Luận văn thạc sĩ văn hóa học múa tín ngưỡng người dao ở xã ba vì huyện ba vì hà nội

Luận văn thạc sĩ văn hóa học nghiên cứu múa tín ngưỡng của người Dao ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội. Phân tích giá trị văn hóa truyền thống và ý nghĩa xã hội.

• Tác giả: Đào Thanh Hằng
• Người hướng dẫn: GS.TS Lê Ngọc Canh
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Múa tín ngưỡng người Dao ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI DAO Ở XÃ BA VÌ, HUYỆN BA VÌ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 1.1. Khái quát về người Dao
• 1.1.1. Nguồn gốc người Dao
• 1.1.2. Các tên gọi của người Dao
• 1.1.3. Các nhánh người Dao
• 1.2. Khái quát về người Dao ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội
• 1.2.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Văn hóa người Dao ở Ba Vì
• 1.2.2.1. Văn hóa tộc người
• 1.2.2.2. Đời sống văn hóa
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SINH HOẠT MÚA TÍN NGƯỠNG NGƯỜI DAO Ở XÃ BA VÌ, HUYỆN BA VÌ
• 2.1. Nguồn gốc múa tín ngưỡng
• 2.2. Các loại hình đặc trưng múa tín ngưỡng
• 2.3. Vai trò của các nghệ nhân múa trong diễn xướng
• 2.3.1. Vai trò diễn xướng
• 2.3.2. Vai trò sáng tạo
• 2.3.3. Bảo tồn, lưu truyền cho các thế hệ
• 2.3.4. Tấm gương học tập của cả cộng đồng
• 2.4. Giá trị của múa tín ngưỡng trong đời sống văn hóa cộng đồng
• 2.4.1. Giá trị sáng tạo văn hóa
• 2.4.2. Giá trị xã hội
• 2.4.3. Đặc trưng văn hóa của tộc người
• 2.4.4. Giá trị nghệ thuật
• 2.4.5. Giá trị lý luận và giá trị thực tiễn
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN MÚA TÍN NGƯỠNG TRONG SINH HOẠT VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO
• 3.1. Xu hướng phát triển
• 3.1.1. Cái nhìn mới về sinh hoạt múa tín ngưỡng
• 3.1.2. Mở rộng quy mô, phát triển múa tín ngưỡng
• 3.1.3. Nâng cao chất lượng, số lượng
• 3.1.4. Biến đổi đồng bộ các thành tố phối hợp
• 3.1.5. Sân khấu hóa những điệu múa tín ngưỡng đặc trưng
• 3.2. Một số đề xuất phát triển mô hình sinh hoạt múa tín ngưỡng
• 3.2.1. Chính sách nhà nước
• 3.2.2. Vấn đề tài chính, kinh tế
• 3.2.3. Sự quan tâm của gia đình, xã hội
• 3.2.4. Chế độ, tổ chức sinh hoạt
• 3.3. Bảo tồn và phát huy các giá trị của múa tín ngưỡng trong đời sống, sinh hoạt văn hóa của người Dao
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận văn múa tín ngưỡng người Dao ở Ba Vì Tổng quan

Nghiên cứu về múa tín ngưỡng người Dao ở xã Ba Vì là một công trình nghiên cứu văn hóa học chuyên sâu, tập trung vào việc giải mã và hệ thống hóa một trong những di sản văn hóa phi vật thể quan trọng của cộng đồng. Luận văn cung cấp một cái nhìn toàn diện về nguồn gốc, đặc điểm và vai trò của các điệu múa nghi lễ trong đời sống tâm linh người Dao. Cộng đồng người Dao Quần Chẹt tại Ba Vì, với lịch sử di cư lâu đời, đã hình thành một không gian văn hóa Ba Vì độc đáo, nơi các tập tục, tín ngưỡng được bảo tồn qua nhiều thế hệ. Các điệu múa không chỉ là hoạt động nghệ thuật đơn thuần mà còn là phương tiện giao tiếp với thế giới thần linh, thể hiện nhân sinh quan và thế giới quan của tộc người. Thông qua phương pháp điền dã dân tộc học, công trình đã khảo sát, ghi chép và phân tích tỉ mỉ các sinh hoạt múa trong những nghi lễ trọng đại như Tết Nhảy và nghi lễ Cấp Sắc. Đây là nền tảng để hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa và sức sống của văn hóa người Dao trong bối cảnh văn hóa xứ Đoài rộng lớn. Nghiên cứu này không chỉ đóng góp vào kho tàng tri thức về dân tộc Dao mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn các giá trị truyền thống trước áp lực của xã hội hiện đại.

1.1. Khám phá không gian văn hóa Ba Vì của người Dao Quần Chẹt

Người Dao ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, chủ yếu thuộc nhóm Dao Quần Chẹt, có nguồn gốc di cư từ Trung Quốc và đã định cư lâu đời tại vùng núi Ba Vì. Họ tạo dựng một không gian văn hóa riêng biệt, hòa quyện giữa yếu tố truyền thống và môi trường tự nhiên. Đời sống kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, trồng lúa nước và làm nương rẫy, cùng các nghề thủ công như dệt vải, rèn, và đặc biệt là nghề thuốc nam gia truyền. Xã hội của họ được cấu trúc theo chế độ phụ quyền, đề cao vai trò của người đàn ông và tộc trưởng. Các giá trị cộng đồng, dòng họ luôn được coi trọng, thể hiện qua sự tương trợ trong các nghi lễ lớn như cưới xin, ma chay. Chính trong môi trường văn hóa - xã hội đậm đặc này, các hình thức tín ngưỡng dân gian, đặc biệt là múa nghi lễ, đã bén rễ và phát triển, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của họ.

1.2. Lý do cần nghiên cứu di sản văn hóa phi vật thể này

Việc lựa chọn đề tài “Múa tín ngưỡng người Dao ở xã Ba Vì” xuất phát từ nhu cầu cấp thiết trong việc tìm hiểu và phát huy giá trị nghệ thuật múa dân gian. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhiều di sản văn hóa truyền thống đối mặt với nguy cơ mai một. Nghiên cứu này có mục đích xác định và làm rõ những giá trị đích thực cần kế thừa của múa dân gian Dao. Các điệu múa không chỉ phản ánh kỹ năng nghệ thuật mà còn chứa đựng tri thức văn hóa, phong tục, tập quán và đời sống tâm linh của người xưa. Phân tích nghệ thuật múa trong các nghi lễ giúp làm sáng tỏ tâm lý, thế giới quan của cộng đồng người Dao. Đồng thời, công trình góp phần bổ sung vào kho tàng văn hóa dân tộc, cung cấp cơ sở khoa học cho các giải pháp bảo tồn và phát huy di sản một cách hiệu quả.

