CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG CHO VAY ĐỐI VỚI HỘ SẢN XUẤT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hộ sản xuất trong nền kinh tế. Khái niệm HSX và kinh tế HSX. HSX xác định là một đơn vị kinh tế tự chủ, được Nhà nước giao đất quản lý và sử dụng vào sản xuất kinh doanh và được phép kinh doanh trên một số lĩnh vực nhất định do Nhà nước quy định.
Trong quan hệ kinh tế, quan hệ dân sự: Những HSX gia đình mà các thành viên có tài sản chung để hoạt động kinh tế chung trong quan hệ sử dụng đất, trong hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư, diêm nghiệp và trong một số lĩnh vực sản xuất kinh doanh khác do pháp luật quy định, là chủ thể trong các quan hệ dân sự đó. Những HSX gia đình mà đất ở được giao cho HSX cũng là chủ thể trong quan hệ dân sự liên quan đến đất ở đó. Chủ HSX là đại diện của HSX trong các giao dịch dân sự vì lợi ích chung của hộ. Cha mẹ hoặc một thành viên khác đã thành niên có thể là chủ hộ.
Chủ HSX có thể uỷ quyền cho thành viên khác đã thành niên làm đại diện của HSX trong quan hệ dân sự. Giao dịch dân sự do người đại diện của HSX xác lập, thực hiện vì lợi ích chung của HSX làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của cả HSX. Tài sản chung của HSX gồm tài sản do các thành viên cùng nhau tạo lập lên hoặc được tặng cho chung và các tài sản khác mà các thành viên thoả thuận là tài sản chung của hộ. Quyền sử dụng đất hợp pháp của HSX cũng là tài sản chung của HSX.
HSX phải chịu trách nhiệm dân sự về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự do người đại diện xác lập, thực hiện nhân danh HSX. HSX chịu trách nhiệm dân sự bằng tài sản chung của hộ. Nếu tài sản chung của HSX không đủ để thực hiện nghĩa vụ chung của hộ, thì các thành viên phải chịu trách nhiệm liên đới bằng tài sản riêng của mình. 9 Kinh tế HSX là sự chuyên môn hóa về quy mô và cơ sở vật chất kỹ thuật giữa các hộ sản xuất, sự chuyên môn hóa này dẫn đến tình trạng các hộ thuộc loại có thu nhập thấp thường không có khả năng tổ chức kinh doanh nhiều hàng hoá hay trồng trọt, chăn nuôi nhiều loại cùng một lúc do đó giữa các hộ sản xuất thường có sự phân công lao động theo hướng ai giỏi nghề gì, có điều kiện tự nhiên, kỹ thuật vốn để sản xuất mặt hàng nào thì làm nghề đó.
Chẳng hạn, các hộ sản xuất nông, lâm, ngư, diêm nghiệp thường chuyên môn hóa vào việc trồng trọt một loại cây, hay chăn nuôi một loại gia súc. nên sẽ có điều kiện tập trung vốn, kỹ thuật để nâng cao năng suất cây trồng, vật nuôi. Các hộ kinh doanh dịch vụ thường tập trung vốn để đầu tư kinh doanh các dịch vụ phục vụ nông nghiệp như tuốt lúa thuê, xay xát thuê, bơm nước thuê,. Như vậy, HSX là một lực lượng sản xuất to lớn ở nông thôn đang trở thành một nhân tố quan trọng của sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước và là sự tồn tại tất yếu trong quá trình xây dựng một nền kinh tế đa thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
HSX trong nhiều ngành nghề hiện nay phần lớn hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn. Các HSX này tiến hành sản xuất kinh doanh đa dạng kết hợp trồng trọt với chăn nuôi và kinh doanh ngành nghề phụ. Đặc điểm sản xuất kinh doanh nhiều ngành nghề nói trên đã góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các hộ sản xuất ở nước ta trong thời gian qua.2 Phân loại kinh tế HSX Xuất phát từ đặc điểm riêng của HSX ở Việt Nam thường là hộ gia đình sản xuất nông nghiệp, kinh doanh đa dạng với nhiều nguồn thu nhỏ lẻ khác nhau… Vì HSX được phân loại như sau: - HSX nông- lâm- thủy sản: + Hộ trồng trọt: các hộ trồng cao su, trồng mía, trồng dưa…. cung cấp cho các nhà máy chế biến ngay tại địa phương.
+ Hộ chăn nuôi: HSX làm trang trại, mô hình VAC kết hợp ở hầu hết các vùng trong tỉnh. 10 + Hộ nuôi trồng thủy sản nước ngọt, nước lợ, nước mặn: HSX nuôi ngao, tôm ở các huyện ven biển. + Hộ đánh bắt thủy sản: HSX đánh bắt cá, thủy hải sản… - HSX diêm nghiệp: ngoài các tổ chức quốc doanh tồn tại, thì các hộ gia đình ở vùng ven biển cũng được giao diện tích đất để làm muối. - Hộ lâm nghiệp: các hộ gia đình được giao đất trồng rừng, khai thác, chế biến sản phẩm từ rừng.
- HSX công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp: các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ, cơ sở chế biến thủy hải sản, nghề thủ công, truyền thống như nghề rèn, mây tre đan… - Hộ kinh doanh thương mại và dịch vụ: các hộ kinh doanh các mặt hàng tiêu dùng, các dịch vụ … 1.3 Đặc điểm sản xuất kinh doanh của kinh tế HSX HSX là đơn vị kinh tế cơ sở, vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng, quan hệ giữa sản xuất và tiêu dùng của các HSX biểu hiện trình độ phát triển của HSX từ cơ chế khép kín tự cung tự cấp đến sản xuất hàng, trình độ phát triển của các HSX quy định mối quan hệ của HSX với thị trường. Đặc điểm của HSX: - Về ngành nghề: HSX tiến hành sản xuất kinh doanh trên nhiều lĩnh vực ngành nghề khác nhau bao gồm nông lâm ngư nghiệp, tiểu thủ công nghiệp. - Về nhân lực: HSX chủ yếu sử dụng nguồn lao động tự có là chủ yếu. - Về quy mô sản xuất: HSX thường hoạt động với quy mô nhỏ tức là với quy mô gia đình là chủ yếu.
