Khám Phá Ma Thuật Trong Đời Sống Văn Hóa Của Người Thái Tỉnh Sơn La

Khám phá vai trò của ma thuật trong đời sống văn hóa người Thái tỉnh Sơn La qua luận án tiến sĩ, từ tín ngưỡng đến phong tục tập quán.

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Hồng Thuật
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Ma Thuật và Văn Hóa Người Thái Tại Sơn La
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu về ma thuật trong nhân học. Nghiên cứu về ma thuật trong đời sống văn hóa ở Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu về tôn giáo tín ngƣỡng, ma thuật của ngƣời Thái
• 1.4. Đánh giá chung và hƣớng gợi mở từ tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan tới đề tài luận án
• 1.5. Ma thuật, đời sống văn hóa và đời sống văn hóa Thái đƣơng đại. Nghiên cứu ma thuật trong bối cảnh đặc thù. Địa bàn nghiên cứu
• 1.6. Khái lƣợc về lịch sử cƣ trú của ngƣời Thái ở Sơn La
• 1.7. Những vấn đề nổi bật trong đời sống văn hóa của ngƣời Thái ở Sơn La
• 1.8. Tiểu kết Chƣơng 1
• 2. CHƯƠNG 2: MA THUẬT THÁI TRONG HỆ THỐNG VŨ TRỤ QUAN TỘC NGƢỜI
• 2.1. Sự hiện diện và nguyên cớ của của các hình thức ma thuật trong đời sống Thái
• 2.2. Diện mạo các thực hành ma thuật Thái
• 2.3. Nguyên cớ của các hành vi ma thuật Thái: Phi
• 2.4. Những kiến tạo về phi trong hệ thống vũ trụ quan tộc ngƣời
• 2.5. Phi: kiến tạo về các tầng bậc mƣờng
• 2.6. Phi: kiến tạo về các dạng thức và đặc tính
• 2.7. Phi: kiến tạo về thuộc tính ngƣời, các trật tự và những chiều tác động. Ngƣời tƣơng tác và điều khiển các phi: thầy mo
• 2.8. Mo Thái: đa dạng tiểu loại và tính năng
• 2.9. Nghiệp mo: năng lực thiêng và thẩm quyền đƣợc kiến tạo từ các tài liệu phê chuẩn
• 2.10. Tiểu kết Chƣơng 2
• 3. CHƯƠNG 3: MA THUẬT THÁI: DIỆN MẠO NHỮNG THỰC HÀNH TƢƠNG TÁC VỚI PHI
• 3.1. Ma thuật xác định bất thƣờng, thăm dò phi: Bói toán
• 3.2. Bói que và bói úp ngửa (khuổm hai) bằng thanh tre, đồng xu
• 3.3. Ma thuật xử lý, chế ngự phi: Hành vi, nghi lễ
• 3.4. Ma thuật tƣơng tác với khuân. Ma thuật tƣơng tác với các loại phi
• 3.5. Ma thuật tƣơng tác với phi: những vấn đề nổi bật
• 3.6. Bói: phƣơng thức tìm kiếm các thông tin từ phi
• 3.7. Tƣơng tác với phi và việc sử dụng hệ thống các vật, hành vi có tính biểu tƣợng
• 3.8. Ma thuật tƣơng tác với phi: cách thức tùy biến
• 3.9. Tƣơng tác với phi: phép analog Thái và dạng thức "biến thế giới phù hợp với lời"
• 3.10. Tiểu kết Chƣơng 3
• 4. CHƯƠNG 4: MA THUẬT THÁI: MỞ RỘNG RANH GIỚI, ĐA CHIỀU TƢƠNG TÁC TRONG XÃ HỘI ĐƢƠNG ĐẠI
• 4.1. Ma thuật gia cố, gắn kết, tách rời hệ thống hồn vía ngƣời trong những bối cảnh mới. Gia cố hệ thống hồn. Gắn kết, tách rời hệ thống hồn vía
• 4.2. Ma thuật xử lý những bất an có tính hiện sinh
• 4.3. Tiễn hồn bổ sung, hỏa thiêu gộp
• 4.4. Ứng phó với ma hồn của dân tộc khác
• 4.5. Bùa Thái: đa dạng tình huống sử dụng và nguyên tắc của việc thực hành
• 4.6. Bùa: giải quyết các tình huống tức thời. Bùa: những nguyên tắc thực hành của thầy mo Thái
• 4.7. Ma thuật, sự thích nghi, các hình thức mới và những lựa chọn mới
• 4.8. Tẳng cảu thật, tẳng cảu giả và những tình huống đối phó
• 4.9. Phái xửa và cơ chế tự kiểm soát
• 4.10. Sinh nở tại bệnh viện và các hình thức ma thuật mới
• 4.11. Chữa bệnh bằng ma thuật kết hợp khám chữa bệnh tại bệnh viện
• 4.12. Những hình thức và lựa chọn mới trong một số bối cảnh
• 4.13. Tiểu kết Chƣơng 4
• 5. CHƯƠNG 5: NGHIÊN CỨU MA THUẬT TRONG BỐI CẢNH ĐẶC THÙ: NHỮNG VẤN ĐỀ BÀN LUẬN
• 5.1. Tiếp cận ma thuật và vấn đề bối cảnh của những diễn giải
• 5.2. Sự đối sánh ma thuật - khoa học - tôn giáo của nhân học phƣơng Tây và những vấn đề bối cảnh
• 5.3. Bối cảnh của những diễn giải trái chiều trong các nghiên cứu về ma thuật ở Việt Nam
• 5.4. Bối cảnh tác động và những vấn đề trong diễn giải về ma thuật Thái
• 5.5. Tiếp cận ma thuật Thái trong bối cảnh đặc thù và những khám phá mới về nghĩa
• 5.6. Ma thuật Thái: mê tín hay một phƣơng thức tri nhận và ứng xử với thế giới
• 5.7. Ma thuật Thái: niềm tin thơ ngây hay một phƣơng thức tƣ duy bằng văn hóa. Ma thuật Thái: lạc hậu hay là một phần của cái hiện đại
• 5.8. Ma thuật Thái: vấn đề về khung phân loại và thuộc tính văn hóa Thái
• 5.9. Thái này là Thái nào: ma thuật và sự đa dạng trong các không gian văn hóa Thái
• 5.10. San lấp các hố ngăn cách: một không gian biệt lập chỉ có trong tƣởng tƣợng
• 5.11. Soi mình vào hình hài kẻ khác: ma thuật và những định kiến tâm linh về ngƣời Thái
• 5.12. Tiểu kết Chƣơng 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC ẢNH

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ma thuật và văn hóa người Thái tại Sơn La

Nghiên cứu về ma thuật trong đời sống văn hóa của người Thái tại Sơn La mang lại cái nhìn sâu sắc về sự giao thoa giữa tín ngưỡng và thực hành văn hóa. Ma thuật không chỉ là một phần của tín ngưỡng mà còn là một phương thức để người Thái tương tác với thế giới xung quanh. Các nghi lễ và phong tục tập quán liên quan đến ma thuật thể hiện sự kết nối giữa con người với các thế lực siêu nhiên. Những thực hành này không chỉ đơn thuần là các nghi lễ mà còn là cách để người Thái giải quyết các vấn đề trong cuộc sống hàng ngày, từ sức khỏe đến các mối quan hệ xã hội. Theo nghiên cứu, ma thuật được xem như một phần không thể thiếu trong văn hóa người Thái, phản ánh những giá trị và niềm tin sâu sắc của cộng đồng.

1.1. Tính cấp thiết của nghiên cứu

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm làm rõ vai trò của ma thuật trong đời sống văn hóa của người Thái tại Sơn La. Tỉnh Sơn La là nơi có đông đảo người Thái sinh sống, và ma thuật đã trở thành một phần quan trọng trong các nghi lễ và phong tục tập quán của họ. Việc tìm hiểu về ma thuật không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa người Thái mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nghiên cứu này cũng nhằm phản ánh những quan điểm khác nhau về ma thuật, từ góc nhìn của người thực hành đến những định kiến xã hội, từ đó tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về thực hành văn hóa này.