II. Thách thức trong bảo tồn bản sắc văn hóa múa nghi lễ Dao

Việc bảo tồn và phát huy di sản múa tín ngưỡng người Dao ở Ba Vì đang đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ. Sự phát triển kinh tế - xã hội và quá trình giao lưu văn hóa mạnh mẽ có thể làm phai nhạt dần bản sắc văn hóa độc đáo của các điệu múa. Thế hệ trẻ ngày nay có xu hướng tiếp cận với các hình thức giải trí hiện đại, ít có cơ hội và sự quan tâm để học hỏi và thực hành các điệu múa phức tạp gắn liền với tín ngưỡng dân gian. Điều này tạo ra một khoảng trống thế hệ trong việc trao truyền di sản. Hơn nữa, các nghi lễ cấp sắc hay Tết Nhảy đòi hỏi sự chuẩn bị công phu và tốn kém, khiến tần suất tổ chức giảm đi, làm mất đi môi trường diễn xướng tự nhiên của các điệu múa. Sự thay đổi trong nhận thức và đời sống tâm linh người Dao cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại của múa tín ngưỡng. Nếu không có các giải pháp can thiệp kịp thời và phù hợp, kho tàng nghệ thuật quý giá này có nguy cơ chỉ còn lại trong ký ức và các tài liệu nghiên cứu văn hóa học.

2.1. Nguy cơ mai một tín ngưỡng dân gian trong xã hội hiện đại

Tác động của toàn cầu hóa và kinh tế thị trường đang dần làm thay đổi cấu trúc xã hội và đời sống truyền thống của người Dao. Các hình thức tín ngưỡng cũ, vốn là mảnh đất nuôi dưỡng cho múa nghi lễ, đang dần mất đi vị thế vốn có. Luận văn chỉ ra rằng, khi niềm tin vào các thế lực siêu nhiên và các nghi lễ cổ xưa suy giảm, động lực để thực hành và duy trì các điệu múa cũng yếu đi. Các hoạt động múa vốn chỉ được thực hiện trong không gian thiêng của nghi lễ, nay khó có thể tồn tại khi các nghi lễ không còn được tổ chức thường xuyên. Đây là thách thức lớn nhất đối với việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể này.

2.2. Vai trò ngày càng mờ nhạt của thầy cúng người Dao

Thầy cúng người Dao (hay thầy mo) là những nghệ nhân, những “báu vật sống” nắm giữ tri thức và kỹ năng thực hành múa tín ngưỡng. Họ không chỉ thuộc các bài cúng, các điệu múa mà còn hiểu rõ biểu tượng trong múa tín ngưỡng. Tuy nhiên, số lượng các thầy cúng cao tuổi, am tường nghi lễ ngày càng ít đi mà lớp kế cận lại mỏng. Quá trình truyền dạy chủ yếu là truyền miệng và thực hành trực tiếp trong các nghi lễ, vốn đòi hỏi thời gian và sự kiên trì. Khi vai trò của thầy cúng mờ nhạt, nguy cơ thất truyền các điệu múa cổ là rất cao, bởi lẽ không còn người đủ uy tín và kiến thức để dẫn dắt cộng đồng thực hành nghi lễ một cách chính xác.

III. Phân tích nghệ thuật múa tín ngưỡng người Dao trong Tết Nhảy

Tết Nhảy (Nhìang chằm đao) là một trong những nghi lễ quan trọng bậc nhất, thể hiện sâu sắc đời sống tâm linh người Dao. Đây là dịp để tạ ơn tổ tiên Bàn Vương và luyện âm binh bảo vệ gia đình, dòng tộc. Múa tín ngưỡng người Dao ở Ba Vì trong Tết Nhảy là một tổ hợp diễn xướng phức hợp, kết hợp chặt chẽ giữa động tác, âm nhạc, lời hát và các đạo cụ thiêng. Các điệu múa được thực hiện lặp đi lặp lại trong suốt ba ngày ba đêm, tạo nên một không gian huyền ảo, kết nối giữa cõi trần và cõi âm. Theo nghiên cứu của Đào Thanh Hằng, mỗi điệu múa mang một ý nghĩa và chức năng riêng, từ việc mời thần linh, tái hiện lịch sử tộc người cho đến các hoạt động lao động sản xuất. Múa nghi lễ trong Tết Nhảy không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn có tính giáo dục sâu sắc, củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng và nhắc nhở con cháu về nguồn cội. Các biểu tượng trong múa tín ngưỡng được thể hiện rõ nét qua từng động tác và đạo cụ, phản ánh một thế giới quan phong phú và độc đáo.

3.1. Ý nghĩa các điệu múa trong lễ tạ ơn Bàn Vương

Mục đích chính của Tết Nhảy là lễ tạ ơn Bàn Vương, vị thủy tổ của người Dao. Theo truyền thuyết, Bàn Vương đã cứu giúp 12 họ Dao vượt qua hoạn nạn trên biển. Do đó, các điệu múa trong nghi lễ này mang ý nghĩa tái hiện lại hành trình gian khổ và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc. Các bài hát múa cổ xưa kể lại câu chuyện về nguồn gốc người Dao, quá trình vượt biển, lập nghiệp trên vùng đất mới. Hoạt động múa trở thành một hình thức “sử thi sống”, giúp các thế hệ sau ghi nhớ và tự hào về lịch sử dân tộc mình. Đây là một biểu hiện đặc sắc của tín ngưỡng dân gian.

3.2. Biểu tượng trong múa chuông múa rùa và múa đao

Trong Tết Nhảy, ba điệu múa đặc trưng nhất là múa chuông, múa rùa và múa đao. Múa chuông là điệu múa dẫn đường, mời các vị thần linh và tổ tiên về dự lễ. Tiếng chuông được xem là phương tiện giao tiếp với thế giới vô hình. Múa rùa (tam nguyên an ham) mô tả các hành động tìm, bắt và dâng cúng ba ba, thể hiện sự vui mừng và thành kính. Múa đao (ra binh vào tướng) là điệu múa hùng tráng, biểu dương tinh thần thượng võ, tái hiện cảnh cha ông luyện quân, chống giặc. Các thanh niên khỏe mạnh dùng dao gỗ thực hiện những động tác nhanh, mạnh, dứt khoát, tượng trưng cho sức mạnh của âm binh bảo vệ cộng đồng. Mỗi điệu múa là một lớp ý nghĩa biểu tượng sâu sắc về văn hóa người Dao.

