp cận thông điệp một cách rõ ràng, hiệu quả. Người dẫn chương trình truyền hình Trên thế giới, những khái niệm đầu tiên về người dẫn chương trình được biết đến từ thời Phục Hưng và xuất phát từ hoạt động của các Nhà thờ Công giáo. Trong các nhà thờ người ta gọi những người điều hành các buổi lễ tế, các chủ lễ, hay Chưởng nghỉ là Master of Ceremonies (gọi tắt là MC).
Đó là người rất quan trọng của buổi lễ tế, họ phải chịu trách nhiệm tiến hành một cách chính xác và suôn sẻ các buổi lễ, cũng như các nghi thức liên quan. Có nhà nghiên cứu đã định nghĩa: “Người dẫn chương trình, hay còn gọi là em-xi (MC) do gọi tắt từ tiếng Anh: 21 Master of Ceremonies, theo nghĩa thông thường được hiểu là người hướng dan quân chung trong một sự kiện ”[60]. Hiểu một cách hiểu khác, MC là người tô chức sự kiện và sự kiện đó chỉ diễn ra trong vòng một đêm. Khác với các nước có nền truyền hình phát triển mạnh trên thế giới, khi du nhập vào Việt Nam, xét về mặt thuật ngữ, “tr MC đã được sử dụng không thực sự chuẩn xác trong tiếng Việt, khi chúng ta quen dùng thuật ngữ MC dé chỉ người dẫn chương trình nói chung ”[53; tr.
Ban đầu thuật ngữ được sử dụng đầu tiên tại đài Truyền hình Việt Nam khi họ bắt đầu sản xuất các chương trình Trò chơi truyền hình, vào thời điểm những năm 1996, 1997 với chương trình đầu tiên là SV 96 đo nhà báo Lai Văn Sâm dan, MC là cách gọi tắt, dùng dé chỉ người dẫn chương trình truyén hình. Trước đó, ở VTV và các đài truyền hình địa phương, người ta gọi những người dẫn chương trình trên truyền hình là các phát thanh viên (PTV). Có quan niệm cho rằng: “Người dẫn chương trình truyén hình là người xuất hiện trong chương trình với tư cách là chủ thé giao tiếp, dan dắt, kết noi và truyền đạt thông tin đến khán gid. Người dẫn phải làm chủ không gian, lựa chọn phong cách phù hợp.
Gương mặt wa nhìn, chất giọng tốt, có tri thức. là những tiêu chi dang được nhiêu đài truyện hình tuyển chọn người dẫn ”[42; tr. Nếu các khâu chuẩn bị cho một chương trình đều đảm bảo nhưng người dẫn không hoàn thành tốt nhiệm vụ thì chương trình xem như chưa hoàn toàn thành công, bởi người dẫn đại diện cho cả một ekip thực hiện chương trình, đại diện cho uy tín của nhà dai. Từ nghiên cứu những quan niệm nêu trên, kết hợp thực tiễn, tác giả xin đưa ra quan niệm theo cách hiểu của mình như sau: Người dẫn chương trình truyền hình là một thành viên trong ekip làm nên chương trình truyền hình, xuất hiện trước ống kính làm nhiệm vụ giới thiệu, dẫn dat, kết nối, truyền tải nội dung đến khán giả.
Hoạt động dẫn chương trình truyền hình - Hoạt động Theo Từ điển Tiếng Việt do GS. Hoàng Phê chủ biên, hoạt động “Jd những vận động, cứ chỉ được tiên hành đê tạo thành những việc làm có quan hệ với nhau 22 chặt nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã hội ”[37;tr.Marx cho răng, hoạt động của con người là hoạt động có mục đích, có ý thức, mục đích, ý thức ấy như một quy luật, quyết định phương thức hoạt động và bắt ý chí con người phụ thuộc vào nó. Hoạt động chú trọng vai trò của chủ thé hoạt động và bao giờ cũng có tính mục đích. Nhờ có hoạt động, con người làm ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu cụ thé của mình.
