I. Khám phá Hát Dô Di sản văn hóa xứ Đoài độc đáo
Hát Dô là một hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian độc đáo, thuộc loại hình dân ca nghi lễ, gắn liền với đời sống tín ngưỡng của người dân xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây (cũ). Đây không chỉ là một lối hát mà còn là một lễ hội lớn của vùng, được biết đến với tên gọi Lễ hội Hát Dô. Xuất phát từ vùng đất cổ xứ Đoài, Hát Dô mang trong mình những giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc, được coi là một di sản văn hóa phi vật thể quý báu cần được gìn giữ. Luận văn thạc sĩ văn hóa học của tác giả Đặng Thị Hạnh đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về hình thức diễn xướng này, từ nguồn gốc, đặc điểm cho đến thực trạng và giải pháp bảo tồn. Theo truyền thuyết, Hát Dô do chính Thánh Tản Viên – một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng Việt Nam – truyền dạy cho người dân vùng Lạp Hạ xưa (tức Liệp Tuyết ngày nay). Ngài dạy dân cách cấy lúa, làm ăn và cả cách ca múa để mừng cuộc sống no ấm. Từ đó, để tưởng nhớ công ơn của ngài, người dân đã xây đền Khánh Xuân và tổ chức hội hát định kỳ. Điểm đặc biệt của lễ hội là chu kỳ 36 năm mới tổ chức một lần, một con số linh thiêng trong tâm thức dân gian, càng làm tăng thêm tính chất thiêng liêng và độc đáo cho Hát Dô. Nghiên cứu về Hát Dô không chỉ làm sáng tỏ một loại hình nghệ thuật mà còn hé mở những nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người dân nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ, thể hiện ước vọng về một cuộc sống bình an, mùa màng bội thu và sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên, thần linh.
1.1. Nguồn gốc và truyền thuyết về diễn xướng dân gian Hát Dô
Theo các tài liệu và lời kể của nghệ nhân, nguồn gốc của Hát Dô gắn liền với truyền thuyết về Thánh Tản Viên. Tương truyền, khi du ngoạn qua vùng đất Lạp Hạ, ngài thấy cảnh sắc tươi đẹp, người dân chăm chỉ làm ăn bèn dừng lại, dạy dân cách gieo hạt lúa và hứa khi lúa chín sẽ quay về. Đúng 36 năm sau, ngài trở lại thấy dân làng đã giàu có, thóc lúa đầy nhà, bèn tập hợp trai gái trong làng để dạy họ múa hát, mừng dân no ấm, được mùa. Từ đó, dân làng lập đền thờ và cứ 36 năm lại mở hội ca múa, gọi là hội Dô. Một dị bản khác kể rằng Thánh Tản Viên đã cho xây dựng Xuân Ca cung (đền Khánh Xuân) và dạy các cô gái hát múa. Những bài ca này được lưu truyền trong sách “Quốc nhạc diễn ca”. Những truyền thuyết này không chỉ lý giải nguồn gốc của hát dô liệp tuyết mà còn khẳng định vai trò của Thánh Tản Viên như một vị thần văn hóa, người mang đến đời sống tinh thần phong phú cho nhân dân.
1.2. Đặc trưng của Hát Dô trong văn hóa dân gian Quốc Oai
Hát Dô là một loại hình dân ca nghi lễ điển hình của văn hóa dân gian quốc oai. Nó không phải là hình thức hát giao duyên hay giải trí thông thường mà gắn chặt với không gian thiêng của lễ hội hát dô tại đền Khánh Xuân. Các bài hát chủ yếu mang nội dung ca ngợi công đức thánh thần, cầu cho quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt, con người khỏe mạnh. Lời ca được cố định trong các văn bản chữ Nôm cổ, thể hiện tính quy phạm chặt chẽ. Đội hình hát bao gồm một "Cái" (nam giới, lĩnh xướng) và các "Bạn nàng" (nữ giới, hát xô và múa phụ họa). Trang phục biểu diễn cũng theo lối cổ, với áo the, yếm đào, nón quai thao, tạo nên một không gian trình diễn vừa trang nghiêm vừa rực rỡ. Âm nhạc trong Hát Dô có tính chất đơn giản, mộc mạc, chủ yếu dựa trên ngữ điệu tự nhiên, phản ánh rõ nét đặc trưng của văn hóa xứ Đoài.