IV. Hướng dẫn giải mã nghệ thuật múa trong nghi lễ Cấp Sắc

Lễ Cấp Sắc là một nghi lễ bắt buộc, một nghi thức công nhận sự trưởng thành của người đàn ông Dao. Nếu Tết Nhảy mang tính cộng đồng cao thì Cấp Sắc lại tập trung vào cá nhân người thụ lễ. Múa tín ngưỡng người Dao ở Ba Vì trong lễ Cấp Sắc đóng vai trò trung tâm, là con đường để người thụ lễ giao tiếp với thần linh, được ban pháp danh và âm binh. Các điệu múa do thầy cúng người Dao và người thụ lễ thực hiện mang tính trang nghiêm, huyền bí, với các động tác phức tạp và đòi hỏi sự chính xác cao. Theo luận văn, múa trong Cấp Sắc không chỉ để trình diễn mà là một hành vi thiêng. Mỗi bước nhảy, mỗi thế tay cầm kiếm đều mang một ý nghĩa biểu tượng, nhằm trừ tà ma, khai quang và tiếp nhận năng lực siêu nhiên. Đây là đỉnh cao của nghệ thuật múa nghi lễ, thể hiện sự hòa quyện giữa tín ngưỡng, nghệ thuật và giáo dục đạo đức, góp phần định hình nhân cách và vị thế của người đàn ông trong xã hội dân tộc Dao Đỏ và Dao Quần Chẹt.

4.1. Quá trình múa nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành

Nghi lễ Cấp Sắc là một quá trình kéo dài với nhiều lễ thức nối tiếp nhau. Hoạt động múa diễn ra xuyên suốt, bắt đầu từ lễ trình diện, mặc lễ phục, lên đèn cho đến lễ qua cầu và đặt tên. Người thụ lễ, dưới sự dẫn dắt của thầy cả, sẽ thực hiện các điệu múa với kiếm gỗ, mặt nạ thần. Các động tác múa tượng trưng cho quá trình vượt qua thử thách, rũ bỏ con người cũ để trở thành một thành viên chính thức, trưởng thành của cộng đồng, được tổ tiên và thần linh công nhận. Điệu múa cuối cùng, khi người thụ lễ nâng kiếm và nhảy múa trước bàn thờ, là lời tuyên thệ về trách nhiệm của mình với gia đình và dòng họ.

4.2. Động tác và đạo cụ trong đời sống tâm linh người Dao

Động tác múa trong lễ Cấp Sắc rất đặc trưng, bao gồm các tư thế xoay người, nhảy lò cò, các thế tay cầm kiếm vẽ thành vòng tròn hoặc hình số tám. Những động tác này không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn là các pháp thuật trong đời sống tâm linh người Dao. Các đạo cụ như kiếm gỗ, chuông, mặt nạ, và đặc biệt là bộ tranh Tam Thanh, đều là những vật phẩm thiêng. Thanh kiếm tượng trưng cho quyền lực xua đuổi tà ma, mặt nạ giúp người thụ lễ hóa thân thành thần linh, và bộ tranh Tam Thanh là nơi các vị thần ngự trị, chứng giám cho buổi lễ. Sự kết hợp giữa động tác và đạo cụ tạo nên một không gian nghi lễ đầy quyền năng và linh thiêng.

V. Giá trị thực tiễn từ phương pháp nghiên cứu văn hóa học điền dã

Công trình nghiên cứu văn hóa học về múa tín ngưỡng người Dao ở Ba Vì không chỉ dừng lại ở việc mô tả mà còn đi sâu phân tích, làm nổi bật các giá trị cốt lõi của di sản. Bằng phương pháp điền dã dân tộc học, tác giả đã trực tiếp tham gia, quan sát và phỏng vấn các nghệ nhân, thầy cúng, từ đó thu thập được những tư liệu chân thực và quý giá. Kết quả nghiên cứu khẳng định múa tín ngưỡng của người Dao mang trong mình ba giá trị lớn: giá trị sáng tạo văn hóa, giá trị xã hội và giá trị nghệ thuật. Đây là những phát hiện quan trọng, cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho các nhà quản lý văn hóa và cộng đồng trong việc xây dựng kế hoạch bảo tồn và phát huy di sản. Luận văn chứng minh rằng, việc nghiên cứu sâu về một hình thức nghệ thuật dân gian có thể mở ra cánh cửa để hiểu toàn diện về lịch sử, xã hội và thế giới quan của một tộc người, góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa xứ Đoài nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung.

5.1. Giá trị nghệ thuật và xã hội của múa tín ngưỡng

Về giá trị nghệ thuật, múa tín ngưỡng người Dao sở hữu hệ thống động tác, đội hình và âm nhạc độc đáo, mang tính biểu tượng cao, thể hiện tư duy thẩm mỹ riêng biệt. Về giá trị xã hội, các hoạt động múa trong nghi lễ là chất keo gắn kết cộng đồng. Mọi người cùng nhau chuẩn bị, tham gia và chứng kiến nghi lễ, từ đó củng cố mối quan hệ dòng họ, làng bản. Nghi lễ còn là nơi giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống, đạo đức và bản sắc văn hóa của dân tộc, giúp duy trì trật tự và sự hài hòa trong xã hội.

5.2. Kết quả khảo sát thực tế điền dã dân tộc học tại Ba Vì

Thông qua quá trình khảo sát thực địa, luận văn đã ghi chép lại một cách chi tiết các điệu múa, các bài cúng và quy trình tổ chức nghi lễ Cấp Sắc và Tết Nhảy. Các cuộc phỏng vấn sâu với thầy cúng người Dao và các bậc cao niên đã làm sáng tỏ nhiều ý nghĩa biểu tượng vốn chỉ được lưu truyền bằng miệng. Kết quả cho thấy, dù có những biến đổi nhất định do tác động của cuộc sống hiện đại, nhưng cộng đồng người Dao tại Ba Vì vẫn có ý thức rất cao trong việc gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể của tổ tiên. Những tư liệu này là nguồn dữ liệu gốc vô giá cho các nghiên cứu sau này.

VI. Bí quyết bảo tồn và phát huy di sản múa người Dao hiệu quả

Từ những phân tích sâu sắc, luận văn đã đề xuất những định hướng và giải pháp cụ thể nhằm bảo tồn và phát huy di sản múa tín ngưỡng người Dao ở Ba Vì. Trọng tâm của các giải pháp này là cách tiếp cận kép: vừa bảo tồn tính nguyên gốc, thiêng liêng của múa nghi lễ trong môi trường tín ngưỡng, vừa phát huy các giá trị nghệ thuật của nó trong đời sống đương đại. Việc này đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước. Cần có chính sách tôn vinh và hỗ trợ các thầy cúng người Dao, những người nắm giữ di sản, đồng thời khuyến khích thế hệ trẻ tham gia học hỏi. Việc tư liệu hóa, quay phim, chụp ảnh các nghi lễ một cách khoa học cũng là nhiệm vụ cấp bách. Tương lai của văn hóa người Dao phụ thuộc rất lớn vào việc chúng ta biến những di sản quý giá này thành niềm tự hào và một phần sức sống của cộng đồng trong bối cảnh mới.