II. Các hình thức ma thuật trong văn hóa người Thái

Trong văn hóa người Thái, ma thuật được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ nghi lễ đến các huyền bí. Các hình thức này không chỉ mang tính chất tâm linh mà còn có ý nghĩa xã hội sâu sắc. Nghi lễ cúng bái, bùa và các hình thức truyền thuyết là những ví dụ điển hình cho sự hiện diện của ma thuật trong đời sống hàng ngày. Những thực hành này thường được thực hiện bởi các thầy mo, những người có kiến thức và kinh nghiệm trong việc giao tiếp với các thế lực siêu nhiên. Các nghi lễ này không chỉ nhằm mục đích chữa bệnh hay giải quyết các vấn đề cá nhân mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người với tổ tiên và các thế lực tự nhiên. Điều này cho thấy ma thuật không chỉ là một phần của văn hóa người Thái mà còn là một phương thức để duy trì và củng cố các mối quan hệ xã hội.

2.1. Nghi lễ và phong tục tập quán

Các nghi lễ trong văn hóa người Thái thường được tổ chức trong các dịp lễ hội hoặc khi có sự kiện quan trọng trong đời sống. Những nghi lễ này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng tụ họp, gắn kết và chia sẻ những giá trị văn hóa. Các phong tục tập quán liên quan đến ma thuật thường được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên một hệ thống giá trị văn hóa phong phú. Những nghi lễ này thường bao gồm các hoạt động như cúng bái, cầu an, và các hình thức bùa để bảo vệ sức khỏe và tài lộc cho gia đình. Qua đó, ma thuật trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người Thái tại Sơn La.

III. Tín ngưỡng và niềm tin trong ma thuật Thái

Tín ngưỡng và niềm tin của người Thái về ma thuật thể hiện sự kết nối sâu sắc giữa con người với thế giới siêu nhiên. Tín ngưỡng này không chỉ đơn thuần là sự tin tưởng vào các thế lực siêu nhiên mà còn là một phần của bản sắc văn hóa. Người Thái tin rằng ma thuật có thể ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của họ, từ sức khỏe đến tài lộc. Các thầy mo, những người thực hành ma thuật, được xem như cầu nối giữa con người và các thế lực siêu nhiên. Họ không chỉ thực hiện các nghi lễ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các giá trị văn hóa và truyền thống của cộng đồng. Sự hiện diện của ma thuật trong đời sống văn hóa của người Thái không chỉ phản ánh niềm tin mà còn là một phần của bản sắc văn hóa độc đáo của họ.

3.1. Vai trò của thầy mo trong văn hóa Thái

Thầy mo là những người có vai trò quan trọng trong việc thực hành ma thuật và duy trì các giá trị văn hóa của người Thái. Họ không chỉ là những người thực hiện các nghi lễ mà còn là những người tư vấn, hướng dẫn cộng đồng trong các vấn đề liên quan đến tín ngưỡng và ma thuật. Thầy mo thường được kính trọng và có ảnh hưởng lớn trong cộng đồng, vì họ được xem như những người có khả năng giao tiếp với các thế lực siêu nhiên. Sự hiện diện của thầy mo trong các nghi lễ không chỉ mang lại sự an tâm cho người dân mà còn củng cố niềm tin vào ma thuật như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của họ.

IV. Ma thuật trong bối cảnh hiện đại

Trong bối cảnh hiện đại, ma thuật vẫn giữ một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người Thái tại Sơn La. Mặc dù có sự phát triển của khoa học và công nghệ, nhưng nhiều người vẫn tìm đến ma thuật như một phương thức để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Các thầy mo vẫn tiếp tục thực hành và truyền bá các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời thích ứng với những thay đổi trong xã hội. Sự kết hợp giữa ma thuật và các yếu tố hiện đại cho thấy sự linh hoạt và khả năng thích nghi của văn hóa người Thái. Điều này không chỉ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa mà còn tạo ra những hình thức mới trong thực hành ma thuật, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Sự thích nghi của ma thuật trong xã hội hiện đại

Sự thích nghi của ma thuật trong xã hội hiện đại thể hiện qua việc các thầy mo và người dân tìm cách kết hợp giữa các thực hành truyền thống và các yếu tố hiện đại. Nhiều thầy mo đã áp dụng các phương pháp mới trong việc thực hiện nghi lễ, đồng thời sử dụng các công cụ truyền thông hiện đại để quảng bá và bảo tồn các giá trị văn hóa. Điều này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về ma thuật mà còn tạo ra một không gian giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Sự thích nghi này cho thấy ma thuật không chỉ là một phần của quá khứ mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng bản sắc văn hóa của người Thái trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học với đề tài "Ma thuật trong đời sống văn hóa của người Thái tỉnh Sơn La" do nghiên cứu sinh Đỗ Thị Thu Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Vũ Hồng Thuật, bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam năm 2021.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Xuất phát từ thực địa tại tỉnh Sơn La – địa bàn có số lượng cư dân Thái tập trung đông nhất cả nước, tác giả ghi nhận sự tồn tại phổ biến của các hành vi ma thuật trong sinh hoạt thường nhật: từ các nghi thức chữa bệnh bằng cách lăn trứng soi lòng đỏ để tìm vết thủng bùa hại, tháo bùa ghét, cúng gọi hồn vía cho trẻ nhỏ hay người đi làm xa (Hà Nội, Bắc Ninh, xuất khẩu lao động Hàn Quốc, Nhật Bản), đến việc xem xét tư vấn chuyển việc, thăng tiến của cán bộ xã, huyện, cúng giải tỏa khó khăn trong giao dịch bất động sản, hay cúng thần đất thần cây cho người Kinh lên kinh doanh dịch vụ du lịch cộng đồng.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, các thực hành này chịu sự định kiến sâu sắc từ xã hội và các cơ quan quản lý. Từ thập niên 1960 đến cuối những năm 1980, các hoạt động tín ngưỡng bị kiểm soát chặt chẽ; các thầy cúng được vận động ngừng hành nghề, giao nộp sách cúng và hiện vật thiêng. Văn kiện Đảng Toàn tập (tập 36) phân định ranh giới giữa tự do tín ngưỡng và mê tín dị đoan, nghiêm cấm việc xem số, xem tướng, gọi hồn, lên đồng, xóc thẻ, vẽ bùa, cúng ma, dùng phù phép chữa bệnh. Truyền thông đại chúng thường gắn nhãn các thực hành này là "lừa bịp", "hủ tục", "lạc hậu". Trong giới nghiên cứu, các công trình về người Thái của các tác giả đi trước chủ yếu đào sâu về lịch sử tộc người, cơ cấu dân cư, thiết chế mường, hôn nhân hoặc tôn giáo tín ngưỡng nói chung, nhưng hoàn toàn vắng bóng một công trình chuyên khảo khảo sát riêng biệt về thực hành ma thuật dưới góc nhìn văn hóa học và nhân học văn hóa đương đại. Luận án được thực hiện nhằm bổ khuyết khoảng trống học thuật này, chuyển dịch góc nhìn từ định giá đạo đức sang phân tích chức năng và ý nghĩa văn hóa của ma thuật trong bối cảnh đặc thù.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là khảo sát các hành vi, nghi lễ ma thuật đang được người Thái thực hành tại Sơn La, từ đó luận giải vai trò và ý nghĩa của ma thuật trong các lĩnh vực đời sống văn hóa; làm sáng tỏ phương thức tương tác giữa con người và lực lượng siêu nhiên trong hệ thống vũ trụ quan tộc người, gắn với đời sống kinh tế, xã hội cụ thể; đồng thời tìm kiếm một cách tiếp cận khoa học phù hợp nhằm giải tỏa các định kiến đối với ma thuật.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định sáu nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tìm hiểu về các hướng tiếp cận ma thuật trong nhân học.
2. Tìm hiểu quan niệm về ma thuật được xác lập trong cộng đồng Thái từ điểm nhìn của người thực hành.
3. Tìm hiểu diện mạo của ma thuật Thái trong các phương diện đời sống: nghi lễ, lệ tục, thói quen, ứng xử thường ngày.
4. Tìm hiểu các yếu tố tác động đến thực hành ma thuật: chính sách tôn giáo, tín ngưỡng, y tế, sự giao thoa văn hóa đa tộc người, du lịch, kinh tế thị trường, quá trình hiện đại hóa.
5. Phân tích các thực hành ma thuật, diễn giải các hành vi, nghi lễ trong hệ thống vũ trụ quan Thái và trong bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa tại địa bàn.
6. Xây dựng khung lý thuyết tiếp cận ma thuật trong bối cảnh đặc thù áp dụng cho trường hợp người Thái ở Sơn La.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các hành vi, nghi lễ ma thuật được người Thái thực hành trong đời sống đương đại, bao gồm thao tác ma thuật, lời chú, lời cúng khấn, người thực hiện, hiện vật thiêng, không gian thiêng, bối cảnh tình huống và trải nghiệm của người thực hành.
• Phạm vi không gian: Tập trung khảo sát tại tỉnh Sơn La, địa bàn điền dã trọng điểm gồm các huyện: Mộc Châu, Vân Hồ, Yên Châu, Quỳnh Nhai, Thuận Châu và thành phố Sơn La. Dữ liệu thực hành ma thuật của người Thái tại các tỉnh lân cận (Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An) được sử dụng để đối sánh và tham chiếu.
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào các thực hành ma thuật trong đời sống của người Thái Sơn La giai đoạn đương đại (thời điểm khảo sát điền dã từ năm 2017 đến năm 2021).
• Dữ liệu nhân khẩu học địa bàn: Theo cuộc điều tra dân số ngày 01/04/2019, tỉnh Sơn La có 1.248.416 người, trong đó dân tộc Thái chiếm 55% dân số toàn tỉnh. Người Thái sinh sống cùng 11 dân tộc khác gồm: Kinh, H'mông, Mường, Dao, Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, La Ha, Lào, Tày và Hoa. Trên phạm vi toàn quốc, dân tộc Thái có khoảng 1.820.950 người (theo số liệu thống kê năm 2019 được dẫn trong luận án), là dân tộc có dân số đứng thứ ba tại Việt Nam (sau người Kinh và người Tày).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu nhân học phương Tây về ma thuật

