ĐẶT VẤN ĐỀ Chấn thương và bạo lực là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng đang có xu hướng gia tăng trên toàn thế giới với mức độ nhanh chóng, ảnh hưởng đến tất cả các lứa tuổi, các dân tộc và tình trạng kinh tế xã hội. Theo ước tính mỗi năm có khoảng 5 triệu người tử vong do tất cả các nguyên nhân chấn thương [5]. Tuy nhiên con số này vẫn có thể còn thấp hơn so với thực tế, đặc biệt là ở những nước có thu nhập thấp và trung bình nơi các hệ thống giám sát và số liệu còn nhiều hạn chế. Chấn thương bao gồm hai cấu phần: chủ định và không có chủ định.
Chấn thương không có chủ định thường được hiểu như một “tai nạn”. Trong khi đó, chấn thương chủ định (chấn thương do bạo lực) là những chấn thương có sự chuẩn bị trước, hoặc do chính những nạn nhân chủ định gây ra (tự tử hoặc cố gắng tự tử) hoặc do người khác (đánh nhau, hành hung, hiếp dâm, lạm dụng). Và điều đáng lo ngại là trong những năm gần đây, mặc dù xã hội ngày càng phát triển, nhưng tình trạng bạo lực lại trở thành vấn nạn của nhiều quốc gia. Với sự biến động của tình hình kinh tế, những bất ổn trong đời sống xã hội…đã và đang tác động đến tâm sinh lý của mọi tầng lớp, đặc biệt đối với nhóm đối tượng nhạy cảm là VTN&TN.
Bạo lực ở nhóm người trẻ tuổi này là vấn đề nổi cộm hiện nay, có thể bắt gặp ở bất kỳ đâu trên khắp thế giới, báo chí và truyền thông đưa tin hàng ngày về vấn đề xung đột giữa các băng nhóm, đánh nhau, hành hung trong trường học, trên đường phố, bạo hành gia đình. Năm 2000, ước tính có khoảng 199.000 vụ giết người trong lứa tuổi VTN&TN xảy ra trên toàn cầu (tỷ suất 9,2/100.000 dân), nói cách khác, trung bình có khoảng 565 trẻ VTN&TN chết mỗi ngày do bạo lực giữa các cá nhân [11]. Tại Mỹ bạo lực là nguyên nhân đứng thứ hai trong những nguyên nhân gây tử vong ở nhóm 10 – 24 tuổi.764 người trong độ tuổi 10 – 24 bị giết, tương đương với 16 người/ ngày.000 trường hợp được điều trị tại các cơ sở y tế bởi chấn thương do bạo lực trong nhóm 10 – 24 tuổi [10]. 2 Tại Việt Nam, theo Điều tra về VTN&TN (SAVY 1) năm 2005 cho thấy trong số 7.584 người được hỏi có tới 8% thanh thiếu niên cho biết đã từng bị người ngoài đánh bị thương tích.
Có 2,5% số đối tượng được phỏng vấn nói rằng đã từng tụ tập gây rối [2]. Tuy nhiên con số này có thể thấp hơn thực tế liên quan đến những hành vi phi đạo đức và phạm pháp mà mọi người luôn luôn không muốn thừa nhận khi được hỏi. Cũng theo các số liệu mới nhất của SAVY 2 năm 2010, có 1,4% thừa nhận đã từng đánh người khác, 7,6% thừa nhận đã từng bị chấn thương do người ngoài đánh (trong tổng số 10.044 người trả lời) [3]. Các con số thống kê ở trên đã cho thấy bạo lực ở lứa tuổi VTN&TN là một cấu phần quan trọng, cần được quan tâm đúng mức, kịp thời do sự lan nhanh và tính ảnh hưởng của nó đến xã hội: giảm chất lượng cuộc sống, giảm năng suất lao động, tăng gánh nặng bệnh tật…, làm xã hội suy yếu vì nhóm VTN&TN là tương lai, tài sản của mỗi một quốc gia.