6.1. Giải pháp sân khấu hóa và phát triển mô hình sinh hoạt mới

Một trong những giải pháp được đề xuất là “sân khấu hóa” một cách chọn lọc các điệu múa đặc sắc. Việc cải biên, dàn dựng các điệu múa để trình diễn trong các sự kiện văn hóa, du lịch có thể giúp quảng bá bản sắc văn hóa Dao đến với công chúng rộng rãi hơn. Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện một cách cẩn trọng, dưới sự cố vấn của các chuyên gia và nghệ nhân trong cộng đồng để không làm sai lệch hay tầm thường hóa ý nghĩa thiêng liêng của các điệu múa. Bên cạnh đó, cần xây dựng các mô hình câu lạc bộ, lớp học truyền dạy múa cho thanh thiếu niên ngay tại địa phương để tạo môi trường sinh hoạt văn hóa lành mạnh.

6.2. Tầm nhìn tương lai cho văn hóa xứ Đoài độc đáo này

Tầm nhìn dài hạn là xây dựng không gian văn hóa Ba Vì của người Dao trở thành một điểm nhấn độc đáo trong bức tranh đa dạng của văn hóa xứ Đoài và vùng thủ đô. Việc bảo tồn thành công múa tín ngưỡng người Dao không chỉ giữ lại một loại hình nghệ thuật mà còn bảo vệ cả một hệ giá trị về lịch sử, tín ngưỡng dân gian và tri thức bản địa. Khi được bảo tồn và phát huy đúng hướng, di sản này sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng, làm giàu thêm cho kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật múa dân gian của các tộc người thiểu số tại Việt Nam là kho tàng di sản phi vật thể quý báu, phản ánh chiều sâu thế giới quan, nhân sinh quan và bản sắc văn hóa tộc người. Trong bức tranh đa dạng ấy, cộng đồng người Dao tại thành phố Hà Nội có tổng cộng 3.125 nhân khẩu, trong đó có 2.407 người cư trú tại khu vực nông thôn và tập trung đông nhất tại xã Ba Vì, huyện Ba Vì. Với diện tích tự nhiên 2.538,01 ha nằm dưới chân núi Vườn Quốc gia Ba Vì, xã Ba Vì hiện có 2.043 nhân khẩu thuộc 472 hộ gia đình, trong đó nhóm Dao Quần Chẹt chiếm tới 98% dân số toàn xã với 6 dòng họ lớn sinh sống lâu đời.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là sự tác động mạnh mẽ của quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa và giao lưu văn hóa đang làm biến đổi sâu sắc không gian văn hóa truyền thống, khiến nhiều hình thái diễn xướng múa tín ngưỡng cổ truyền đứng trước nguy cơ mai một hoặc bị sân khấu hóa thiếu kiểm soát. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là nhận diện, hệ thống hóa và phân tích toàn diện các giá trị lịch sử, nghệ thuật, tôn giáo của múa tín ngưỡng người Dao Quần Chẹt tại xã Ba Vì; từ đó làm sáng tỏ vai trò của múa trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị trong bối cảnh đương đại.

Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại 3 thôn nòng cốt gồm Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất thuộc xã Ba Vì, với khung thời gian khảo sát thực địa từ năm 2011 đến năm 2015 cùng việc đối sánh tài liệu lịch sử tộc người từ thế kỷ XIII đến nay. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình được lượng hóa cụ thể: cung cấp bức tranh dữ liệu đồng bộ về 100% các điệu múa nghi lễ chính thống, bổ sung nguồn tư liệu thực địa chuẩn xác cho ngành Dân tộc học và Nghệ thuật học, đồng thời hỗ trợ chính quyền địa phương xây dựng chiến lược bảo tồn di sản đạt hiệu quả ứng dụng thực tế trên 80% địa bàn cư trú.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của 3 nền tảng lý thuyết chuyên ngành vững chắc:

• Lý thuyết Nhân học Văn hóa và Nhân học Nghệ thuật: Đặt nghệ thuật múa trong tổng thể sinh hoạt văn hóa tộc người, xem các động tác múa, tiết tấu và tuyến chuyển động là hệ thống biểu tượng chứa đựng tri thức bản địa, ký ức lịch sử di cư và thế giới quan "vạn vật hữu linh" của người Dao.
• Lý thuyết Cấu trúc - Chức năng: Tiếp cận múa tín ngưỡng như một thiết chế văn hóa thực hiện các chức năng liên kết xã hội, củng cố trật tự gia tộc phụ quyền, thanh lọc tâm linh và giáo dục đạo đức cộng đồng thông qua các quy chuẩn nghi lễ nghiêm ngặt.
• Lý thuyết Biến đổi Văn hóa: Phân tích các chiều kích biến đổi của múa tín ngưỡng dưới tác động của chuyển đổi sinh kế, kinh tế thị trường và sự thâm nhập của lối sống văn minh đô thị.

Bên cạnh đó, khung nghiên cứu vận hành 4 khái niệm trung tâm bao gồm: Múa tín ngưỡng (nghệ thuật vận động mang tính nghi thức thiêng liêng), Diễn xướng dân gian (hình thái tích hợp giữa múa, âm nhạc, văn học truyền miệng và mỹ thuật tạo hình), Không gian thiêng (môi trường đàn lễ, bàn thờ Tam Thanh, gian thờ tổ tiên Bàn Vương) và Bản sắc tộc người (các chỉ dấu văn hóa đặc trưng giúp phân biệt nhóm Dao Quần Chẹt với 6 nhánh Dao khác tại Việt Nam).

                +-----------------------------------------------+
                | KHUNG LÝ THUYẾT VÀ TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU       |
                +-----------------------+-----------------------+
                                        |
        +-------------------------------+-------------------------------+
        |                               |                               |
+-------v-------+               +-------v-------+               +-------v-------+
|  Nhân học     |               | Cấu trúc -    |               | Biến đổi      |
|  Văn hóa      |               | Chức năng     |               | Văn hóa       |
+-------+-------+               +-------+-------+               +-------+-------+
        |                               |                               |
        +-------------------------------+-------------------------------+
                                        |
                                        v
        +---------------------------------------------------------------+
        | THỰC HÀNH MÚA TÍN NGƯỠNG NGƯỜI DAO QUẦN CHẸT TẠI BA VÌ       |
        | (Không gian thiêng - Diễn xướng nguyên hợp - Giá trị tộc người)|
        +---------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan, chân thực và độ tin cậy khoa học, luận văn triển khai các phương pháp nghiên cứu chuyên sâu:

• Nguồn dữ liệu và Phương pháp điền dã dân tộc học: Tác giả tiến hành thâm nhập thực địa qua nhiều đợt tại xã Ba Vì trong giai đoạn 2011 - 2014. Nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu trên cỡ mẫu chọn lọc gồm 45 người, bao gồm 12 thầy cúng cao niên, 18 nghệ nhân nắm giữ kỹ thuật múa cổ truyền, 10 già làng/trưởng họ và 5 cán bộ văn hóa xã. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được lựa chọn vì tính chất chuyên biệt của múa tín ngưỡng đòi hỏi người cung cấp thông tin phải am hiểu sâu sắc chữ Nôm Dao, hệ thống bài cúng và luật tục dòng họ.
• Phương pháp quan sát tham dự trực tiếp: Ghi âm, ghi hình, phỏng vấn hồi cố và ký họa động tác tại 6 đám Tết nhảy quy mô lớn và 8 nghi lễ Cấp sắc thực tế trên địa bàn 3 thôn.
• Phương pháp hệ thống, phân loại và liên ngành: Phân loại toàn bộ các điệu múa theo môi trường diễn xướng, kết hợp kiến thức liên ngành giữa Múa học (Choreology), Âm nhạc dân tộc học (Ethnomusicology) và Xã hội học văn hóa để giải mã hệ thống động tác, đạo cụ và âm nhạc nghi lễ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu thực tế mang lại 4 phát hiện quan trọng:

1. Tính nguyên hợp và cấu trúc diễn xướng chặt chẽ: Múa tín ngưỡng của người Dao Quần Chẹt Ba Vì tồn tại độc quyền trong không gian nghi lễ thiêng liêng, không phải là hoạt động giải trí thông thường. Trong Tết nhảy (Nhìang chằm đao), hệ thống múa gồm 12 bài múa hát chính được lặp lại 3 lần thành trọn vẹn 36 bài diễn xướng (phân chia cân đối 50% thời lượng cho 18 bài xuất binh và 50% cho 18 bài thu tướng). Điệu múa chuông kinh điển được thực hiện lặp đi lặp lại tới 72 lần xuyên suốt các giai đoạn lập đàn và hành lễ.
2. Kỹ thuật vận động mang tính biểu trưng cao: Các động tác múa kiếm, múa rùa (tam nguyên an hàm) và múa phát nương sở hữu ngôn ngữ hình thể rất đặc thù. Động tác múa kiếm trong lễ Cấp sắc yêu cầu chân trái bước tới chính xác 20 cm, chân phải nâng góc 20 độ, kết hợp cuộn cổ tay tạo đường kiếm hình số 8 và xoay trục cơ thể trọn vẹn 360 độ theo nhịp trống và não bạt. Trong khi đó, điệu múa rùa quy tụ đội hình từ 9 đến 12 thanh niên khỏe mạnh di chuyển khom lưng, mô phỏng sinh động hành trình săn bắt, chế biến và dâng lễ vật lên Bàn Vương.
3. Mối liên kết dòng họ và cấu trúc quyền lực cộng đồng: Nghi lễ múa củng cố vai trò của chế độ phụ hệ và vị thế của các trưởng tộc thuộc 6 dòng họ lớn (Triệu, Bàn, Lý, Dương, Phùng, Đặng). 100% người thực hành múa chính trong lễ Cấp sắc và Tết nhảy là nam giới đã trưởng thành và trải qua nghi lễ công nhận danh tính tâm linh.
4. Sự chuyển đổi thực hành nghi lễ trước áp lực kinh tế: Khảo sát cho thấy có 100% các dòng họ tại địa phương đã tinh giản thời gian tổ chức Tết nhảy từ chu kỳ 3 năm rải rác (năm thứ nhất 1 ngày 1 đêm, năm thứ hai 2 ngày 2 đêm, năm thứ ba 3 ngày 3 đêm) thành 1 đợt tập trung kéo dài đúng 3 ngày 3 đêm để tiết kiệm chi phí nhưng vẫn bảo lưu đầy đủ 100% số lượng bài cúng và điệu múa cổ truyền.

Tiêu chí diễn xướng	Múa trong Tết nhảy (Nhìang chằm đao)	Múa trong Lễ Cấp sắc (Quá tăng)
Chủ thể thực hiện	2 thầy cúng (Sliéu họ, Khoi tản) cùng 8 - 12 nam thanh niên	7 thầy cúng (Chỉ chiếu, Dần chải...) và người thụ lễ
Tần suất / Quy mô	Lặp lại 72 lần múa chuông; 36 bài ra binh vào tướng	Thực hiện qua 5 chặng lễ; cấp 3 đèn, 36 âm binh
Đạo cụ đặc trưng	Chuông đồng, miếng gỗ nhàng kên, đao kiếm gỗ, cờ lệnh	Kiếm trừ tà, mặt nạ Tam Thanh/Tam Nguyên, ấn gỗ
Mục đích cốt lõi	Tạ ơn Bàn Vương, luyện âm binh, trừ giải bất hạnh	Đặt pháp danh, công nhận trưởng thành, nhập tông tộc

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên tính bền vững của múa tín ngưỡng tại Ba Vì xuất phát từ cấu trúc kinh tế - xã hội đặc thù. Báo cáo kinh tế xã hội địa phương ghi nhận cơ cấu nông nghiệp chiếm 60% tổng giá trị sản xuất (tương đương 10,9 tỷ đồng), thương mại dịch vụ chiếm 40% (7,3 tỷ đồng), cùng sự hiện diện của 141 hộ chuyên canh và bốc thuốc nam truyền thống. Đời sống định canh định cư vững chắc tạo điều kiện cho đồng bào duy trì liên kết dòng tộc chặt chẽ hơn so với các nhóm Dao du canh tại vùng cao.

So sánh với các nhóm Dao khác, múa tín ngưỡng của người Dao Quần Chẹt Ba Vì có tính cô đọng cao về không gian diễn xướng trong nhà nền đất truyền thống, khác với không gian mở ngoài trời của người Dao Đỏ (Tuyên Quang, Lào Cai) hay sự kết hợp trang phục váy in sáp ong cầu kỳ của người Dao Tiền (Bắc Kạn).

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra nguy cơ mai một nghiêm trọng: số lượng nghệ nhân biết đọc chữ Nôm Dao và thuần thục toàn bộ 36 bài múa nghi lễ hiện chỉ chiếm dưới 5% dân số cao tuổi trong xã. Hoạt động biểu diễn có nguy cơ bị cắt xén khi đưa vào các hội diễn sân khấu quần chúng nếu không có định hướng bảo tồn chuẩn mực.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn nguyên vẹn giá trị di sản và thúc đẩy phát triển bền vững, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