II. Thực trạng bảo tồn Hát Dô và những thách thức lớn
Việc bảo tồn di sản văn hóa Hát Dô đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, đe dọa sự tồn vong của loại hình nghệ thuật độc đáo này. Thực trạng bảo tồn hát dô cho thấy nguy cơ mai một hiện hữu rõ rệt do tác động của quá trình hiện đại hóa và sự thay đổi trong đời sống xã hội. Luận văn đã chỉ ra, sự phát triển của các loại hình giải trí hiện đại, đặc biệt là âm nhạc đương đại, đã làm giảm sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với nghệ thuật truyền thống. Hát Dô, với chu kỳ 36 năm một lần, lại càng khó có cơ hội đi vào đời sống đương đại một cách tự nhiên. Lần mở hội cuối cùng được ghi nhận trước khi có các nỗ lực phục dựng là vào năm 1926. Khoảng thời gian gián đoạn quá dài này đã tạo ra một sự đứt gãy thế hệ nghiêm trọng. Các nghệ nhân hát dô, những người nắm giữ tri thức về làn điệu, lời ca, điệu múa và các nghi lễ liên quan, ngày càng cao tuổi và lần lượt qua đời. Điều này dẫn đến nguy cơ thất truyền vĩnh viễn nếu không có những biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả. Những nỗ lực khôi phục vào cuối thế kỷ 20, dù rất đáng quý, cũng gặp không ít khó khăn trong việc tái hiện lại đầy đủ và chính xác không gian diễn xướng và các nghi lễ cổ xưa. Việc truyền dạy hát dô phụ thuộc gần như hoàn toàn vào trí nhớ của một số ít nghệ nhân cao tuổi, khiến cho việc hệ thống hóa và chuẩn hóa trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.
2.1. Nguy cơ mai một di sản trước sự thay đổi của xã hội
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, các hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng truyền thống đang dần mất đi vị thế. Giới trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn giải trí đa dạng hơn, từ đó làm giảm sự kết nối với các giá trị văn hóa của cha ông. Hát Dô, với tính chất nghi lễ và không gian biểu diễn đặc thù, càng khó tiếp cận với công chúng trẻ. Luận văn nhận định rằng nếu không có những chiến lược phát huy giá trị văn hóa một cách sáng tạo, Hát Dô sẽ chỉ còn tồn tại trong sách vở và ký ức của một số ít người, thay vì là một di sản sống động trong cộng đồng.
2.2. Sự đứt gãy thế hệ và vai trò then chốt của nghệ nhân Hát Dô
Thách thức lớn nhất đối với việc bảo tồn Hát Dô là sự đứt gãy trong quá trình truyền dạy. Do lễ hội chỉ diễn ra 36 năm một lần, rất ít người có cơ hội tham gia và trải nghiệm. Các nghệ nhân hát dô là những báu vật sống, nhưng số lượng còn lại rất ít và tuổi đã rất cao. Tri thức về làn điệu hát dô, các điệu múa, quy cách tổ chức lễ hội chủ yếu được lưu truyền bằng phương pháp truyền miệng. Khi các nghệ nhân mất đi, kho tàng tri thức này cũng có nguy cơ biến mất theo. Do đó, việc ghi chép, tư liệu hóa và đặc biệt là mở các lớp truyền dạy hát dô từ các nghệ nhân cho thế hệ kế cận là nhiệm vụ sống còn.
III. Phương pháp nghiên cứu văn hóa học để bảo tồn Hát Dô
Để giải quyết bài toán bảo tồn phát huy diễn xướng dân gian hát dô, phương pháp tiếp cận từ góc độ nghiên cứu văn hóa học đóng vai trò nền tảng. Luận văn đã áp dụng một cách hệ thống các phương pháp như điền dã, phỏng vấn sâu, phân tích tài liệu và so sánh để dựng lại một bức tranh toàn cảnh về Hát Dô. Quá trình này không chỉ dừng lại ở việc ghi chép lời ca hay mô tả điệu múa, mà còn đi sâu vào việc lý giải các giá trị của hát dô trong bối cảnh văn hóa, xã hội và tín ngưỡng của cộng đồng. Việc nghiên cứu một cách khoa học giúp nhận diện đúng bản chất, đặc trưng và các yếu tố cốt lõi của di sản. Từ đó, các giải pháp bảo tồn mới có thể được xây dựng trên một cơ sở vững chắc, tránh việc phục dựng một cách hời hợt hoặc làm sai lệch giá trị gốc. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của nghiên cứu là sưu tầm và dịch thuật các văn bản Hát Dô cổ được chép bằng chữ Nôm. Đây là nguồn tư liệu vô giá, chứa đựng hệ thống lời ca chuẩn mực của di sản. Bên cạnh đó, việc phân tích cấu trúc âm nhạc, hình thức diễn xướng, và mối liên hệ giữa Hát Dô với các loại hình dân ca nghi lễ khác trong vùng văn hóa xứ Đoài cũng là một hướng đi quan trọng, giúp định vị và khẳng định giá trị riêng có của Hát Dô.
3.1. Sưu tầm và hệ thống hóa các làn điệu Hát Dô cổ
Công tác nghiên cứu bắt đầu từ việc điền dã, gặp gỡ các nghệ nhân hát dô để ghi âm, ghi hình lại các làn điệu hát dô còn lưu giữ trong trí nhớ của họ. Đồng thời, các nhà nghiên cứu đã nỗ lực tìm kiếm, đối chiếu và phiên âm các văn bản cổ như “Quốc nhạc diễn ca”. Việc hệ thống hóa này tạo ra một bộ tư liệu chuẩn, làm cơ sở cho việc phục dựng và truyền dạy hát dô. Quá trình này giúp phân loại các bài bản theo từng chặng của buổi lễ, từ các bài hát chúc, hát thờ trang nghiêm đến các bài hát Bồ bộ trữ tình, sinh động.