Luận án hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu ma thuật trong nhân học thế giới qua ba khuynh hướng chính:

• Khuynh hướng tiến hóa luận và so sánh duy lý: Đại diện bởi Edward Tylor (1871) và James Frazer (1890) với công trình Cành vàng (The Golden Bough). Frazer phân loại ma thuật dựa trên hai nguyên lý: nguyên lý tương đồng (law of similarity - cơ sở của ma thuật vi lượng đồng căn/bắt chước) và nguyên lý tiếp xúc (law of contagion - cơ sở của ma thuật lây truyền). Các tác giả này đặt ma thuật trong thế đối sánh với khoa học và tôn giáo, định danh ma thuật là "ngụy khoa học" (pseudoscience), sản phẩm của trạng thái trí tuệ thấp kém, ấu trĩ và giả định ma thuật sẽ tiêu vong khi xã hội tiến bộ.
• Khuynh hướng chức năng luận tâm lý và xã hội: Bronislaw Malinowski (1948) qua khảo cứu tại đảo Trobriand đã chứng minh ma thuật không phải là sự điên rồ mà đáp ứng chức năng tâm lý thiết thực: trấn an con người trước rủi ro và bất trắc, "nghi thức hóa sự lạc quan của con người" (ritualize man's optimism). E.E. Evans-Pritchard (1937) với công trình kinh điển về người Azande (Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande) chỉ ra rằng ma thuật là một "đặc ngữ" (idiom) dùng để giải thích các bất hạnh ngẫu nhiên và giải tỏa xung đột trong mạng lưới quan hệ xã hội. John Mbiti (1969) và Awuah-Nyamekye khi nghiên cứu ma thuật châu Phi nhấn mạnh thêm chức năng kiểm soát xã hội của các hình thức bị xem là "ma thuật đen", đóng vai trò như rào cản tâm lý ngăn chặn các hành vi xâm phạm trật tự cộng đồng.
• Khuynh hướng diễn năng và bối cảnh đặc thù: Stanley Tambiah (1968, 1973, 1990) bác bỏ định kiến xem ma thuật là tư duy khoa học sai lầm. Tambiah khẳng định ma thuật phải được đo bằng giá trị nghi lễ trong môi trường biểu diễn; hành vi ma thuật vận hành theo nguyên lý tương tự (analog), dùng quyền lực của ngôn từ để "biến thế giới phù hợp với lời" và "cho vay hiện thực vào nghi thức". Peter Pels và Birgit Meyer (2003) trong Magic and Modernity chứng minh ma thuật không đối lập với hiện đại mà là một phần cấu thành của cái hiện đại (magic within modernity). Alfred Gell (1988, 1998) yêu cầu nhà nhân học tập trung phân tích các nguyên nhân văn hóa - xã hội thay vì phán xét tính có thực của ma lực.

Tình hình nghiên cứu ma thuật và văn hóa Thái ở Việt Nam

• Trước thập niên 1990: Các tác giả như Phan Kế Bính (1915), Đào Duy Anh (1938), Lã Văn Lô và Đặng Nghiêm Vạn (1968), Phan Hữu Dật (1973) nhìn nhận ma thuật như tàn dư thời nguyên thủy, lạc hậu, nhảm nhí cần vận động loại bỏ.
• Sau năm 1990 (đặc biệt sau Hiến pháp 1992 và Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo 2004): Xuất hiện xu hướng tiếp cận cởi mở hơn từ các học giả như Trần Ngọc Thêm (1996), Nguyễn Đăng Duy (2004), Lê Văn Quán (2007), Dương Đình Minh Sơn (2008), Nguyễn Thừa Hỷ (2012), Ngô Đức Thịnh (2018). Các tác giả ghi nhận ma thuật như một thành tố gắn với cơ tầng văn hóa bản địa, phản ánh bản sắc tộc người.
• Nghiên cứu về tộc người Thái: Đặng Nghiêm Vạn, Cầm Trọng cùng nhiều học giả đã công bố các công trình chuyên sâu về lịch sử di cư, xã hội mường, chữ viết, văn học dân gian và nghi lễ mo Thái. Tuy nhiên, các thực hành mang tính thao tác ma thuật thường bị đặt ngoài lề hoặc chỉ được mô tả lướt qua dưới dạng các nghi thức tín ngưỡng tĩnh tại.

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam lấy toàn bộ hệ thống thực hành ma thuật của người Thái làm đối tượng nghiên cứu độc lập. Luận án vượt thoát khỏi sự phân định nhị nguyên (khoa học đối lập ma thuật, tiến bộ đối lập lạc hậu, mê tín đối lập văn minh), tiếp cận ma thuật từ điểm nhìn của chính chủ nhân văn hóa và khảo sát ma thuật trong mối liên hệ hữu cơ với hệ thống vũ trụ quan tộc người cùng các biến động kinh tế - xã hội đương đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm tiếp cận

1. Tiếp cận tương đối văn hóa (cultural relativism): Luận án tuân thủ nguyên tắc đánh giá hiện tượng văn hóa dựa trên chính hệ giá trị và bối cảnh của nền văn hóa sản sinh ra nó. Tránh tuyệt đối việc áp đặt các tiêu chí duy lý phương Tây để quy kết đúng - sai, văn minh - lạc hậu.
2. Tiếp cận từ điểm nhìn người trong cuộc (emic perspective): Khảo sát, phân tích ý nghĩa và chức năng của ma thuật thông qua cách hiểu, trải nghiệm và ngôn từ phân trần, thanh minh của thầy mo và người dân Thái bản địa.
3. Mô hình phân tích bối cảnh đặc thù ba tầng bậc (kế thừa từ Stanley Tambiah, Alfred Gell, Peter Pels):
   • Bối cảnh nghi lễ, tâm linh và truyền thống văn hóa: Khảo sát ma thuật như một phương thức giải quyết vấn đề trong hệ thống vũ trụ quan Thái sẵn có.
   • Bối cảnh hành vi: Bao gồm bối cảnh tình huống (phức hợp nghi lễ mà hành vi hướng tới) và bối cảnh ngữ nghĩa (hệ thống bên trong kết hợp giữa thao tác biểu tượng, vật thể và quyền lực ngôn từ/lời chú theo nguyên lý analog).
   • Bối cảnh xã hội: Sự tác động của thể chế, luật pháp, kinh tế thị trường, đô thị hóa, biến động nghề nghiệp và chính sách văn hóa - y tế.