Hiểu như trên, hoạt động có những đặc điểm sau đây: Chủ thé của hoạt động — tức là người thực hiện các hành động — làm việc theo kế hoạch, ý đồ nhất định. Hoạt động bao giờ cũng có đối tượng của nó. Đối tượng của hoạt động là sự vật, tri thức, v. Con người thông qua hoạt động dé tạo tác, chiếm lĩnh, sử dụng nó (đối tượng) nhằm thỏa mãn nhu cầu.
Hoạt động có tính mục đích. Đây là nét đặc trưng thé hiện trình độ, năng lực người trong việc chiếm lĩnh đối tượng. Tính mục đích định hướng cho chủ thể hoạt động, hướng tới chiếm lĩnh đối tượng. Có thé nói, trong lĩnh vực truyền hình, hoạt động dẫn là hoạt động của người dẫn chương trình và khán giả.
Cách hiểu khái niệm hoạt động như trên khi được vận dụng vào lĩnh vực dẫn chương trình sẽ giúp ta cắt nghĩa rõ hơn bản chất của hoạt động dẫn nói chung và hoạt động dẫn chương trình truyền hình nói riêng. - Hoạt động dẫn chương trình truyén hình Trước đây, người ta hiểu hoạt động dẫn chương trình truyền hình chi là hoạt động của người dẫn chương trình. Trong đó, người dẫn chương trình chủ động từ việc chuẩn bị nội dung tin tức, cách thức thé hiện, đến những cử chỉ, hành động khi đọc tin tức, còn khán giả tiếp nhận thụ động, chỉ nghe và tiếp thu. Quan niệm này hiện nay đã có những thay đổi nhất định.
Vì rằng, từ góc độ của truyền hình hiện đại, quan niệm trên chỉ chú trọng hoạt động một mặt, hoạt động của người dẫn chương trình mà không thấy được mặt khác của hoạt động dẫn chương trình là hoạt động của khán giả. Xét từ góc nhìn của truyền hình hiện đại, hoạt động dẫn chương trình truyền hình bao gồm hoạt động của người dẫn chương trình và khán giả. Hai hoạt động của người dẫn chương trình và khán giả là hai mặt của một hoạt động. 23 Như vậy, hoạt động dẫn chương trình truyền hình là một trong những việc góp phần tạo ra sản phẩm truyền hình, do những người hội tụ các kỹ năng cơ bản cùng những yêu cầu đặc thù của nghề nghiệp, xuất hiện trước ống kính để chuyên tải nội dung thông điệp của chương trình đến khán giả truyền hình.
Trong quy trình sản xuất một chương trình truyền hình, thì hoạt động dẫn chương trình đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định sự thành công của một chương trình đó, bởi đây được xem như là “công đoạn” kết nối nhịp cầu giữa chương trình với khán giả. Vai trò của hoạt động dẫn chương trình truyền hình Theo Từ điển Tiếng Việt, “vai trò” chỉ “tac dung, chức năng trong hoạt động, sự phát triển của cái gi do” [37; tr. Con trong xã hội học, “vai trò” được hiểu như là một vai dién mà một cá nhân nào đó phải đảm trách trước xã hội. Theo nghĩa đó, vai trò là một tập hợp các chuẩn mực, hanh vi, quyền lợi và nghĩa vụ được gan liền với một vị thé xã hội nhất định.
Như vậy, nếu căn cứ vào hàm ý trên thì hoạt động dẫn chương trình truyền hình có một số vai trò như sau: 1. Giúp kết nỗi khán giả với chương trình Chương trình truyền hình là sản phẩm của tập thể, nhưng chỉ có người dan chương trình là người xuất hiện trên hình làm cầu nối đưa nội dung đến khán giả. Người dẫn tương tác với khán giả qua nhiều cách thức trong đó có lời dẫn, đơn cử như lời chào khán giả “Kính thưa quý khan giải Thưa quý vị và các bạn!