Chương 1: Nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của nghệ thuật mosaic trên thế giới và Việt Nam. Chương 2: Nghiên cứu về xu hướng ứng dụng ngôn ngữ tạo hình và vật liệu mosaic trong trang trí nội thất trên thế giới và Việt Nam hiện nay. Chương 3: Nghiên cứu các phương pháp và kỹ thuật thi công đối với vật liệu mosaic và tác giả tự thực hiện một tác phẩm trang trí cho bếp bằng chính vật liệu mosaic. TỔNG QUAN VỀ NGHỆ THUẬT MOSAIC 1.
Nghệ thuật Mosaic là gì? Từ “mosaic” trong Từ điển Mỹ thuật có nghĩa rộng và đầy đủ hơn, được định nghĩa như sau: “mosaic: tranh khảm. Nghệ thuật tạo hoa văn và hình ảnh bằng cách xếp đặt những mảnh kính, cẩm thạch có màu và những vật liệu thích hợp khác, và gắn chặt chúng trên một mặt nền bằng xi măng hay thạch cao…”[21, tr.1 - Hai người lính gác, thế kỷ II sau công nguyên, tại bảo tàng Bardo, Tunis, Tunisia. Nguồn: TLTK [27] Từ “mosaic” trong từ điển Oxford (Oxford Advanved Learner’s Dictionary) cũng được định nghĩa tương tự như vậy: “mosaic. a picture or pattern made by placing together small pieces of glass, stone, etc.
of different colors: a Roman mosaic, a design in mosaic, mosaic tiles”[25, tr. Từ định nghĩa trên ta có thể hiểu rằng “mosaic” là một bức tranh hay một nền hoa văn được tạo bởi ghép những mẩu kính, đá,… nhỏ nhiều màu với nhau: ví dụ “mosaic” của La Mã, một bản thiết kế cho “mosaic”, gạch “mosaic”. Thuật ngữ khác thường đề cập đến trong nghệ thuật mosaic thế giới là “tesserae”, nghĩa là thành tố dùng để khảm nên tác phẩm mosaic hay còn gọi là đơn vị nhỏ nhất 4 dùng để ghép “mosaic”. Theo Wikipedia “những miếng nhỏ, thông thường là những khối đá hoặc thủy tinh thô với màu sắc khác nhau, được gọi là tesserae, được sử dụng để tạo hoa văn trang trí hoặc tranh hội họa”.
Nghĩa của từ “tesserae” bao trùm rất rộng. Từ hai ngàn năm trước, người La Mã đã tạo ra tác phẩm mosaic từ những mảnh đá màu, nền văn minh Đông La Mã (Byzantine) đã sáng tạo ra thủy tinh, ngày nay là những mảnh sành sứ, vỏ trai, vỏ sò, thậm chí là những viên đá quý. Đơn vị dùng để khảm trong nghệ thuật “mosaic” khá đa dạng và ngẫu hứng, tùy theo văn hóa vùng miền khác nhau, thậm chí còn phụ thuộc vào ý thích và sở trường của mỗi nghệ nhân, tuy nhiên tất cả đều nằm trong khái niệm của từ “tesserae”. Như vậy, nghệ thuật “mosaic” bao gồm hai loại hình khác nhau tùy thuộc vào vật liệu cấu thành chúng - “tesserae”.
Thứ nhất, “mosaic” có thể được tạo ra từ bất kỳ vật liệu nào có thể đập vỡ hay cắt ra, chia ra thành nhiều phần nhỏ, gọi là mảnh như mảnh sành, mảnh sứ, mảnh thủy tinh… hoặc thứ hai, ngay bản thân chúng đã là những thành phần nhỏ dùng để khảm rồi, chẳng hạn hạt đá, viên sỏi, vỏ sò… Thường thì tên gọi mosaic được gắn với tên vật liệu cấu thành nên chúng, ví dụ: “mosaic” thủy tinh được tạo từ những đơn vị nhỏ là mảnh thủy tinh, “mosaic” sỏi được tạo từ những đơn vị nhỏ là những viên sỏi, hoặc “mosaic” sành sứ được tạo từ những đơn vị nhỏ là những mảnh sành sứ (Hình 1.2 -Chiếc bình gốm được trang trí bằng những vỏ sò, đá xanh, đồng xu, tại bảo tàng quốc gia Anh.Nguồn: TLTK [27] 5 Theo Wikipedia - từ điển ở, ngoài khái niệm về phương pháp và vật liệu, mosaic còn đề cập đến khía cạnh ý nghĩa văn hoá tinh thần: “Mosaic is the art of creating images with an assemblage of small pieces of colored glass, stone, or other materials. It may be a technique of decorative art, an aspect of interior decoration, or of cultural and spiritual significance as in a cathedral…”.Tạm dịch như sau: “Mosaic là nghệ thuật tạo hình bằng cách ghép những mảnh nhỏ thủy tinh màu, đá, hoặc nhiều loại vật liệu khác với nhau. Nó đã là một kỹ thuật của nghệ thuật trang trí, một phần của trang trí nội thất, có ý nghĩa văn hóa tinh thần như những bức khảm trang trí trong nhà thờ …”. Nghệ thuật khảm trên thế giới từ ngàn xưa đã được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác nhau.