Phương pháp nghiên cứu định tính và điền dã dân tộc học

• Quan sát tham dự: Tác giả trực tiếp tham gia và quan sát các nghi lễ vòng đời (sinh nở, cưới xin, tang ma, lên nhà mới), nghi lễ cộng đồng (cúng bản mường, cầu mưa, vào mùa), nghi lễ gia đình (cúng nhà xên hươn, cúng tổ tiên pạt tông), nghi lễ cởi hạn (xên kẻ), giải hạn rủi (pẽ khọk), và các thực hành trị bệnh, làm bùa tại điện thờ của các thầy mo. Sử dụng kỹ thuật ghi âm, ghi hình, chụp ảnh hiện trường.
• Phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn sâu 22 thầy mo Thái tại các huyện Mộc Châu, Vân Hồ, Yên Châu, Quỳnh Nhai, Thuận Châu và TP Sơn La; phỏng vấn người dân bản địa, trí thức Thái, cán bộ làm công tác văn hóa (người Thái và người Kinh các cấp xã, huyện, tỉnh) và những người sử dụng dịch vụ tâm linh.
• Phương pháp theo chân (hanging-out): Đồng hành và theo sát sinh hoạt, hành lễ của 09 thầy mo Thái thuộc đầy đủ bốn dòng mo truyền thống: mo một, mo mun (hoặc môn), mo tảy, mo then và mo phi.
• Theo dõi truyền thông và mạng xã hội: Khảo sát các kênh Youtube, nhóm Facebook về văn hóa Thái, các phóng sự chuyên đề về tín ngưỡng của Đài Phát thanh - Truyền hình Sơn La và Điện Biên.
• Nghiên cứu tài liệu thứ cấp: Thu thập, đối chiếu và phiên dịch các văn bản chữ Thái cổ, sách cúng, sách bói (dượng), các tác phẩm sử thi - lịch sử bản mường (Quam tô mường, Táy Pú xấc), hương ước bản mường (hịt khong) từ thư viện, bảo tàng và tài liệu gia truyền của các nghệ nhân, trí thức Thái.

Tiêu chí	Dữ liệu cụ thể trong luận án
Địa bàn điền dã chính	Tỉnh Sơn La: Mộc Châu, Vân Hồ, Yên Châu, Quỳnh Nhai, Thuận Châu, TP Sơn La
Số lượng thầy mo phỏng vấn sâu	22 thầy mo Thái
Số lượng thầy mo thực hiện theo chân (hanging-out)	09 thầy mo (đủ các dòng: mo một, mo mun, mo tảy, mo then, mo phi)
Đối tượng phỏng vấn khác	Người dân bản địa, trí thức Thái, cán bộ văn hóa cấp xã/huyện/tỉnh, khách hàng đi cúng
Nguồn tư liệu chữ viết bản địa	Sách cúng cổ chữ Thái, sách bói, sử thi Quam tô mường, sử biên niên Táy Pú xấc
Tài liệu tham chiếu liên vùng	Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, Cơ sở lý luận và Địa bàn nghiên cứu

Chương này dành cho việc tổng quan lịch sử học thuật thế giới và Việt Nam về ma thuật; xây dựng khung lý thuyết tiếp cận bối cảnh đặc thù; đồng thời phác thảo bức tranh tự nhiên, nhân văn của địa bàn khảo sát:

• Địa bàn và lịch sử cư trú: Tỉnh Sơn La có diện tích 14.174 km², gồm 11 huyện và 01 thành phố. Người Thái có nguồn gốc di cư từ vùng Vân Nam (Trung Quốc), thiên di vào Tây Bắc Việt Nam từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIV (với ba đợt lớn từ thế kỷ IX đến thế kỷ XI); theo Đặng Nghiêm Vạn, người Thái đã lập nhà nước tại Tây Bắc từ thế kỷ V. Quá trình này được ghi chép qua các văn bản cổ như Quam tô mường và Táy Pú xấc gắn liền với thời kỳ các Tạo đi mở mường.
• Cơ cấu phân bố tộc người: Địa bàn tồn tại hai ngành chính: Thái Đen (Tay Đăm) cư trú tập trung tại Thuận Châu, Mường La, Mai Sơn, Yên Châu; Thái Trắng (Tay Đón) cư trú tại Quỳnh Nhai, Bắc Yên, Phù Yên. Vùng Sốp Cộp, Sông Mã, Mộc Châu có sự hiện diện của nhóm mang đặc trưng văn hóa Tày Đèng giáp biên Hủa Phăn (Lào).
• Đặc điểm văn hóa địa phương: Luận án chỉ ra rằng không có một "văn hóa Thái" đồng nhất, biệt lập và tĩnh tại; văn hóa Thái ở Sơn La là tập hợp các tiểu vùng văn hóa đa dạng, hình thành từ các đợt di cư khác nhau và liên tục tiếp biến thông qua sự cộng cư chặt chẽ với các dân tộc lân cận như Mường, Kinh, H'mông, Khơ Mú.

Chương 2: Ma thuật Thái trong hệ thống vũ trụ quan tộc người

Chương 2 làm sáng tỏ căn nguyên triết học và niềm tin tôn giáo chi phối hành vi ma thuật:

• Nguyên cớ trung tâm của ma thuật - Hệ thống Phi: Ma thuật Thái không vận hành ngẫu nhiên mà hoàn toàn xoay quanh đối tượng siêu nhiên cốt lõi là phi (khái niệm bao hàm thần linh, ma và linh hồn người chết). Người Thái nhìn nhận con người là một phần hữu cơ của tự nhiên, luôn chịu sự chi phối bởi trật tự siêu nhiên.
• Kiến tạo không gian vũ trụ quan: Hệ thống vũ trụ quan Thái chia làm nhiều tầng bậc không gian (mường):
  • Mường lum: Cõi trần gian, nơi sinh sống của con người cùng các thần bảo hộ tự nhiên (chảu đin - thần đất, chảu nặm - thần nước, phi pá - ma rừng, phi ngợk - thuồng luồng/thần bến nước).
  • Mường phạ: Cõi trời, nơi ngự trị của các vị Then (Then khọk gieo vận hạn, Then khớ trông coi dây sự sống con người, me Bảu nặn hồn vía).
  • Mường phi: Không gian cư ngụ tại tầng không trung giáp ranh cõi trời, dành cho các ma xấu, ma chết dữ (phi ha phi héo, phi pái, phi cướt).
  • Mường Một: Không gian tâm linh do bà me Một làm chủ, nơi tập hợp đội quân âm binh và các linh hồn bảo trợ chuyên chữa bệnh, cứu vớt hồn vía lạc lõng.
  • Pá heo: Rừng ma của bản làng, nơi chôn cất người chết và là nơi ngụ của ma tổ tiên (phi đẳm pá heo).
• Hệ thống thầy mo - Người thực hành và trung gian tương tác: Thầy mo Thái phân hóa thành các tiểu loại chuyên trách dựa trên đối tượng thờ phụng và chức năng xử lý:
  • Mo một (hoặc một lao - nam, một nhinh - nữ): Thờ ma một (phi một), chuyên giao tiếp tại mường Một để tìm kiếm hồn vía thất lạc, cứu người bị ma hại, trừ tà.
  • Mo mun (môn): Thờ phi mun, chuyên dùng các phép thuật phù chú mạnh để chế ngự ma dữ.
  • Mo tảy: Thờ phi tảy, giữ chức năng cúng tế chuyên biệt.
  • Mo then: Thờ các thần linh trên cõi trời (phi then).
  • Mo phi: Dòng mo chuyên trách cúng lễ trong tang ma, đưa đường chỉ lối cho hồn người chết về cõi tổ tiên.
• Năng lực và thẩm quyền thiêng của nghiệp mo: Nghiệp mo không đơn thuần do tự phong mà được thiết lập qua dấu hiệu "căn số", lễ thụ phong gia nhập và được phê chuẩn thông qua hệ thống sách cúng gia truyền bằng chữ Thái cổ ghi lại các bài cúng, luật bản lệ mường (hịt khong) và hệ thống thần chú (muôn/muỗn).

Chương 3: Ma thuật Thái: Diện mạo những thực hành tương tác với phi

Chương này khảo tả chi tiết các thao tác ma thuật dựa trên phát hiện phân loại mới của tác giả:

                            HỆ THỐNG MA THUẬT THÁI
   TƯƠNG TÁC VỚI KHUÂN                                    TƯƠNG TÁC VỚI PHI
   (Hồn, vía con người)                                 (Thần linh, ma, quỷ)
   - Tắm hồn (áp khuân)                                  - Cúng nhà (xên hươn)
   - Tìm kiếm hồn (ha khuân, hịak khuân)                 - Cúng tổ tiên (pạt tông)
   - Làm vía (hết khoăn)                                 - Cởi hạn, cởi tội (xên kẻ)
   - Gom, tụ hồn (hom khuân)                             - Bè hạn rủi (pẽ khọk)
   - Dỗ hồn (ói khuân)                                   - Chém trừ ma (phăn/phẵn)
   - Sửa hồn (pành khuần, peng khuân)                    - Cắm phên mắt cáo cấm kỵ (taleo)
   - Buộc vía (phúk khoăn)                               - Thổi niệm chú (măn)
   - Mừng đón hồn (tom khuân)                            - Mút rút dị vật (thót)
   - Thết đãi hồn (xú khuân)                             - Phép trị ma (phi sàng)

• Ma thuật thăm dò và chẩn đoán bất thường (Bói toán): Thầy mo sử dụng nhiều phương thức bói toán để xác định nguyên nhân gây bệnh hoặc điềm gở: bói que tre, bói úp ngửa (khuổm hai) bằng hai thanh tre hoặc đồng xu cổ, bói đếm hạt gạo, soi bát trứng gà lăn trên thân thể người bệnh để tìm dấu vết tác động của thế lực siêu nhiên.
• Ma thuật xử lý, chế ngự phi và điều chỉnh hồn vía:
  • Các thao tác thân thể và vật chất: Kỹ thuật lăn trứng gà trên lưng và ngực bệnh nhân để hút tà khí; đập trứng soi lòng đỏ để tháo bùa ghét; thao tác mút/rút (thót) đinh, kim hoặc các dị vật vô hình ra khỏi cơ thể; động tác vung kiếm chém ma (phăn/phẵn); phun trầu, phun rượu trừ tà; cắm phên mắt cáo (taleo) trước cửa nhà, đầu bản hoặc nương rẫy để phong tỏa ranh giới, ngăn ma dữ xâm nhập.
  • Cơ chế vận hành của Lời ma thuật và phép tương tự (analog): Lời cúng và câu chú (măn) đóng vai trò quyết định, vận hành theo cơ chế "biến thế giới phù hợp với lời". Lời làm phép không chỉ mô tả mà có tính năng kiến tạo thực tại nghi lễ. Đồng thời, các bài mo kéo dài trong lễ lên nhà mới hoặc đám tang đóng vai trò như một "ngân hàng ký ức" lưu giữ toàn bộ tri thức dân gian về kiến trúc nhà sàn, kỹ thuật canh tác lúa nước, kinh nghiệm săn bắn và luật tục của tộc người.

Chương 4: Ma thuật Thái: Mở rộng ranh giới, đa chiều tương tác trong xã hội đương đại

Chương 4 phân tích sự thích nghi và biến đổi của ma thuật Thái dưới tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa và chính sách nhà nước:

• Gia cố hồn vía trước các áp lực di biến động xã hội: Xuất hiện các nghi lễ làm vía, gia cố hệ thống hồn vía dành riêng cho các nhóm xã hội mới: thanh niên rời bản xuống làm việc tại các khu công nghiệp ở Hà Nội, Bắc Ninh; người đi lao động xuất khẩu tại Hàn Quốc, Nhật Bản; người vừa chấp hành xong án phạt tù trở về tái hòa nhập cộng đồng.
• Xử lý các bất an hiện sinh mang tính lịch sử: Thực hành các nghi lễ "tiễn hồn bổ sung", "hỏa thiêu gộp" để bù đắp, giao đồ đạc tâm linh cho các ma hồn người thân đã qua đời trong giai đoạn 1960–1980 (thời kỳ tín ngưỡng bị cấm đoán gắt gao nên đám tang không được làm đầy đủ thủ tục ma thuật tiễn đưa). Đồng thời, xuất hiện các nghi thức xử lý, ứng phó với ma hồn của các tộc người khác (Kinh, H'mông) trong bối cảnh cộng cư xen kẽ.
• Bùa Thái trong bối cảnh kinh tế thị trường: Sự xuất hiện của các loại bùa đáp ứng nhu cầu kinh tế đương đại: bùa xin giãn nợ ngân hàng khi người dân vay vốn lớn đầu tư làm du lịch cộng đồng (homestay) hoặc đầu cơ bất động sản; bùa "bắt hồn vía con nợ" để đòi các khoản nợ tiền mặt lên đến hàng tỷ đồng; bùa hỗ trợ giao dịch mua bán nhà đất ("đẩy đi" các mảnh đất khó bán).
• Các hình thức biến đổi và thỏa hiệp linh hoạt:
  • Tục tẳng cảu giả: Phụ nữ Thái Đen theo phong tục sau khi lấy chồng phải búi tóc trên đỉnh đầu (tẳng cảu - biểu tượng đánh dấu sự chiếm hữu của nhà trai đối với hồn chủ người phụ nữ). Trong xã hội hiện đại, để thuận tiện cho việc đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông bằng xe máy theo luật định, hoặc để đáp ứng môi trường làm việc công sở, giáo viên trường học, người phụ nữ thực hiện nghi thức búi tượng trưng trong ngày cưới rồi sau đó tháo ra, dùng kẹp tóc thay thế.
  • Cơ chế trao áo (phái xửa): Khi con cháu đi làm ăn xa hoặc đau ốm không thể có mặt trực tiếp, người thân mang áo của họ đến điện thờ để thầy mo cúng gọi vía, tạo cơ chế kết nối và tự kiểm soát tâm lý từ xa.
  • Kết hợp ma thuật với y tế hiện đại: Người dân không hoàn toàn chối bỏ y học hiện đại; họ thực hiện mô hình kết hợp song song: đến bệnh viện khám chữa các bệnh thực thể, đồng thời mời thầy mo cúng vía (hết khoăn) giải quyết "bệnh phần hồn". Phụ nữ sinh con tại trạm y tế hoặc bệnh viện vẫn mang nhau thai về chôn và làm lễ treo túi thiêng đựng linh hồn (tạy ho cho trẻ nam, ho cho trẻ nữ) lên mái nhà, đồng thời duy trì tục nằm sưởi lửa (nhá pháy).