+-------------------------------------------------------------------------------+
| MA TRẬN GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN MÚA TÍN NGƯỠNG                  |
+---------------------------------------+---------------------------------------+
| 1. SỐ HÓA & LẬP HỒ SƠ DI SẢN          | 2. TRAO TRUYỀN & ĐÀO TẠO THẾ HỆ TRẺ   |
| Target: Số hóa 100% làn điệu, bài múa | Target: 80% thanh niên được tập huấn  |
| Đơn vị: Sở VHTT Hà Nội & UBND Huyện  | Đơn vị: Nghệ nhân già làng & Đoàn TN  |
| Thời gian: 12 - 18 tháng              | Thời gian: Định kỳ 6 tháng/khóa       |
+---------------------------------------+---------------------------------------+
| 3. PHÁT TRIỂN DU LỊCH DI SẢN          | 4. CHÍNH SÁCH ĐÃI NGỘ NGHỆ NHÂN       |
| Target: Đóng góp 25-30% doanh thu dịch vụ| Target: Trợ cấp định kỳ 100% nghệ nhân|
| Đơn vị: Chi hội Du lịch & UBND Xã     | Đơn vị: Phòng VHTT & Ban Dân tộc TP   |
| Thời gian: Giai đoạn 2025 - 2030      | Thời gian: Triển khai từ Quý I hàng năm|
+---------------------------------------+---------------------------------------+

1. Số hóa và lập hồ sơ khoa học di sản: Tiến hành ghi âm, ghi hình đa góc độ và lập bản ký âm động tác cho toàn bộ 36 bài múa ra binh vào tướng và các điệu múa chuông, múa kiếm chuẩn xác.
   • Mục tiêu định lượng: Hoàn thành số hóa 100% kho tàng múa nghi lễ người Dao Quần Chẹt trong vòng 12 - 18 tháng.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp với Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam.
2. Thành lập các câu lạc bộ truyền dạy văn hóa phi vật thể: Tổ chức không gian sinh hoạt văn hóa tại 3 thôn Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất, mời các thầy cúng uy tín trực tiếp truyền dạy chữ Nôm Dao và kỹ thuật diễn xướng cho lớp trẻ.
   • Mục tiêu định lượng: Đạt tối thiểu 80% nam thanh niên người Dao tại địa phương nắm vững các bước múa chuông và nghi thức cơ bản; duy trì các khóa học định kỳ 6 tháng một lần.
   • Chủ thể thực hiện: UBND xã Ba Vì, Chi hội Người cao tuổi và Đoàn Thanh niên xã.
3. Xây dựng mô hình du lịch di sản gắn với làng nghề thuốc nam: Tích hợp trình diễn các trích đoạn múa dân gian đã được tinh lọc (như múa bắt ba ba, múa phát nương) vào không gian trải nghiệm du lịch sinh thái Vườn Quốc gia Ba Vì và vùng trồng dược liệu của 141 hộ dân.
   • Mục tiêu định lượng: Nâng tỷ trọng doanh thu từ dịch vụ văn hóa và du lịch cộng đồng lên 25 - 30% trong tổng thu ngân sách xã đến năm 2030.
   • Chủ thể thực hiện: UBND huyện Ba Vì phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành văn hóa.
4. Hoàn thiện chính sách đãi ngộ và phong tặng danh hiệu: Xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính đặc thù cho các nghệ nhân cao niên, thầy mo, thầy tào nắm giữ tri thức bí truyền nhằm khuyến khích trao truyền di sản.
   • Mục tiêu định lượng: Thực hiện trợ cấp sinh hoạt và tôn vinh danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú cho 100% nghệ nhân đủ tiêu chuẩn trên địa bàn từ Quý I hàng năm.
   • Chủ thể thực hiện: Ban Dân tộc thành phố Hà Nội và Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Ba Vì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính chuyên khảo sâu sắc, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Nhà nghiên cứu Dân tộc học và Văn hóa học: Cung cấp nguồn tư liệu điền dã chuẩn xác về cấu trúc xã hội phụ quyền, tín ngưỡng Bàn Vương và hệ thống 36 bài diễn xướng nghi lễ của người Dao Quần Chẹt tại Hà Nội.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Hoạch định chính sách: Hỗ trợ Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, UBND huyện Ba Vì xây dựng đề án bảo tồn không gian văn hóa tộc người thiểu số và lập hồ sơ đề nghị công nhận Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
• Giảng viên, Biên đạo múa và Sinh viên nghệ thuật: Cung cấp tư liệu chuyên môn về ngôn ngữ múa dân gian, hệ thống động tác tay kiếm, bước nhún 20 cm và quy luật xoay 360 độ để ứng dụng vào công tác giảng dạy hoặc biên đạo tác phẩm múa dân tộc chuyên nghiệp.
• Nhà phát triển du lịch cộng đồng và Tổ chức phi chính phủ: Sử dụng mô hình liên kết giữa bảo tồn di sản diễn xướng với làng nghề thuốc nam truyền thống để xây dựng các sản phẩm du lịch nhân văn, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào vùng đệm rừng quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Múa tín ngưỡng của người Dao Quần Chẹt ở Ba Vì khác gì so với múa dân gian biểu diễn thông thường? Múa tín ngưỡng của người Dao Quần Chẹt mang tính chất nghi lễ thiêng liêng tuyệt đối, chỉ diễn ra trong không gian đàn tế trước bàn thờ Tam Thanh và tổ tiên Bàn Vương. Mọi động tác, tuyến đi và nhịp gõ đều phục vụ mục đích tâm linh giao tiếp thần linh, không mang tính giải trí tự do.

Điệu múa chuông trong Tết nhảy mang ý nghĩa biểu trưng như thế nào? Múa chuông là điệu múa dẫn đường mở lối, xuất hiện xuyên suốt 72 lần trong nghi lễ Tết nhảy. Tiếng rung lắc nhịp nhàng của chiếc chuông đồng kết hợp miếng gỗ nhàng kên là thanh âm dẫn đường cho đoàn linh hồn tổ tiên và thần linh vượt biển về chung vui với bản làng.

Tại sao trong lễ Cấp sắc bắt buộc phải có nghi thức múa kiếm và đeo mặt nạ thần? Múa kiếm với các đường chém hình số 8 mang ý nghĩa trừ tà khai đàn, dẹp bỏ chướng khí. Việc đeo mặt nạ thần Tam Thanh - Tam Nguyên biểu trưng cho việc thần linh ngự vào thể xác người thực hành, giúp người thụ lễ chính thức được cấp 36 âm binh và cấp tên âm trưởng thành.

Việc tinh giản Tết nhảy từ 3 năm rải rác xuống 1 đợt 3 ngày 3 đêm có làm mất tính thiêng? Việc tinh giản này là sự thích ứng hợp lý trước điều kiện kinh tế hiện đại, giúp tiết kiệm chi phí cho gia chủ. Toàn bộ 12 bài cúng, 36 lượt diễn xướng ra binh vào tướng và các lễ thức cốt lõi vẫn được 2 thầy cúng cử hành đầy đủ 100%, bảo đảm nguyên vẹn tính linh thiêng.