Cũng theo từ điển Mỹ thuật: “ … Nghệ thuật này (mosaic) đã được người La Mã phát triển, đầu tiên dùng để lót đường, sau đó phát triển dùng để trang trí tường và vòm nhà, và trong suốt thời trung cổ các nhà thờ cơ đốc giáo ở Ý và trong đế quốc Byzantine đã dùng tranh khảm để trang trí tường rất nhiều. Đôi khi tranh khảm cũng được dùng trang trí mặt tiền nhà thờ thời trung cổ và cả ở các kiến trúc hiện đại. Ít gặp hơn, tranh khảm được làm để mang theo, hoặc để cẩn vào đồ đạc nhỏ và bàn ghế như trong nền nghệ thuật Aztec ở Mexico”[7, tr. Ngày nay, nghệ thuật khảm được ứng dụng mở rộng trong nhiều lĩnh vực hơn.
Ngoài lĩnh vực mỹ thuật như: sáng tác tranh trong phòng trưng bày, tranh tường, chúng còn được ứng dụng trong trang trí nhà cửa, công trình kiến trúc và tranh hoành tráng phục vụ cho cộng đồng… Về tổng quan, ngành nghệ thuật này cũng giống như các ngành trong lĩnh vực mỹ thuật như điêu khắc, hội hoạ hay nghệ thuật sắp đặt. Mặt khác chúng còn được xem như là nghệ thuật trang trí, thủ công mỹ nghệ hay một cách xử lý bề mặt trong kiến trúc.Như vậy “mosaic” không những là một trong những ngành nghệ thuật tạo hình mà còn góp phần trong các ngành mỹ thuật ứng dụng như kiến trúc, nội thất, và các ngành mỹ thuật công nghiệp khác. Theo Sonia King, chủ tịch hiệp hội mosaic của Mỹ (Society of American Mosaic Artists - SAMA), nghệ thuật “mosaic” thực sự hấp dẫn bởi các tính chất riêng biệt và đặc thù của nó mà các ngành nghệ thuật khác không thể nào có được.Nghệ thuật khảm 6 phụ thuộc nhiều đến vật liệu dùng để ghép. Ngay cả bản thân các mảnh ghép cũng là điều khá thú vị, hấp dẫn bởi màu sắc, cấu trúc bề mặt, sự phản chiếu ánh sáng của chúng.
Có thể nói một tác phẩm khảm thành công là sự kết hợp tuyệt vời giữa vật liệu được chọn, cách sắp xếp từng vị trí của chúng ra sao và hình thể của tác phẩm. Các yếu tố này phải được xử lý một cách nhuần nhuyễn, hiệu quả. Việc nghiên cứu nghệ thuật khảm cung cấp cho chúng ta nhiều bài học lịch sử mỹ thuật có giá trị bởi tính bền vững, trường tồn của vật liệu làm nên chúng. Các vật liệu như đá hoa cương, kính, sỏi,… hầu như không bị tác động bởi thời gian và tự nhiên.
Hầu hết các công trình khảm trên thế giới thời cổ đại đều được thực hiện trên sàn nhà hay lối đi. Khi công trình sụp đổ, sàn nhà bị chôn vùi và được che phủ như một lớp bảo vệ, cho đến khi chúng được khai quật lên bởi các nhà khảo cổ phục vụ cho mục đích nghiên cứu.Các tác phẩm “mosaic” này vẫn còn hầu như nguyên vẹn. Điều này cho ta những chứng cứ lịch sử về mỹ thuật xác thực nhất mà không cần phải nhiều công suy đoán hay phân tích. Nghệ thuật mosaic trên thế giới Theo các nhà khảo cổ học, lịch sử nghệ thuật khảm trên thế giới xuất hiện cách đây khoảng 5000 năm và còn tiếp tục kéo dài và phát triển mạnh mẽ cho đến ngày hôm nay.
