CHƯƠNG 1 Những vấn đề cơ bản về mở rộng tín dụng xuất nhập khẩu của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm, vai trò và đặc điểm của cho vay xuất nhập khẩu 1. Khái niệm cho vay xuất nhập khẩu Tín dụng là một phạm trù kinh tế phản ánh mối quan hệ kinh tế mà trong đó mỗi cá nhân hay tổ chức nhường quyền sử dụng (chuyển nhượng) một khối lượng giá trị hoặc hiện vật cho một cá nhân hay tổ chức khác với những ràng buộc nhất định về số tiền hoàn trả (gốc và lãi), thời gian hoàn trả, lãi suất, cách thức vay mượn và thu hồi… - Khái niệm cho vay XNK: cho vay XNK là việc ngân hàng hỗ trợ về mặt tài chính giúp các doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ của mình khi tham gia vào các hoạt động XNK. Cho vay XNK thể hiện mối quan hệ kinh tế giữa một bên là ngân hàng, bên đưa ra sự hỗ trợ về tài chính, và một bên là các doanh nghiệp XNK, bên cần hỗ trợ.
Cho vay XNK là quá trình ngân hàng cung cấp vốn dưới các hình thức khác nhau cho các doanh nghiệp XNK. Cho vay XNK là một yêu cầu tất yếu khách quan gắn liền với các quan hệ TMQT. Khi TMQT càng phát triển thì kéo theo sự phát triển của cho vay XNK. Khác với trước đây, ngân hàng tham gia vào TMQT chủ yếu ở khâu thanh toán.
Ngày nay, mọi giai đoạn của hoạt động ngoại thương đều có thể dẫn tới sự hỗ trợ của ngân hàng. Đứng về phía nhà xuất khẩu, từ lúc chưa ký kết được hợp đồng ngoại thương, nhà xuất khẩu đã cần có tài trợ từ ngân hàng dưới hình thức ngân hàng đứng ra bảo lãnh và giúp nhà xuất khẩu giành được hợp đồng. Trong giai đoạn thực hiện hợp đồng, việc xuất hiện nhu cầu vốn có khi là rất lớn và vượt quá khả năng hiện có của nhà xuất khẩu 5 làm nảy sinh nhu cầu được tài trợ vốn từ ngân hàng. Sau khi đã giao hàng nhưng còn phải chờ thanh toán từ phía nước ngoài với thời gian khá lâu (nên hợp đồng ký theo phương thức thanh toán trả chậm) mà nhà xuất khẩu lại cần tiền ngay để tham gia vào một thương vụ khác, ngân hàng sẽ hỗ trợ cho anh ta thông qua chiết khấu hối phiếu hay chiết khấu bộ chứng từ.
Về phía nhà nhập khẩu, khi ký hợp đồng nếu nhà nhập khẩu không tin tưởng vào khả năng tài chính của mình hoặc tạm thời chưa đủ vốn, anh ta có thể nhờ cậy vào uy tín của ngân hàng. Ngân hàng có thể phát hành một thư bảo lãnh thay cho việc nhà nhập khẩu phải đặt cọc để đảm bảo thanh toán giá trị hợp đồng hoặc ngân hàng đứng ra mở L/C, cam kết trả tiền hàng nhập, tạo ra niềm tin cho nhà xuất khẩu nước ngoài. Thông thường để mua chịu hàng, tức thanh toán trả chậm, nhà nhập khẩu luôn phải có sự đảm bảo từ phía ngân hàng. Tới lúc phải thanh toán tiền hàng, nếu chưa có đủ vốn, ngân hàng sẽ tài trợ bằng cách cho vay vốn thanh toán hàng nhập.