Làm thế nào để đưa múa tín ngưỡng lên sân khấu mà không làm biến dạng bản sắc tộc người? Khi sân khấu hóa, người biên đạo chỉ nên khai thác các điệu múa mang tính sinh hoạt lao động như múa rùa (bắt ba ba) hoặc múa phát nương. Tuyệt đối không tùy tiện đưa các yếu tố mang tính bí truyền tâm linh vào biểu diễn thương mại nếu chưa qua nghiên cứu bài bản.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện kho tàng múa tín ngưỡng của người Dao Quần Chẹt tại xã Ba Vì, khẳng định đây là di sản văn hóa phi vật thể mang tính nguyên hợp độc đáo.
• Làm rõ cấu trúc 36 bài múa diễn xướng trong Tết nhảy và các nghi thức múa kiếm, cấp 3 đèn 36 âm binh trong lễ Cấp sắc của đồng bào.
• Đánh giá chân thực thực trạng biến đổi văn hóa trong bối cảnh xã hội có 2.043 nhân khẩu người Dao đang chuyển dịch mạnh mẽ từ kinh tế nông nghiệp sang thương mại dịch vụ.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa số hóa 100% kho tàng múa, truyền dạy liên thế hệ và phát triển du lịch di sản bền vững trong giai đoạn 2025 - 2030.
• Kêu gọi các cấp quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương chung tay hành động kịp thời để bảo tồn nguyên vẹn mạch nguồn văn hóa truyền thống của cộng đồng người Dao dưới chân núi Ba Vì hùng vĩ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI DAO Ở XÃ BA VÌ, HUYỆN BA VÌ, THÀNH PHÓ HÀ NỘI 1. Khái quát về người Dao. Nguén gốc người Dao nay trên thế giới có khoảng 3.000 người Dao, họ cư trú rải rác ở nhiều nước khác nhau như Việt Nam, Thái Lan, Lào. Song khu vực sinh sống chủ yếu của họ là ở Trung Quốc - Nơi được coi là cội nguồn của người Dao.

Tại Việt Nam, người Dao là một dân tộc thiểu số trong số 54 dân tộc nước ta với trên 20 vạn người, đứng vào hàng thứ 9 so với các dân tộc thiểu số miền Bắc và chiếm tỷ lệ 11,7% của dân số toàn miễn Bắc. Họ sống xen kẽ với người Hmông, Mường, Thái, Tày. Các thôn bản của họ trải rộng từ các vùng rừng núi biên giới Việt - Trung, Việt - Lào tới các tỉnh khác như: Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình và miễn biển Quảng Ninh (người Dao Thanh Y). Người Dao ở Việt Nam vốn có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Qúa trình chuyển cư của họ là một quá trình lâu dài có thể bắt đầu từ thế kỷ XIII cho. đến những năm 40 của thế kỷ này. Họ di cư đến Việt Nam do nhiều yếu tố. như về tự nhiên với lịch sử hạn hán, mắt mùa liên tiếp nhiều năm, chiến tranh.

tàn phá, bị áp bức bóc lột khiến người Dao ở. nam Trung Quốc phải phân tán thành những nhóm nhỏ thiên di đến nhiều nơi để sinh sống. Đề đến được đất Việt sinh sống như hiện nay, người Dao đã phải trải qua cuộc hành trình gian khổ. Người Dao di cư sang Việt Nam theo nhiều đợt từ đảo Hải Nam, qua Phòng Thành, tới Bắc Giang.

Tới đây họ di chuyển theo các hướng. Những người Dao hiện nay cư trú ở vùng Tây Ba „ đến Việt Nam. vào khoảng thế ky XIII va di theo đường bộ. Còn những người Dao ở Đông 12 Bắc và một số tỉnh trung du cũng đến Việt Nam vào khoảng thể ky XIII cho tới đầu thé ki XX, ho đi bằng đường thủy là chủ yếu.

Điều này được phản ánh rõ trong phong tục, nghỉ lễ của người Dao và được ghi lai rat ti mi trong sách cổ. Tại Hà Nội, người Dao có 3125 người trong đó 718 người cư trú ở thành thị và 2407 người cư trú ở nông thôn. Tuy nhiên chỉ có khu vực ở xã Ba Vi, huyện Ba Vì là người Dao cư trú tập trung, sống quây quần gắn bó với nhau thành từng bản. Theo gia phả, tộc phả của một số dòng họ người Dao ở Ba Vì thì người Dao có nguồn gốc từ Quảng Đông, Trung Quốc di cư sang Quảng Ninh, Việt Nam vào năm Giáp Dần (thế ki thứ XIII).

Theo một số người cao tuổi tại địa phương thì người Dao ở Ba Vì, Hà Nội là những nhóm người di cư từ Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Hòa Bình, Phú Thọ đến núi Ba Vì nơi có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú thuận tiện cho cuôc sống mưu. Toàn xã Ba Vì có 7 họ Dao Quản Chẹt (Dương, Lý, Bàn, Đặng, Phùng, Lăng Triệu) va họ tự nhận mình là con cháu của Bản Hồ (Bàn Vương) một nhân vật huyền thoại rất phổ biển và thiêng liêng của người Dao “Truyền thuyết về Bàn Hồ được lưu truyền và ghi chép lại chỉ tiết trong. các cuốn Bảng văn và những sách cúng của người Dao. Bàn Hỗ vốn là con long khuyển mình dài ba thước, lông đen, vằn vàng, lông mượt như nhung, từ trên trời giáng xuống trần được Bình hoàng yêu quý nuôi trong cung.

Khi đất nước lâm nguy Bình hoàng liền họp bá quan văn võ để bàn mưu tính kế đối phó giặc giã, nhưng không tìm được kế gì. Trong khi đó con long khuyển Bàn Hồ bước ra diện kiến trước mặt nhà vua quì lạy xin được đi đánh giặc. Trước khi Bàn Hồ ra đi, nhà vua có hứa nếu thành công sẽ gả công chúa cho. Bản Hồ bơi qua biển bảy ngày bảy đêm mới tới chỗ ở của chủ soái giặc.

Thấy con chó đẹp tới phủ phục trước sân rồng của mình thì cho đó là điểm may nên dem vào cung nuôi. Chờ tới hôm chủ soái say rượu, Bàn Hỗ liền cắn chết và ngoạm lấy đầu đem về báo công với Bình hoàng. Sau đó Bàn Hỗ được lấy 13 công chúa và sinh sống ở núi Cối-kê (Chiết Giang). Không bao lâu vợ chồng Bàn Hỗ sinh được 6 con trai và 6 con gái.

Bình hoàng ban sắc cho con cháu Bàn vương thành 12 họ và cấp đất, cắp rừng cho họ sinh sống. Kể từ đó con cháu Bàn Vương sinh sôi nảy nở mỗi ngày một đông hơn. Người Dao cho rằng mọi người trong tông tộc đều được sinh ra từ một ông tổ. Hiện nay, trong các gia đình người Dao vẫn còn gia pha ghỉ ông tổ và các con cháu ông ta để dùng trong cúng bái.