Những nghệ sĩ khảm thời xưa thật sự là các nghệ sĩ bậc thầy. Nhận định được nhiều nhà khoa học đồng ý là nghệ thuật khảm xuất hiện sớm nhất vào khoảng năm 3000 trước công nguyên, ở Sumer - miền nam Lưỡng Hà (Mesopotamia - Iraq ngày nay), nơi đây người Sumer đã có công xây dựng nền văn minh đầu tiên trong lịch sử loài người. Ở vùng Sumer không có đá, kim loại hay gỗ cứng, họ dùng các mảnh ghép là các hình nón bằng đất sét, phần đầu nhọn được ghim vào các bức tường hay cột bằng bùn. Phần đáy của các mảnh ghép hình nón này có màu sắc khác nhau, nhờ vậy tạo nên nhiều mẫu hoa văn vô cùng phong phú.
Vào khoảng năm 2600trước công nguyên, nghệ thuật khảm xuất hiện ở vương quốc Ur, một phần quốc gia Iraq ngày nay, dùng để trang trí trên những chiếc bình và đồ vật nhỏ bé. Tác phẩm khảm mang đặc trưng “phong cách Ur” đang được trưng bày ở bảo tàng Anh quốc, là một chiếc hộp bằng gỗ được khảm bằng nhiều mảnh từ vỏ sò, đá xanh, đá vôi, mô tả các hoạt động của con người và thú vật. 7 Đến năm 600 trước công nguyên, người Hy Lạp bắt đầu tạo ra những tác phẩm khảm trên sàn nhà.Vật liệu khảm bằng đá cuội được dùng sớm nhất, được phát hiện tại Delphi.Những viên đá cuội hai màu đen trắng được khảm tạo ra những hoa văn dạng hình học trên sàn nhà (Hình 1. Không lâu sau đó, cũng từ vật liệu đá cuội đen trắng này họ đã tạo ra những bức tranh khảm có hình dáng người hay động vật trên nền vữa màu nâu (Hình 1.
Các tranh này còn tìm thấy ở Olynthus vào năm 400 trước công nguyên.Đến năm 300 trước công nguyên, đã phát triển tranh khảm trắng đen thành tranh khảm màu. Sau đó hàng trăm năm, từ những viên đá cuội tự nhiên trong tranh khảm đã phát triển thành những viên đá cắt thành những mảnh nhỏ làm nền tảng cho việc hình thành những mảnh ghép vuông vắn như ngày nay.a (bên trái)- Lối đi khảm bằng sỏi, trong cung điện Topkapi ở thành phố Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Nguồn: TLTK [27] Hình 1.b (bên phải) – Những bức khảm tương đối đơn giản giai đoạn đầu với hai màu đen trắng, thế kỷ VII tại Ravenna, Ý. Nguồn: TLTK [27] Khoảng năm 150 trước công nguyên, Delos, một thành phố giàu truyền thống ở Hy Lạp, nghệ thuật khảm ở đây đã sử dụng bảng màu có thang màu rộng hơn bằng 8 cách sử dụng mảnh ghép kính màu.
Đến thời điểm này, nghệ thuật mosaic còn được dùng trang hoàng nhà cửa (Hình 1.4 - Chim và tắc kè, tại bảo tàng Vatican, Rome, Ý. Nguồn: TLTK [27] Trong thế giới cổ đại, Hy Lạp là nơi phát triển rực rỡ nhất và đạt nhiều thành tựu nhất trong nghệ thuật. Cùng với các ngành nghệ thuật khác như: điêu khắc, hội hoạ, kiến trúc,…Hy Lạp có thể xem là cái nôi của nghệ thuật khảm trên thế giới. Dưới thời Alexandre Đại đế, thành phố Alexandria, nằm trên bờ biển bắc Phi (Ai Cập ngày nay), đã trở thành trung tâm nghệ thuật khảm thế giới, nơi hội tụ nhiều nghệ nhân khảm có tay nghề cao.
Khi người La Mã xâm chiếm vùng đất Hy Lạp, họ không những yêu thích luôn nghệ thuật khảm của quốc gia này mà còn truyền bá nó xuyên khắp châu Âu và bắc Phi.