Với mong muốn góp phần đưa ra những cảnh báo cho gia đình, nhà trường và xã hội về một vấn đề có thể ngăn ngừa được, tuy phức tạp và khó đi tìm câu trả lời thỏa đáng, nghiên cứu này được tiến hành dưới hỗ trợ và giúp đỡ của Trung tâm Nghiên cứu chính sách và phòng chống Chấn thương, Trường Đại học Y tế Công cộng Hà Nội với mục đích tìm hiểu thực trạng bạo lực trong lứa tuổi VTN&TN Việt Nam, bên cạnh đó tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến tình trạng bạo lực và tự tử, từ đó cung cấp các bằng chứng giúp đạt được hiệu quả trong việc hoạch định chính sách. Nghiên cứu này là một đề tài nhánh nằm trong khuôn khổ điều tra quốc gia về tai nạn thương tích ở Việt Nam năm 2010. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng chấn thương do bạo lực trong lứa tuổi vị thành niên và thanh niên Việt Nam năm 2010.
Xác định một số yếu tố cá nhân và gia đình liên quan đến chấn thương do bạo lực trong lứa tuổi vị thành niên và thanh niên Việt Nam năm 2010. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Những khái niệm liên quan. Khái niệm và phân loại chấn thƣơng chung Thuật ngữ chấn thương được dùng để mô tả tổn thương thực thể của cơ thể phải chịu một tác động đột ngột hoặc quá nhanh ngoài khả năng chịu đựng của cơ thể.
Nó có thể là tổn thương trên cơ thể do phải chịu một lực tác động vượt quá sức chịu đựng, hoặc rối loạn chức năng do thiếu các yếu tố cần thiết cho sự sống (không khí, nước, nhiệt độ phù hợp) như đuối nước, ngạt hoặc bị lạnh cóng [5]. Chấn thương có thể được phân loại theo nhiều cách. Một phương pháp được dùng phổ biến để phân loại chấn thương là dựa vào sự có chủ ý hay không chủ ý của nạn nhân và người khác. Theo cách phân loại này, chấn thương được chia làm ba nhóm chính sau [5]: - Không chủ định (tai nạn).
- Chủ ý không xác định (nghĩa là trong trường hợp khó xác định chấn thương là do chủ định hay do tai nạn). Một phương thức khác thường dùng để phân loại chấn thương là dựa vào cơ chế gây ra chấn thương. Các cơ chế gây ra chấn thương bao gồm [5]: - Va chạm giao thông đường bộ. Khái niệm và phân loại bạo lực: Bạo lực được định nghĩa theo rất nhiều cách, nhưng theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới trong “Báo cáo toàn cầu về bạo lực và sức khỏe” thì bạo lực là: “Việc cố ý sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực hoặc quyền lực đối với bản thân, 5 người khác hoặc một nhóm người, cộng đồng, dẫn đến hậu quả hoặc nguy cơ dẫn đến chấn thương, tử vong, tổn hại về tâm lý, ảnh hưởng đến sự phát triển hoặc gây ra các tổn hại khác” [11].
Định nghĩa này thừa nhận bề rộng và sự phức tạp liên quan trong việc xác định một hành vi bạo lực. Và định nghĩa tổng quát này được tiếp tục phân chia thành ba loại nhỏ theo mối quan hệ giữa thủ phạm và nạn nhân [11]. - Tự gây bạo lực trong đó thủ phạm và nạn nhân là một người và được chia thành tự lạm dụng và tự tử. - Bạo lực giữa các cá nhân được chia thành hai nhóm: Bạo lực gia đình và bạo lực tình dục: Thể loại bạo lực này rất phổ biến giữa các thành viên trong gia đình và với bạn tình.