Chương 5: Nghiên cứu ma thuật trong bối cảnh đặc thù: Những vấn đề bàn luận

Chương cuối cùng nâng các phát hiện thực địa lên tầm thảo luận lý thuyết văn hóa học:

• Phê phán khung quy chiếu đối sánh phương Tây: Luận án chứng minh việc đem bộ ba "ma thuật - tôn giáo - khoa học" của nhân học tiến hóa luận phương Tây áp đặt vào người Thái là một sai lầm về nhận thức luận. Tại Sơn La, ma thuật không xung đột triệt tiêu khoa học hay tôn giáo, mà cùng tồn tại như các phương thức nhận thức bổ trợ lẫn nhau.
• Bản chất của ma thuật Thái: Ma thuật Thái không phải là sự mê tín dị đoan mù quáng hay tư duy nguyên thủy thơ ngây, mà là một phương thức tri nhận và ứng xử văn hóa của tộc người trước thế giới tự nhiên và biến cố xã hội.
• Ma thuật và tính hiện đại: Khẳng định ma thuật là một thành tố sống động của xã hội hiện đại. Xã hội hiện đại với những rủi ro kinh tế và bất an tâm lý mới không làm tiêu vong ma thuật, mà trái lại, kích thích sự ra đời của các dạng thức ma thuật mới tương thích với bối cảnh chuyển đổi.
• Giải cấu trúc tính bất biến của bản sắc: Từ sự đa dạng của các tiểu loại ma thuật giữa các vùng Thái Đen, Thái Trắng và Tày Đèng, luận án phá bỏ quan niệm giáo điều về một "văn hóa Thái" thuần nhất, khép kín. Không gian Thái là một không gian mở, liên tục tương tác và chia sẻ biểu tượng với các cộng đồng lân cận.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Vận dụng thành công lý thuyết tiếp cận bối cảnh đặc thù và lý thuyết diễn năng ngôn từ của Stanley Tambiah vào nghiên cứu ma thuật tộc người tại Việt Nam; chứng minh vai trò chi phối tuyệt đối của hệ thống vũ trụ quan tộc người (thế giới quan Phi) đối với việc hình thành và duy trì các hành vi ma thuật.
• Đề xuất một khung phân loại ma thuật mới dựa trên chính thế giới quan bản địa: Ma thuật tương tác với khuân (hồn, vía) và Ma thuật tương tác với phi (thần linh, ma, quỷ). Phân loại này khắc phục hạn chế của các khung phân loại kinh điển phương Tây vốn dựa thuần túy trên nguyên lý thao tác (tương đồng/tiếp xúc), mục đích công năng (chữa bệnh/sản xuất) hay phán đoán đạo đức (trắng/đen).
• Khẳng định luận điểm: Ma thuật không phải là sản phẩm hóa thạch của quá khứ mà là một tiến trình liên tục được kiến tạo, là một phần hữu cơ của cái hiện đại (magic within modernity).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp một hệ thống ngữ liệu điền dã thực chứng, cập nhật về diện mạo ma thuật Thái đương đại tại Sơn La; ghi chép chi tiết các bài cúng, câu chú, đồ lễ và kỹ thuật hành lễ của bốn dòng mo truyền thống.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp các nhà quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách dân tộc - tôn giáo nhận diện đúng bản chất của thực hành tín ngưỡng dân gian; hỗ trợ việc dỡ bỏ định kiến đánh đồng toàn bộ ma thuật với "mê tín dị đoan lừa bịp", từ đó xây dựng các chính sách quản lý văn hóa phù hợp, bảo tồn các giá trị tri thức dân gian trong nghi lễ mo Thái.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi tiếp cận của luận án tập trung chủ yếu trên địa bàn tỉnh Sơn La (trọng tâm là 6 huyện/thành phố: Mộc Châu, Vân Hồ, Yên Châu, Quỳnh Nhai, Thuận Châu và TP Sơn La), các phát hiện và phân loại mang đậm dấu ấn đặc thù của vùng văn hóa Thái Tây Bắc, chưa thể bao quát toàn diện các tiểu vùng văn hóa Thái khác tại miền Tây Thanh Hóa và Nghệ An.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát so sánh liên vùng giữa thực hành ma thuật của người Thái ở Sơn La với người Thái tại các tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Thanh Hóa, Nghệ An cũng như các nhóm dân tộc thuộc ngữ hệ Thái - Kadai xuyên biên giới tại Lào và Thái Lan.
  • Đi sâu nghiên cứu sự chuyển dịch của các thực hành ma thuật lên không gian số (internet, mạng xã hội, dịch vụ tâm linh trực tuyến) trong bối cảnh công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ ở các vùng dân tộc thiểu số hiện nay.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Giới nghiên cứu học thuật: Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Văn hóa học, Nhân học văn hóa, Dân tộc học, Xã hội học tôn giáo; đặc biệt là những người quan tâm đến phương pháp điền dã dân tộc học định tính, quan sát tham dự và cách tiếp cận tương đối văn hóa.
• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách: Cán bộ làm công tác văn hóa, tôn giáo, dân tộc từ cấp cơ sở đến trung ương; giúp nhận diện ranh giới giữa nhu cầu giải tỏa tâm lý, sinh hoạt văn hóa truyền thống với các hành vi lợi dụng tín ngưỡng trục lợi.
• Các phần nội dung đáng tham khảo nhất trong văn bản:
  • Bảng danh mục tiếng Thái sử dụng trong luận án: Hệ thống hóa chính xác thuật ngữ bản địa về không gian vũ trụ, các loại ma hồn và nghi lễ.
  • Hồ sơ điền dã 22 thầy mo Thái và tư liệu theo chân 09 thầy mo: Cung cấp tư liệu thực chứng sống động về kỹ thuật hành nghề tâm linh.
  • Chương 3 và Chương 4: Cung cấp các mô tả dân tộc học chi tiết về phép analog, cơ chế Lời ma thuật và các hiện tượng thích ứng đương đại (tẳng cảu giả, bùa bất động sản, sinh nở kết hợp bệnh viện).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Người Thái ở Sơn La quan niệm như thế nào về "Phi" và vai trò của "Phi" trong ma thuật?

Trong thế giới quan Thái, phi là khái niệm trung tâm bao gồm toàn bộ lực lượng siêu nhiên: thần linh tự nhiên cai quản đất trời, sông suối (chảu đin, chảu nặm, phi pá, phi ngợk), ma hồn tổ tiên (phi đẳm), ma người chết bất thường (phi ha phi héo, phi pái), và ma tổ sư của các thầy mo (phi một, phi mun, phi tảy). Phi chi phối toàn bộ sức khỏe, may rủi và sự thịnh vượng của con người. Ma thuật Thái chính là phương thức con người giao tiếp, thương lượng, thuyết phục hoặc dùng quyền năng biểu tượng để xua đuổi, chế ngự các phi, lập lại trật tự cân bằng giữa thế giới con người và thế giới siêu nhiên.

2. Luận án đề xuất tiêu chí phân loại ma thuật Thái mới nào thay thế cho các khung phân loại cũ?

Thay vì áp dụng các tiêu chí phân loại của phương Tây như nguyên lý thao tác (vi lượng đồng căn / lây truyền của Frazer), tiêu chí đạo đức (ma thuật trắng / ma thuật đen) hay mục đích sinh kế, luận án đề xuất cách phân loại dựa trên chính vũ trụ quan bản địa gồm hai nhóm tương tác cơ bản:

• Ma thuật tương tác với khuân: Nhắm vào hệ thống hồn vía của con người để bảo dưỡng, gom tụ, sửa chữa, dỗ dành và gia cố sinh lực (áp khuân, ha khuân, hết khoăn, phúk khoăn, pành khuần...).
• Ma thuật tương tác với phi: Nhắm vào các thực thể siêu nhiên bên ngoài để thăm dò, chẩn đoán, cúng lễ, tước đoạt tà khí, cởi bỏ hạn họa hoặc xua đuổi, tiêu diệt (bói toán, xên kẻ, pẽ khọk, phăn/phẵn, taleo, măn, thót...).

3. Nghi thức "tẳng cảu giả" phản ánh điều gì về sự thích ứng của người Thái trong xã hội đương đại?

Tẳng cảu (búi tóc ngược trên đỉnh đầu) là dấu hiệu nhận diện bắt buộc trong luật tục hôn nhân của phụ nữ Thái Đen, mang ý nghĩa ma thuật tâm linh nhằm xác lập chủ quyền của nhà trai đối với hồn chủ của cô dâu. Trong đời sống đương đại, quy định bắt buộc đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy và yêu cầu tác phong nơi công sở, trường học gây xung đột với búi tóc truyền thống. Người Thái giải quyết bằng cách thực hiện "tẳng cảu giả": vẫn tiến hành nghi lễ búi tóc đầy đủ trong ngày cưới để báo cáo tổ tiên, nhưng sau đó cho phép người phụ nữ tháo tóc, dùng kẹp ghim gọn phía sau để thuận tiện sinh hoạt thường nhật. Đây là bằng chứng cho thấy ma thuật không cứng nhắc mà luôn tùy biến linh hoạt để thích nghi với luật pháp và thiết chế xã hội mới.