Do điều kiện về khả năng quản lý, sức cạnh tranh trên thị trường …nên HSX rất khó mở rộng quy mô. - Về nguồn vốn sản xuất kinh doanh: Vốn để sản xuất kinh doanh của HSX chủ yếu từ ba nguồn: Vốn tự có, vốn được tài trợ và vốn từ TCTD khác. - Về trình độ sản xuất của HSX ở mức thấp, chủ yếu là sản xuất thủ công, máy móc còn ít, giản đơn, tổ chức sản xuất mang tính tự phát 1.4 Vai trò HSX trong nền kinh tế ở nước ta hiện nay - HSX là cầu nối trung gian để chuyển nền kinh tế tự nhiên sang kinh tế hàng 11 hoá. Lịch sử phát triển sản xuất hàng hoá đã trải qua giai đoạn đầu tiên là kinh tế tự nhiên sang kinh tế hàng hoá nhỏ trên quy mô HSX gia đình.
Tiếp theo là giai đoạn chuyển biến từ kinh tế hàng hoá nhỏ lên kinh tế hàng hoá quy mô lớn- đó là nền kinh tế hoạt động mua bán trao đổi bằng trung gian tiền tệ. Bước chuyển biến từ kinh tế tự nhiên sang kinh tế hàng hoá nhỏ trên quy mô HSX gia đình là một giai đoạn lịch sử mà nếu chưa trải qua thì khó có thể phát triển sản xuất hàng hoá quy mô lớn, giải thoát khỏi tình trạng nền kinh tế kém phát triển - HSX góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lao động, giải quyết việc làm ở nông thôn Việc làm là một trong những vấn đề cấp bách đối với toàn xã hội nói chung và đặc biệt là nông thôn hiện nay. Nước ta có trên 80% dân số sống ở nông thôn, với một đội ngũ lao động dồi dào, kinh tế quốc doanh đã được nhà nước chú trọng mở rộng song mới chỉ giải quyết được việc làm cho một số lượng lao động nhỏ. Lao động thủ công và lao động nông nhàn còn nhiều.
Việc sử dụng khai thác số lao động này là vấn đề cốt lõi cần được quan tâm giải quyết. Từ khi được công nhận HSX gia đình là một đơn vị kinh tế tự chủ, đồng thời với việc nhà nước giao đất, giao rừng cho nông- lâm nghiệp, đồng muối trong diêm nghiệp, ngư cụ trong ngư nghiệp và việc cổ phần hoá trong doanh nghiệp, hợp tác xã đã làm cơ sở cho mỗi HSX gia đình sử dụng hợp lý và có hiệu quả nhất nguồn lao động sẵn có của mình. Đồng thời chính sách này đã tạo đà cho một số HSX, kinh doanh trong nông thôn tự vươn lên mở rộng sản xuất thành các mô hình kinh tế trang trại, tổ hợp tác xã thu hút sức lao động, tạo công ăn việc làm cho lực lượng lao động dư thừa ở nông thôn. - HSX có khả năng thích ứng với cơ chế thị trường thúc đẩy sản xuất hàng hoá.
Ngày nay, HSX đang hoạt động theo cơ chế thị trường có sự tự do cạnh tranh trong sản xuất hàng hoá, là đơn vị kinh tế độc lập, tự chủ, các HSX phải quyết định mục tiêu sản xuất kinh doanh của mình là sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào? để trực tiếp quan hệ với thị trường. Để đạt được điều này các HSX 12 đều phải không ngừng nâng cao chất lượng, mẫu mã sản phẩm cho phù hợp với nhu cầu và một số biện pháp khác để kích thích cầu, từ đó mở rộng sản xuất đồng thời đạt được hiệu quả kinh tế cao nhất. Với quy mô nhỏ, bộ máy quản lý gọn nhẹ, năng động, HSX có thể dễ dàng đáp ứng được những thay đổi của nhu cầu thị trường mà không sợ ảnh hưởng đến tốn kém về mặt chi phí. Thêm vào đó lại được Đảng và Nhà nước có các chính sách khuyến khích tạo điều kiện để HSX phát triển.
Như vậy với khả năng nhạy bén trước nhu cầu thị trường, HSX đã góp phần đáp ứng đầy đủ nhu cầu ngày càng cao của thị trường tạo ra động lực thúc đẩy sản xuất hàng hoá phát triển cao hơn. Từ sự phân tích trên ta thấy kinh tế HSX là thành phần kinh tế không thể thiếu được trong quá trình công nghiệp hoá- hiện đại hoá xây dựng đất nước. Kinh tế HSX phát triển góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế trong cả nước nói chung, kinh tế nông thôn nói riêng và cũng từ đó tăng mọi nguồn thu cho ngân sách địa phương cũng như ngân sách nhà nước. Không những thế HSX còn là người bạn hàng tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ của NH nông nghiệp trên thị trường nông thôn.
Vì vậy họ có mối quan hệ mật thiết với NH nông nghiệp và đó là thị trường rộng lớn có nhiều tiềm năng để mở rộng đầu tư cho vay mở ra nhiều vùng chuyên canh cho năng suất và hiệu quả sản xuất kinh doanh cao. Kinh tế HSX đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội.