I. Tổng quan về trí thức sinh viên da đen và phong trào RhodesMustFall
Phong trào #RhodesMustFall (RMF) nổi lên năm 2015 tại Đại học Cape Town (UCT), một trường đại học thuộc địa được thành lập để đào tạo giới tinh hoa da trắng tự do trong thời kỳ apartheid. Ban đầu, phong trào tập trung yêu cầu tháo dỡ bức tượng Cecil John Rhodes tại khuôn viên chính. Tuy nhiên, phong trào nhanh chóng mở rộng thành một diễn đàn phê phán rộng lớn hơn về xã hội Nam Phi hậu apartheid. Phong trào RMF thể hiện sự bất mãn ngày càng tăng của sinh viên và giảng viên da đen trước những di sản thực dân vẫn tồn tại trong hệ thống giáo dục đại học. Điểm đặc biệt của RMF là sự hình thành một đội ngũ trí thức sinh viên mạnh mẽ thông qua hành động tập thể. Các sinh viên không chỉ phản đối một bức tượng mà thách thức toàn bộ cấu trúc quyền lực áp bức trong đại học. Phong trào trở thành không gian nơi trí thức sinh viên da đen tự định hình lại vai trò của mình, từ người học thụ động trở thành những nhà giáo dục mới cho một thể chế thiếu trung thực.
1.1. Bối cảnh lịch sử của Đại học Cape Town thời hậu apartheid
UCT là sản phẩm trực tiếp của chủ nghĩa thực dân và apartheid, được xây dựng để phục vụ giới thượng lưu da trắng tự do. Sau khi apartheid kết thúc, trường đại học bắt đầu tiếp nhận số lượng lớn sinh viên và giảng viên da đen hơn. Tuy nhiên, cấu trúc tổ chức, chương trình giảng dạy và văn hóa khuôn viên vẫn mang đậm dấu ấn thuộc địa. Sự mâu thuẫn giữa bề ngoài phi phân biệt chủng tộc và thực tế nội tại tạo ra căng thẳng ngày càng lớn. Sinh viên da đen đối mặt với cảm giác bị loại trừ khỏi tri thức chính thống. Tình hình này đặt nền móng cho sự bất mãn tích lũy dẫn đến phong trào năm 2015.
1.2. Sự trỗi dậy của phong trào RhodesMustFall năm 2015
Phong trào bắt đầu khi sinh viên Chumani Maxwele ném phân vào bức tượng Cecil John Rhodes năm 2015. Hành động biểu tượng này khơi dậy cuộc tranh luận rộng rãi về sự hiện diện của các biểu tượng thực dân trong không gian giáo dục. Phong trào nhanh chóng lan rộng, thu hút sự tham gia của hàng nghìn sinh viên da đen. RMF không dừng lại ở việc yêu cầu tháo dỡ bức tượng mà trở thành diễn đàn phê phán toàn diện về xã hội Nam Phi và vai trò của đại học trong hệ thống áp bức. Phong trào chiếm đóng các tòa nhà đại học, thành lập các tiểu ban chuyên trách và tạo ra những phá cách sáng tạo trong khuôn viên trường.
II. Phân tích vai trò trí thức sinh viên trong phong trào chống áp bức
Phân tích vai trò trí thức trong phong trào RMF đòi hỏi hiểu rõ khái niệm "sự ràng buộc phản-hegemonic" (anti-hegemonic entailment). Khái niệm này được đọc như thực hành cấp tiến có根基, phê phán và thay đổi nền tảng chuẩn tắc của áp bức và đặc quyền. Sự nhấn mạnh vào entailment nhằm nhận ra sự đồng lõa được tạo ra ở cấp độ trải nghiệm chủ quan trong việc củng cố các thực hành và cấu trúc áp bức. Sinh viên da đen trong RMF thực hiện hoạt động trí thức mạnh mẽ nhờ sự ràng buộc tập thể chống lại quyền lực hegemonic của đại học da trắng. Từ tài liệu của Leigh-Ann Naidoo, phong trào sử dụng nhiều khái niệm từ văn học về giới trí thức. Quan trọng nhất là quan niệm "trí thức trung thực" của Wallerstein, ý tưởng trí thức đối lập và lưu đày của Edward Said, cùng truyền thống cấp tiến da đen. Việc làm rõ các mối quan tâm chính trị, đạo đức và lịch sử cho phép sinh viên tiếp quản dự án trí thức của đại học.
2.1. Khái niệm sự ràng buộc phản hegemonic trong giáo dục
Sự ràng buộc phản-hegemonic là khái niệm trung tâm trong phân tích phong trào RMF. Khái niệm này chỉ khả năng từ chối bị ràng buộc vào hệ thống áp bức hegemonic. Từ chối sự ràng buộc hegemonic đòi hỏi công việc trí thức lớn và hành động tập thể, đặc biệt khi thực hiện như một thế hệ đồng nhất. Sinh viên da đen phải nhận ra cách họ bị ràng buộc chủ quan vào cấu trúc áp bức để có thể phá vỡ nó. Quá trình này liên quan đến việc phê phán các chuẩn tắc giáo dục, nhận ra sự đồng lõa cá nhân và xây dựng ý thức tập thể mới. Thực hành cấp tiến này thay đổi nền tảng chuẩn tắc mà hệ thống áp bức dựa vào để duy trì quyền lực.
2.2. Mô hình trí thức của Said và Wallerstein trong bối cảnh phong trào
Edward Said định nghĩa trí thức như người có khả năng đại diện, thể hiện và trình bày thông điệp, quan điểm cho công chúng. Vai trò này có tính đối lập, đặt câu hỏi khó chịu và đối đầu với giáo điều. Said coi trí thức hữu cơ của Gramsci xứng đáng hơn trí thức truyền thống vì khả năng đặt câu hỏi và gây rối quyền lực ổn định. Wallerstein bổ sung khái niệm "trí thức trung thực", nhấn mạnh sự chân thành trong việc phê phán cấu trúc bất công. Sinh viên RMF áp dụng cả hai mô hình này: vừa là người đối lập với thể chế đại học, vừa trung thực trong việc phơi bày bản chất áp bức của nó. Nhờ đó, họ trở thành những nhà trí thức thuyết phục hơn thể chế mà họ phê phán.
III. Phương pháp xây dựng đội ngũ trí thức sinh viên qua hành động tập thể
Phương pháp xây dựng đội ngũ trí thức sinh viên trong RMF bao gồm ba chiến lược chính. Thứ nhất là chiếm đóng không gian vật lý của đại học, tạo ra những nơi tạm thời nơi sinh viên da đen làm chủ tri thức. Thứ hai là công việc của các tiểu ban, đặc biệt là Tiểu ban Giáo dục, tạo ra không gian học tập thay thế dựa trên tò mò và hợp tác. Thứ ba là sự phá cách sáng tạo trong khuôn viên trường, biến không gian đại học thành nơi tranh luận chính trị và nghệ thuật. Phương pháp giáo dục của RMF chịu ảnh hưởng từ truyền thống Ý thức hệ Da đen (Black Consciousness Movement - BCM) và sư phạm cấp tiến của Paulo Freire. Tuy nhiên, phong trào nhận ra căng thẳng cơ bản giữa dự án giáo dục chính trị và dự án giáo dục lâu dài. Dự án giáo dục của BCM ban đầu không lập trình sẵn mà dựa trên tò mò, cho phép cùng thiết kế chủ đề học tập. Sau này, dự án chính trị tập trung vào giảng dạy chương trình cố định cho thành viên mới. RMF học hỏi từ kinh nghiệm này để duy trì cả hai chiều kích giáo dục và hành động.
3.1. Chiếm đóng tòa nhà và phá cách không gian khuôn viên đại học
Chiếm đóng tòa nhà đại học là phương pháp trực tiếp nhất của RMF để thách thức quyền lực thể chế. Khi sinh viên chiếm đóng không gian vật lý, họ đồng thời chiếm lại quyền kiểm soát tri thức và lịch sử gắn liền với nơi đó. Các tòa đại học bị chiếm đóng trở thành lớp học mở, nơi thảo luận dân chủ về tương lai giáo dục diễn ra. Phá cách sáng tạo trong khuôn viên bao gồm biểu tình nghệ thuật, lắp đặt tác phẩm và chuyển đổi biểu tượng. Những hành động này biến không gian da trắng thành nơi thể hiện tiếng nói da đen. Hiệu quả nằm ở việc thay đổi nhận thức về chủ quyền không gian giáo dục.