4. Tại sao tác giả luận án khẳng định Lời ma thuật Thái là "ngân hàng ký ức" văn hóa?

Theo phân tích của Stanley Tambiah mà tác giả vận dụng, Lời ma thuật không chỉ có chức năng truyền tải mệnh lệnh nghi lễ mà còn "cho vay hiện thực vào nghi thức". Trong các lễ cúng kéo dài cả ngày như lễ lên nhà mới hay đám tang, bài mo của thầy cúng phải diễn xướng toàn bộ tiến trình lịch sử: từ việc tìm cây gỗ trong rừng, cách đẵn gỗ, kỹ thuật dựng cột, luật lệ bản mường, đến kinh nghiệm mùa vụ và cội nguồn di cư của dòng họ. Do đó, Lời ma thuật trở thành một kho lưu trữ thông tin, bảo tồn tri thức dân gian và lịch sử tộc người qua nhiều thế hệ.

5. Luận án giải thích hiện tượng người Thái vừa chữa bệnh ở bệnh viện vừa mời thầy mo làm phép như thế nào?

Người Thái nhận thức rõ rệt sự phân định giữa hai loại bệnh tật: bệnh về thể xác (thực thể) và "bệnh về phần hồn" (do hồn vía suy thoái hoặc bị phi quấy phá, làm bùa hại). Khi có người ốm đau, họ vẫn đưa bệnh nhân đến trạm y tế hoặc bệnh viện để điều trị bằng thuốc men và kỹ thuật y khoa hiện đại. Tuy nhiên, họ tin rằng bác sĩ chỉ chữa được phần xác, còn nếu phần hồn chưa được thu hồi trọn vẹn thì cơ thể vẫn suy nhược. Do đó, gia đình song song mời thầy mo thực hiện nghi lễ lăn trứng soi bùa, cúng gọi hồn (ha khuân) hoặc làm vía (hết khoăn) để gia cố tinh thần, tạo nên sự an tâm trọn vẹn về cả sinh học lẫn tâm lý.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Thu Hà là công trình chuyên khảo hệ thống, chuyên sâu về thực hành ma thuật của người Thái tại tỉnh Sơn La dưới lăng kính văn hóa học hiện đại. Bằng việc vận dụng cách tiếp cận tương đối văn hóa và điểm nhìn người trong cuộc, luận án đã giải mã ma thuật như một phương thức tri nhận, tư duy văn hóa và ứng xử thực tiễn của tộc người trước thế giới tự nhiên và các biến động xã hội, gắn chặt với hệ thống vũ trụ quan Phi. Công trình không chỉ cung cấp một khối lượng tư liệu dân tộc học thực chứng phong phú về các nghi lễ tương tác khuân - phi và những chuyển biến linh hoạt của niềm tin tâm linh trong lòng xã hội hiện đại, mà còn đóng góp luận cứ khoa học quan trọng giúp giải tỏa định kiến xã hội, phục vụ thiết thực cho công tác nghiên cứu nhân học và hoạch định chính sách văn hóa tộc người tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nghiên cứu này đƣợc bắt đầu từ bốn năm về trƣớc, tại Sơn La, nơi có số cƣ dân Thái đông nhất trong số 12 dân tộc sống trên địa bàn tỉnh1. Hôm ấy, sau khi dự lễ hội thƣờng niên tại một bản ngƣời Thái, tôi tìm đến nhà một bà mo, ngƣời đƣợc giới thiệu "chuyên chữa bệnh bằng bùa" và "rất cao tay". Một ngôi nhà hai tầng khang trang sát mặt đƣờng lớn của bản, phía sau là ngôi nhà sàn Thái truyền thống, tấm biển có hàng chữ "Dịch vụ du lịch cộng đồng" đặt ngoài cổng.

Trong sân, có tầm gần chục chiếc xe máy, ngƣời ngồi ngƣời đứng, chốc chốc lại có ngƣời chạy ra chạy vào gian thờ nơi bà mo ngồi làm việc. Bà mo ngồi trên chiếc nệm Thái, phía trên kê mấy chiếc bàn thấp đặt nhiều đồ lễ, chiếc đĩa có hai đồng bạc Đông Dƣơng và một đĩa đựng rất nhiều tờ tiền mệnh giá từ năm mƣơi ngàn đến năm trăm ngàn đồng. Sát tƣờng trƣớc mặt bà là một dãy tủ, bên trên đặt các pho tƣợng nhỏ, lần lƣợt từ trái sang gồm tƣợng Phật Bà Quan Âm, Thái Thƣợng Lão Quân, cô Chín Thƣợng Ngàn, Đức Mẹ Maria và Thích Ca Mâu Ni Phật. Sau khi đặt lễ và xin phép, tôi đƣợc bà mo cho ngồi bên cạnh, có thể quay phim, chụp ảnh và hỏi han về những gì diễn ra trong điện của bà.

Lúc đó, bà mo đang chuẩn bị lăn trứng cho một cô gái có nƣớc da xanh tái. Cầm quả trứng trong tay, bà hà hơi, lẩm nhẩm vài câu không rõ rồi bắt đầu lăn trứng từ trên vai xuống đến hông cô, lần lƣợt từ trái sang phải. Lăn xong, đập trứng ra bát, bà cầm chiếc đèn pin bật soi và quan sát một lúc. Lấy miếng lá chuối lật mặt sau lòng đỏ trứng lên, bà soi thêm, chỉ cho tôi xem một lỗ thủng nhỏ trên lòng đỏ quả trứng gà rồi nói "thế này là bị ngƣời ta làm bùa hại rồi".

Quay sang tôi, bà giải thích về cách bà 'làm phép' để chữa cho những ngƣời bị hại kiểu này, dùng trứng để lấy ra những thứ bị bùa khiến họ đau đớn trong cơ thể. Khi bà nói, một ngƣời khách tầm hơn 40 tuổi xen ngang, kể thêm về câu chuyện của chị, về lần chị đƣợc bà mo giúp tháo bùa ghét do vợ cũ của chồng làm, lấy ra trong bát trứng cả mấy con màu trắng, thứ mà chị cho là khiến mình đau đến không mở nổi mắt. Trong cuộc trò chuyện, bà mo vừa nhẹ nhàng giải thích về các thao tác và nghi lễ mà bà phải thực hiện với từng trƣờng hợp khách hàng, vừa kể thêm về một số cách bà vẫn thƣờng làm để chữa cho mọi ngƣời. Những đứa trẻ hay ốm, hay khóc đêm, nhẹ thì chỉ cần bố mẹ mang áo đến nhờ bà cúng trong điện thờ, nặng thì làm lễ 1 Theo cuộc điều tra dân số ngày 1/4/2019, tỉnh Sơn La có 1.416 ngƣời, trong đó ngƣời Thái chiếm 55%.

12 dân tộc sống trên địa bàn tỉnh gồm: Thái, Kinh, H'mông, Mƣờng, Dao, Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, La Ha, Lào, Tày và Hoa (nguồn: sonla. 1 luan an tầm một tiếng cho hồn vía cứng cáp lên là sẽ khỏe khoắn bình thƣờng trở lại. Có nhà lấy nhau mãi không sinh con, đi bệnh viện các nơi không đậu, xuống bà cúng, làm bùa rồi cho gói thuốc nam, hai tháng sau báo tin đã có thai. Ngƣời đi học đi làm xa dƣới Hà Nội, Bắc Ninh, đi lao động xuất khẩu bên Hàn, Nhật về, đau ốm hay khó lấy vợ lấy chồng cũng đến nhờ bà làm lễ cúng để gọi hồn vía về cho đủ, vì hồn vía đầy đủ khỏe khoắn thì làm gì cũng nên.