Thể loại bạo lực này bao gồm các hình thức như lạm dụng trẻ em, bạo lực tình dục, hành hạ người cao tuổi. Bạo lực cộng đồng: Bạo lực xảy ra giữa các cá nhân không có mối quan hệ ruột thịt, họ có thể quen biết nhau hoặc không quen biết nhau trước đây. Thể loại bạo lực này bao gồm bạo lực ở giới trẻ, các hành động bạo lực ngẫu hứng, hiếp dâm hoặc quấy rối tình dục bởi người lạ và các hành động bạo lực xảy ra tại các cơ quan như trường học, công sở, nhà tù. - Bạo lực tập thể liên quan đến bạo lực có động cơ rõ ràng và có sự cam kết của các nhóm lớn hoặc một tổ chức và có thể được chia thành bạo lực chính trị, kinh tế và xã hội.
Định nghĩa trên cũng công nhận rằng tác hại của bạo lực có thể là về thể chất, tình dục, tâm lý, hoặc liên quan đến sự thiếu thốn, bỏ bê. Khái niệm VTN&TN Theo Tổ chức Y tế thế giới “vị thành niên” được định nghĩa là thời kỳ trong độ tuổi 10-19, “thanh niên” là nhóm tuổi từ 15-24 và khái niệm “thanh thiếu niên” ở đây được hiểu kết hợp trong độ tuổi 10-24. VTN&TN thường được xem là lứa tuổi đang tìm kiếm lời giải đáp cho câu hỏi “tôi là ai?”. Đây là nhóm luôn là tâm điểm chú ý của các bậc cha mẹ, nhà trường, cộng đồng, các nhà nghiên cứu cũng như các nhà hoạch định chính sách và 6 quản lý xã hội, bởi vì hiện nay với sự biến đổi xã hội đang diễn ra mạnh mẽ, VTN&TN có nhiều cơ hội phát triển mới nhưng đồng thời cũng có nhiều nguy cơ phơi nhiễm với những áp lực và hiện tượng chưa từng xảy ra trước đây.
Trên chặng đường quá độ thành người trưởng thành, vị thành niên phải xây dựng và củng cố một hệ thống giá trị, trở nên độc lập hơn và trải qua hàng loạt những thay đổi về thể chất, tinh thần và xã hội. Đây cũng là giai đoạn mà thanh thiếu niên thường tò mò và thử những hành vi tương đối nguy hại. Tại Việt Nam hiện nay, nhóm VTN&TN đang chiếm một tỷ trọng lớn. Theo Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình năm 2010 của Tổng cục Thống kê, năm 2010 dân số nhóm 10-24 tuổi chiếm 26,7% tổng dân số [4].
Tình hình bạo lực ở lứa tuổi VTN&TN trên thế giới và Việt Nam: Năm 2000, có 199.000 vụ giết người của thanh niên xảy ra trên toàn cầu, ước tính 9,2 vụ/100. Nói cách khác, có trung bình 565 VTN&TN trong độ tuổi từ 10-29 chết mỗi ngày do bạo lực giữa các cá nhân. Tỷ lệ các vụ giết người có khác nhau đáng kể theo từng khu vực, dao động từ 0,9 vụ/100.000 dân trong các quốc gia thu nhập cao của Châu Âu và các bộ phận của châu Á và Thái Bình Dương, 17,6 vụ/100.000 tại châu Phi và 36,4 vụ/100.000 dân tại Mỹ Latinh [11]. Tại Mỹ, tình trạng bạo lực đang leo thang và trở nên đáng báo động khi nó là nguyên nhân thứ 2 gây tử vong cho lứa tuổi 10 – 24.
Theo báo cáo của Trung tâm Kiểm soát và phòng ngừa bệnh tật (CDC), năm 2007, có 5.764 người trong độ tuổi 10-24 đã bị giết, trung bình là 16 người/ ngày.000 ca chấn thương do bạo lực ở thanh thiếu niên đã được điều trị tại các phòng cấp cứu Mỹ. Và kết quả cuộc điều tra toàn quốc năm 2009 cho thấy, khoảng 32% số học sinh trung học trả lời đã từng tham gia vào ít nhất một cuộc đánh nhau trong vòng 12 tháng trước thời điểm điều tra [20].