Nói chung, dù là nhà xuất khẩu hay nhập khẩu thì trong bất kỳ giai đoạn nào của quá trình thực hiện hoạt động ngoại thương, đều có thể xuất hiện nhu cầu được tài trợ rất phong phú, đa dạng. Đặc biệt trong điều kiện hiện nay, khi TMQT phát triển mạnh mẽ, khối lượng hàng hoá dịch vụ và cùng với nó là một khối lượng tiền tệ và dịch vụ tài chính khổng lồ đang di chuyển qua các biên giới quốc gia với quy mô ngày một tăng, nhu cầu về cho vay XNK sẽ ngày càng lớn mạnh. Với nguồn vốn, các nghiệp vụ cộng với uy tín cũng như quan hệ đối ngoại rộng rãi của mình, ngân hàng tham gia cho vay XNK giúp cho hoạt động này diễn ra thuận lợi, giảm bớt rủi ro và không ngừng phát triển. Đến lượt mình, sự phát triển của hoạt động XNK lại thúc đẩy hoạt động cho vay XNK của ngân hàng phát triển mạnh mẽ.
Vai trò và đặc điểm của cho vay xuất nhập khẩu 1.1 Vai trò của cho vay xuất nhập khẩu Đối với nền kinh tế 6 Thông qua các hình thức tín dụng tài trợ xuất nhập khẩu của các ngân hàng thương mại, hoạt động mua bán hàng hoá xuất nhập khẩu theo yêu cầu của thị trường được thực hiện thường xuyên, liên tục; các sản phẩm trong nước có thể thâm nhập thị trường quốc tế dễ dàng hơn. Hoạt động tài trợ xuất nhập khẩu góp phần nâng cao tính năng động của nền kinh tế và giúp ổn định thị trường. Bên cạnh đó, hoạt động tài trợ xuất nhập khẩu của ngân hàng còn giúp các doanh nghiệp nói chung và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nói riêng tồn tại và đứng vững trong cơ chế thị trường, mở rộng sản xuất kinh doanh, nâng cao uy tín và danh tiếng trên thị trường quốc tế. Và chính sự phát triển của các doanh nghiệp là động cơ thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Thông qua tín dụng tài trợ xuất nhập khẩu của ngân hàng mà các doanh nghiệp có vốn để thay đổi dây chuyền công nghệ, hiện đại hoá máy móc thiết bị nhằm tăng năng suất lao động, hạ giá thành sản phẩm, tạo ra sản phẩm phong phú đa dạng về mẫu mã chủng loại để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của ngươì dân. Các doanh nghiệp cũng có thể nhập khẩu các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu phục vụ đời sống sinh hoạt của nhân dân hoặc các mặt hàng phục vụ sản xuất mà trong nước chưa sản xuất được hay giá thành còn cao. Vì vậy, sự phát triển của các doanh nghiệp đã mang lại lợi ích cho người tiêu dùng. Hoạt động tài trợ tín dụng của ngân hàng còn giúp tạo cho công ăn việc làm cho người lao động, giảm tỷ lệ thất nghiệp, tạo nguồn thu ngoại tệ cho ngân sách nhà nước, góp phần phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế của đất nước, giúp mở rộng mối quan hệ đối ngoại với các nước trên thế giới.
Đối với ngân hàng Cho vay XNK góp phần mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho ngân hàng: Cho vay XNK là một hình thức kinh doanh mang lại hiệu quả cao và khá an toàn. Hiệu quả từ phía ngân hàng thể hiện ở việc ngân hàng cho vay 7 trực tiếp và thu lãi suất, ngoài ra những nghiệp vụ khác có liên quan đến tài trợ như chiết khấu, chấp nhận, bao thanh toán, cho thuê tài chính, bảo lãnh … bên cạnh việc tính lãi suất, ngân hàng còn thu các loại phí khác. Những khoản thu này về số tuyệt đối thường là lớn nhờ vào quy mô hoạt động XNK và khối lượng tín dụng. Cho vay XNK mang tính an toàn do ngân hàng cũng nhận thức được những rủi ro của TMQT vì vậy mà khi cấp tín dụng, ngân hàng thường yêu cầu có đảm bảo cho những khoản vay và ngân hàng cũng căn cứ vào mức độ rủi ro của từng thương vụ mà quyết định quy mô và khối lượng cho vay cho phù hợp.