Cán bộ làm việc trong chính quyền xã, huyện cũng có nhiều ngƣời tìm đến bà để nhờ xem và tƣ vấn mỗi khi định chuyển việc, lên chức hay vào các đợt bầu cử. Ngƣời buôn bán đất đai gặp mảnh khó bán đến nhờ bà cúng cho, chỉ mấy hôm là 'đẩy đi' xong mảnh đất1. Ngƣời Kinh ngoài thị trấn, dƣới xuôi lên kinh doanh du lịch tại bản, khi có biến cố cũng tìm đến bà, nhờ bà cúng xin thần đất thần cây phù trợ cho công việc làm ăn đƣợc thuận lợi. Suốt bốn tiếng đồng hồ ngồi tại điện thờ của bà mo, chứng kiến cách bà xem xét và giải quyết từng vấn đề của gần chục cá nhân, quan sát những ngƣời tìm đến xin lời khuyên hay nhờ bà chữa bệnh, tôi bất chợt nhớ đến những thông tin đã từng đọc đƣợc trên sách báo về những tục lệ đƣợc xem là 'lạc hậu', 'mê tín', 'lừa bịp', 'cần vận động để từ bỏ'.

Nhiều những bài báo viết về các 'vấn nạn tâm linh', với lời kêu gọi sự can thiệp của các cơ quan quản lý nhà nƣớc để xiết chặt các hình thức chữa bệnh "bằng các phép thuật thƣờng gặp nhiều ở các vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số", với "những dụng cụ thô sơ và phƣơng pháp nhuốm màu mê tín dị đoan"2, "lừa đảo"3, "lợi dụng niềm tin tôn giáo tín ngƣỡng để lừa gạt ngƣời bệnh", "những thầy mo, thầy cúng hành nghề chữa bệnh mà không hề đƣợc trang bị một kiến thức khoa học, không có một phƣơng tiện hiện đại nào"4. Không ít các nghiên cứu về văn hóa, tôn giáo tín ngƣỡng, cả của ngƣời Việt và của các cộng đồng dân tộc ít ngƣời, cũng có một cái nhìn tƣơng tự về các hình thức ma thuật kiểu này khi coi đó là các tập tục 'nhảm nhí', 'lạc hậu', là 'tàn dƣ của thời nguyên thủy'5. Trong Văn kiện Đảng Toàn tập (tập 36), một sự phân biệt giữa "mê tín dị đoan" với "tự do tín ngƣỡng" đƣợc đề cập tới, kèm với quy định "Pháp luật Nhà nƣớc bảo đảm quyền tự do tín ngƣỡng, nhƣng nghiêm cấm việc xem số, xem tƣớng, gọi hồn, lên đồng, xóc thẻ, vẽ bùa, cúng ma, đội bát nhang, mua bán vàng mã, dùng phù phép để chữa bệnh,…" [67, tr. Trên thực tế, đã có một thời kì dài, từ những năm 1960s đến 1 Cách nói với hàm ý đã bán lại đƣợc mảnh đất với mức giá mà ngƣời bán cho là phù hợp.

2 Bài báo có tên "Thực hƣ lang vƣờn chữa bệnh nhƣ 'phù thủy' ở Sơn La" [406]. 3 Bài báo với tiêu đề "Nữ thầy mo trị bách bệnh bằng 'độc chiêu' rút đinh từ cơ thể" [401]. 4 Bài báo "Trò ảo thuật của thầy mo Tây Nguyên" [407]. 5 Xem thêm Phan Kế Bính [17], Đào Duy Anh [4], Lã Văn Lô, Đặng Nghiêm Vạn [165], Phan Hữu Dật [45,46] và một số tác giả khác.

2 luan an cuối 1980s, các hoạt động tín ngƣỡng bị hạn chế, bị ngăn cấm, với việc các cơ quan quản lý văn hóa vận động các thầy cúng ngƣng hành nghề, nộp lại các loại sách cúng bái và hiện vật thiêng. Và trong thời kì này, các hành vi đƣợc xác định là "mê tín dị đoan" nhƣ đã đƣợc nêu trong Văn kiện Đảng luôn đƣợc chú ý giám sát chặt chẽ. Những gì tôi chứng kiến không mấy khác biệt so với các hành vi đƣợc miêu tả trong các bài báo, cuốn sách hay trong văn bản pháp quy của nhà nƣớc, nhƣng điều khiến tôi bất ngờ nhất là, trong cuộc chuyện trò, bà mo nói rằng, bà làm các phép này là "theo tục lệ truyền thống", trên báo trên ti vi ngƣời ta vẫn bảo nhƣ thế là "mê tín dị đoan" nhƣng có những bệnh mà nếu không đến nhờ bà làm phép thì chỉ có chết, đi bệnh viện tỉnh hay dƣới Hà Nội rồi cũng bị trả về, không bác sỹ nào chữa đƣợc. Khách của bà mo ngồi đó còn bổ sung rằng, các gia đình ở đây năm nào cũng mong làm ruộng làm nƣơng đƣợc mùa, kinh doanh thuận lợi để có thể mời thầy mo đến làm lễ cúng cho cả nhà, "làm cúng đƣợc hàng năm thì tốt lắm, không ốm, cúng cũng tốt, cứ có điều kiện là làm".

Cuộc nói chuyện và những gì chứng kiến khiến dấy lên trong tôi nhiều câu hỏi. Điều gì ẩn chứa đằng sau sự khác biệt trong quan niệm của những ngƣời dân tại đây với quan điểm chính thống của nhà nƣớc, của các nhà khoa học, của truyền thông về những điều đƣợc xem là "mê tín" trong thực hành tôn giáo, tín ngƣỡng? Lý do vì sao, các hành vi ma thuật vốn luôn đƣợc dán nhãn "dị đoan", "hủ tục", "cần loại bỏ" lại đƣợc bà mo và các khách hàng của bà xem là tục lệ truyền thống, cần phải làm, thậm chí trong nhiều trƣờng hợp, lại là điều họ mong muốn làm, và là giải pháp đƣợc họ tìm đến đầu tiên và duy nhất nhằm xử lý cho một vấn đề nào đó của đời sống? Thêm vào đó, những gì tôi thấy trong không gian thiêng của bà mo Thái này là không hề dị biệt, bởi ngay tại ngôi làng nơi tôi sinh ra hay tại thành phố nơi tôi đang sống, những hình thức cúng bái, lên đồng nhập hồn, làm phép trừ tà ma hay treo bùa trấn trạch, cầu bình an,… cũng rất phổ biến. Nhƣ thế, những hành vi ma thuật, thứ vốn luôn đƣợc xem là thô phác, lạc hậu, luôn bị đặt trong sự đối lập với khoa học, văn minh, đƣợc dự đoán sẽ biến mất khi xã hội phát triển có thực sự lạc hậu hay không, khi đến những năm đầu thế kỉ 21 này, chúng vẫn không có dấu hiệu tiêu vong mà thậm chí trái lại, còn thêm sôi động với nhiều dạng thức mới? Ranh giới nào cho sự định giá khi cùng một hành vi, lúc có thể đƣợc xem là mê tín, lạc hậu, khi lại đƣợc coi là truyền thống và bản sắc cần phải gìn giữ? Và nhƣ vậy, sự hiện diện của các thực hành ma thuật cho thấy các lớp nghĩa chức năng nào, đáp ứng các nhu cầu gì trong đời sống văn hóa đƣơng đại của con ngƣời? 3 luan an Để có thể trả lời các câu hỏi này, tôi tin rằng cần có một cách tiếp cận khác về những thực hành thuộc phạm trù ma thuật, thứ vốn gần nhƣ chƣa thoát khỏi nhiều định kiến sẵn có trong các nghiên cứu ở Việt Nam. Trong nhân học, ma thuật, "nghi lễ đƣợc thúc đẩy bởi mong muốn đạt đƣợc một kết quả đặc thù, đƣợc xem nhƣ những nỗ lực thao túng các lực lƣợng siêu nhiên, tâm linh hoặc thần thánh thông qua các phƣơng tiện đƣợc nghi lễ hóa" [372, tr.175], vốn là một chủ đề có tính kinh điển, xuất hiện trong hầu khắp các nghiên cứu quan trọng của ngành.