3.2. Tiểu ban Giáo dục và mô hình học tập hợp tác thay thế
Tiểu ban Giáo dục của RMF tạo ra mô hình học tập thay thế bên ngoài chương trình giảng dạy chính thức. Mô hình này dựa trên sư phạm cấp tiến, nhấn mạnh học tập hợp tác, cùng thiết kế chủ đề và đối thoại bình đẳng. Sinh viên không chỉ là người học mà đồng thời là người dạy và người nghiên cứu. Tiểu ban tổ chức các buổi thảo luận về lịch sử thực dân, lý thuyết chủng tộc và tương lai giáo dục. Phương pháp này phá vỡ mô hình giảng viên-sinh viên truyền thống, tạo ra không gian nơi tri thức được xây dựng tập thể. Kinh nghiệm này cho phép sinh viên phát triển tư duy phản biện và khả năng lãnh đạo trí thức. Mô hình học tập hợp tác trở thành nền tảng cho sự hình thành đội ngũ trí thức mới.
IV. Kết luận và ứng dụng từ phong trào trí thức sinh viên RhodesMustFall
Phong trào #RhodesMustFall để lại di sản quan trọng cho giáo dục đại học Nam Phi và quốc tế. Di sản đầu tiên là sự chứng minh rằng sinh viên da đen có thể trở thành nhà trí thức chính của thời đại, vượt qua thể chế thiếu trung thực. Di sản thứ hai là khái niệm "sự ràng buộc phản-hegemonic" cung cấp công cụ lý thuyết để phân tích phong trào xã hội đương đại. Di sản thứ ba là phương pháp xây dựng tri thức tập thể qua hành động chính trị có thể áp dụng cho các phong trào tương tự toàn cầu. Tuy nhiên, phong trào cũng chỉ ra thách thức lớn: cân bằng giữa dự án giáo dục chính trị và dự án giáo dục lâu dài. Kinh nghiệm từ BCM cho thấy dự án chính trị ngắn hạn thường lấn át giáo dục dài hạn. RMF học hỏi từ bài học này để duy trì cả hai chiều kích. Ứng dụng rộng hơn của phong trào nằm ở khả năng thay đổi cách hiểu về vai trò trí thức trong xã hội hậu thực dân.
4.1. Di sản của phong trào đối với giáo dục đại học Nam Phi
Phong trào RMF thay đổi vĩnh viễn cách nhìn về giáo dục đại học Nam Phi. UCT và nhiều trường khác phải đối mặt với yêu cầu phi thực dân hóa chương trình giảng dạy. Các cuộc thảo luận về đa dạng, công bằng và bao trùm trở thành trọng tâm chính sách giáo dục. Di sản cụ thể bao gồm thay đổi trong tuyển sinh, nội dung giảng dạy và văn hóa khuôn viên. Sinh viên da đen được công nhận không chỉ là người học mà là nhà sản xuất tri thức hợp pháp. Phong trào tạo ra thế hệ lãnh đạo mới trong giáo dục và chính trị. Tuy nhiên, tiến trình phi thực dân hóa vẫn tiếp tục và chưa hoàn thành. Di sản của RMF vẫn là nguồn cảm hứng cho các phong trào sinh viên hiện tại.
4.2. Ứng dụng mô hình trí thức sinh viên cho phong trào xã hội toàn cầu
Mô hình trí thức sinh viên từ RMF có giá trị áp dụng cho phong trào xã hội toàn cầu. Khái niệm "sự ràng buộc phản-hegemonic" cung cấp khung lý thuyết để phân tích cách người bị áp bức phá vỡ hệ thống quyền lực. Phương pháp chiếm đóng không gian và học tập hợp tác được áp dụng tại nhiều đại học quốc tế. Bài học về cân bằng giáo dục và hành động chính trị giúp các phong trào duy trì bền vững. Mô hình trí thức đối lập của Said tìm thấy ứng dụng rộng rãi trong bối cảnh bất bình đẳng toàn cầu. Tuy nhiên, mỗi bối cảnh địa phương đòi hỏi điều chỉnh phương pháp cho phù hợp. Giá trị lớn nhất nằm ở việc chứng minh sức mạnh của hành động tập thể tri thức.