Cho vay XNK góp phần mở rộng quan hệ đối ngoại: Thông qua các nghiệp vụ cho vay tạo điều kiện cho hoạt động TTQT sôi động hơn, nhờ đó ngân hàng sẽ có mối quan hệ khăng khít hơn với các ngân hàng nước ngoài, các bạn hàng nước ngoài, giúp cho tăng cường đổi mới công nghệ và hợp tác trong hoạt động ngân hàng. Đối với doanh nghiệp: Cho vay XNK là nguồn cung cấp vốn quan trọng cho các doanh nghiệp XNK. Như đã trình bày ở trên, trong mọi giai đoạn của quá trình sản xuất, doanh nghiệp đều phát sinh nhu cầu vốn. Ngân hàng tài trợ thông qua cấp tín dụng trực tiếp cho doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp bổ sung vốn lưu động, ngắn hạn, vốn đầu tư trung và dài hạn.
Ngày nay, trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt, lợi thế về vốn là yếu tố quan trọng nhất giúp doanh nghiệp giành được ưu thế cạnh tranh. Hơn thế nữa, nó còn giúp doanh nghiệp cạnh tranh được về chất lượng sản phẩm, dịch vụ, marketing, về thời hạn giao hàng và đặc biệt là về giá. Hoạt động ngoại thương càng phát triển thì nhu cầu về vốn lại càng cao do những đặc trưng rất khác biệt của ngoại thương so với buôn bán trong nước. Cho vay XNK góp phần giảm rủi ro cho các doanh nghiệp.
8 Hoạt động XNK là hoạt động diễn ra giữa các chủ thể có quốc tịch khác nhau, đối tượng buôn bán phải được di chuyển qua biên giới quốc gia, đồng tiền tính giá và thanh toán là ngoại tệ đối với ít nhất một bên, luật điều chỉnh quan hệ giữa các bên mang tính quốc tế. Do bản chất phức tạp của hoạt động XNK mà các doanh nghiệp thường phải đối mặt với nhiều rủi ro, các rủi ro về kinh tế, chính trị, lập pháp, văn hoá… Đây cũng là nhân tố thúc đẩy doanh nghiệp tìm nguồn tài trợ từ ngân hàng. Có những nghiệp vụ ngân hàng chấp nhận tài trợ cho doanh nghiệp bên cạnh việc cấp vốn trực tiếp, ngân hàng còn chấp nhận gánh chịu rủi ro cho doanh nghiệp, ví dụ những trường hợp ngân hàng chiết khấu bộ chứng từ L/C trả chậm miễn truy đòi hay nhận bao thanh toán những khoản thu của nhà xuất khẩu có nghĩa là ngân hàng đã nhận về mình rủi ro không được thanh toán từ phía nhà xuất khẩu nước ngoài. Cho vay XNK góp phần giúp các doanh nghiệp nâng cao uy tín với bạn hàng nước ngoài.
Bên cạnh hình thức cấp tín dụng trực tiếp, ngân hàng còn cấp tín dụng một cách gián tiếp bằng cách dùng uy tín của mình đứng ra bảo lãnh cho doanh nghiệp. Có thể nói hình thức tín dụng này ngày càng đóng vai trò quan trọng khi tính chất phức tạp của các hoạt động XNK ngày càng tăng. Nhất là trong trường hợp các doanh nghiệp Việt Nam khi mới hội nhập vào thị trường thế giới chưa gây được niềm tin đối với bạn hàng quốc tế thì việc dựa vào uy tín của ngân hàng là vô cùng cần thiết. Phát hành chứng thư bảo lãnh, ngân hàng chưa phải xuất vốn trực tiếp, nhưng nếu doanh nghiệp không hoàn thành nghĩa vụ hợp đồng, ngân hàng sẽ phải dùng vốn của mình để đền bù, vừa bảo vệ uy tín lại vừa giữ được niềm tin cho doanh nghiệp Việt Nam.
Tóm lại, với vai trò to lớn của mình, việc cấp tín dụng của ngân hàng đang ngày càng phát triển với nhiều hình thức đa dạng, phong phú, phục vụ ngày một tốt hơn các nhu cầu tài trợ vốn trực tiếp và gián tiếp cho các doanh nghiệp XNK.