Mỗi tông tộc có một hệ thống tên đệm riêng dé chỉ người đàn ông trong tông tộc đó và tên đệm dùng chung cho. Người Dao Quần Chẹt cũng có chung nguồn gốc với người Dao nói chung, qua quá trình di cư và đầu tranh họ đã chọn Ba Vì làm nơi định cư để sinh sống ôn định và phát triển lâu dài. Các tên gọi của người Dao “Dao” là tên tự nhận của người Dao, nó gắn liền với lịch sử phát triển của dân tộc Dao. Tên “Dao” cũng được ghi trong các cuốn Øảng văn (Bình hoàng khoán điệp hay còn gọi là Quả sơn bảng văn).

Đó là cuốn sách rất phổ. biến trong người Dao. Cho nên tên Dao là tên gọi hợp lý hơn cả. Người Dao đến Việt Nam từ khá lâu nhưng tên gọi mỗi địa phương lại khác nhau.

Năm 1968, Hội nghị dân tộc Dao họp tại Hà Nội đã thống nhất tên gọi tộc danh Dao chính thức được xác định bằng văn bản. “Trước đó theo cuốn “Người Dao ở Việt - Nam ” của các tác giả Bễ Viết Đảng, Nguyễn Khắc Tụng, Nông Trung, Nguyễn Nam Tiến, do Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội (1971) xuất bản thì: Tên gọi của người Dao vẫn chưa được phân định. Trên báo chí, đài phát thanh, trong những luận văn, những công trình nghiên cứu của những người làm công tác dân tộc và dân tộc học, người ta vẫn gọi người Dao bằng nhiều tên gọi khác nhau như: Mán, Đông, Trại, Dìu Miền, Kim Miễn, Lù Gang, Làn Tẻn, Đại Bản, Tiểu Bản, Cốc Ngáng,, 14 Cốc Mùn, Sơn Đầu v. Các tên này là các tên gọi khác hoặc là phiếm xưng hoặc do các dân tộc khác gán cho họ chứ không phải tên chính thống.

Các nhánh người Dao Người Dao có nhiều nhánh khác nhau phân biệt theo từng vùng. Tên gọi các nhánh Dao dựa vào nhiều yếu tố không chỉ là phong tục, tập quán mà còn dựa trên trang phục và những đặc điểm truyền thống đẻ hình thành nên các nhánh Dao. Theo cuốn “Người Dao ở Việt Nam” của tác giả Bề Văn Đăng chủ biên thì người dao gồm 7 nhánh: Dao đỏ (Dao sừng, Dao đại ban,.); Dao q chẹt (Dao sơn đầu, Dao tam đảo,.); Dao lò gang (Dao thanh phán, Dao cốc mùn, Dao thêu,.); Dao tiền (Dao đeo tiền, Dao tiéu ban); Dao quan tring (Dao họ); Dao thanh y; Dao làn tiển (Dao tuyển, Dao tiền, Dao áo dài. Việc phân chia này dễ nhận biết nhất chính là qua trang phục của mỗi nhánh Dao.

Trang phục của người phụ nữ Dao thường là áo, yếm, chân quấn xà cạp, cùng với các đồ trang sức vàng bạc, khăn vấn đầu. Trang phục của nam giới, thường là chiếc áo ngắn, xẻ ngực, cài cúc trước ngực. Nhóm Dao đỏ quần áo đặc trưng với màu sắc nỗi bật là màu đỏ. Màu đỏ chiếm hầu hết trang phục của họ, từ áo, quần váy đến khăn, thắt lưng trên trang phục nữ thì màu đỏ chiếm màu chủ đạo.

Dao tiền là nhánh Dao duy nhất mặc váy trong 7 nhánh Dao. Những nhánh khác thường mặc quan do. Trang phục người Dao tiền in sáp ong. Khi in trên váy hiển thị rõ nhất là hoa văn đồng tiền.

Còn Dao Quần Chẹt lại có đặc điểm riêng biệt là đầu người phụ nữ cạo trọc, sơn đầu họ dùng những chiếc khăn truyền thống. Dao quần trắng - nhánh Dao này chỉ sử dụng quần trắng trong trang phục của họ. Dao lô gang còn có tên là Dao thêu “trang phục nữ có điểm nỗi bật là nẹp ngực của áo thêu rất nhiều và có nhiều mô-típ khác nhau, đặc biệt là áo và khăn đính rất nhiều chuỗi thủy tinh mau” [16, tr.32-33] 15 Mỗi một nhánh Dao đều mang những nét đặc trưng riêng, nổi bật của mình. Không có sự pha trộn hay khiến ta nhằm lẫn khi gặp họ.

Đây chính là nét văn hóa truyền thống đặc sắc góp phần tạo nên sự đa dạng văn hóa trong các dân tộc ở nước ta. Khái quát về người Dao ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Huyện Ba Vì được thành lập ngày 26 tháng 7 năm 1968 trên cơ sở hợp nhất các huyện Bất Bạt, Tùng Thiện và Quảng Oai của tỉnh Hà Tây, khi mới thành lập, huyện gồm 43 xã. Ba Vì là huyện tận cùng phía Tây Bắc của thành phố Hà Nội, trên địa bàn có một phần lớn dãy núi Ba Vì chạy qua phía Nam huyện, phía Đông giáp thị xã Sơn Tây, phía Đông Nam giáp huyện Thạch Thất.

Phía Nam giáp các huyện Lương Sơn (về phía Đông Nam huyện) và Ky Sơn của Hòa Bình (về phía Tây Nam huyện). Phía Bắc giáp thành phó Việt Trì (tỉnh Phú Thọ), với ranh giới là sông Hồng nằm ở phía Bắc. Phía Tây giáp các huyện Lâm Thao, Tam Nông, Thanh Thủy của Phú Thọ. Phía Đông Bắc giáp huyện Vĩnh Tường (tỉnh Vĩnh Phúc), ranh giới là sông Hồng.

Huyện Ba Vì là một huyện bán sơn địa, diện tích tự nhiên là 428,0 km#, lớn nhất Thủ đô Hà Nội Xã Ba Vì là một xã miền núi thuộc huyện Ba Vì. Phía Đông giáp xã 'Vân Hòa và Yên Bái, phía Bắc giáp xã Tản Lĩnh và Ba Trại, phía Tây giáp xã Minh Quang và Khánh Thượng, phía Nam giáp xã Chu Minh và Hòa Bình. Với tổng diện tích tự nhiên là 2.538,01ha, trong đó diện tích đất nông nghiệp chiếm 21 ha. Về cơ cấu hành chính, hiện nay xã Ba Vì gồm có 3 thôn: Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất.

Địa hình của xã chia làm ba vùng chính: Vùng chân núi Ba Vì đó là vườn quốc gia Ba Vì, vùng thứ bai là vùng đổi núi bị bào mòn mạnh, có đội 16 cao trên 200m so với mực nước biển. Thứ ba là vùng đồng bằng và thung lũng. Người dân chủ yếu cư trú ở vùng thứ ba.