3.2. Phân tích giá trị của Hát Dô trong đời sống tâm linh
Nghiên cứu không chỉ nhìn nhận Hát Dô như một loại hình nghệ thuật mà còn phân tích sâu sắc các giá trị tinh thần và tín ngưỡng. Giá trị của hát dô thể hiện ở chức năng kết nối cộng đồng, củng cố niềm tin vào thần linh che chở, và phản ánh thế giới quan của cư dân nông nghiệp. Các bài hát là sự ký thác những ước mơ về cuộc sống ấm no, mưa thuận gió hòa. Việc hiểu rõ những giá trị này giúp công tác bảo tồn di sản văn hóa đi đúng hướng, không chỉ bảo tồn “vỏ” nghệ thuật mà còn giữ được “hồn” của di sản trong đời sống tinh thần của người dân Liệp Tuyết.
IV. Bí quyết phát huy giá trị văn hóa Hát Dô tại Liệp Tuyết
Từ kết quả nghiên cứu và nhận thức về nguy cơ mai một di sản, các giải pháp thực tiễn nhằm phát huy giá trị văn hóa của Hát Dô đã được triển khai tại Liệp Tuyết. Bí quyết thành công không nằm ở những kế hoạch vĩ mô mà bắt nguồn từ chính nỗ lực của cộng đồng địa phương. Điển hình là sự ra đời của Câu lạc bộ (CLB) Hát Dô xã Liệp Tuyết vào năm 1998, dưới sự khởi xướng của những cá nhân tâm huyết như bà Nguyễn Thị Lan. Sự ra đời của CLB đã phá vỡ sự im lặng kéo dài hàng thập kỷ của Hát Dô, đưa làn điệu này trở lại với sinh hoạt văn hóa cộng đồng một cách thường xuyên. CLB trở thành nơi quy tụ các nghệ nhân hát dô cao tuổi và những người yêu mến di sản. Tại đây, quá trình truyền dạy hát dô được diễn ra một cách bài bản, từ người già đến người trẻ, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Hoạt động của CLB không chỉ giới hạn trong làng xã mà còn tích cực tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa lớn trong và ngoài tỉnh, góp phần quảng bá hình ảnh của hát dô liệp tuyết đến với công chúng rộng rãi hơn. Nhờ đó, Hát Dô không còn là một nghi lễ chỉ diễn ra 36 năm một lần mà đã trở thành một di sản sống, hiện diện thường xuyên trong đời sống tinh thần của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
4.1. Vai trò của Câu lạc bộ trong việc duy trì di sản sống
CLB Hát Dô Liệp Tuyết đóng vai trò hạt nhân trong việc duy trì sức sống cho di sản. Đây là mô hình bảo tồn di sản văn hóa tại cộng đồng hiệu quả, tạo ra một môi trường để các nghệ nhân thực hành và truyền dạy. CLB tổ chức luyện tập định kỳ, phục dựng các bài bản cổ và dàn dựng các chương trình biểu diễn phù hợp với sân khấu hiện đại nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của Hát Dô. Năm 2003, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã công nhận CLB là một địa chỉ văn nghệ dân gian, một sự ghi nhận quý báu cho những nỗ lực không mệt mỏi của cộng đồng.
4.2. Quá trình truyền dạy Hát Dô cho thế hệ trẻ kế cận
Trọng tâm hoạt động của CLB là truyền dạy hát dô cho thế hệ trẻ. Các lớp học được mở ra, thu hút cả những em nhỏ từ 3 đến 20 tuổi. Dưới sự chỉ dạy tận tình của các nghệ nhân đi trước, các em được học từ những làn điệu cơ bản đến các điệu múa phức tạp. Việc này không chỉ đảm bảo sự kế thừa của di sản mà còn gieo vào lòng thế hệ trẻ tình yêu và ý thức trách nhiệm đối với văn hóa truyền thống của quê hương. Sự tham gia của các em nhỏ mang lại một sức sống mới, tươi trẻ cho Hát Dô, hứa hẹn một tương lai bền vững cho di sản văn hóa phi vật thể này.
V. Hướng đi mới Liên kết Hát Dô với du lịch văn hóa
Để bảo tồn phát huy diễn xướng dân gian hát dô một cách bền vững, việc liên kết di sản với phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch, là một hướng đi chiến lược. Du lịch văn hóa quốc oai có tiềm năng lớn với hệ thống di tích và di sản phong phú, trong đó Hát Dô là một điểm nhấn đặc sắc. Việc biến Hát Dô từ một di sản chỉ được bảo tồn trong cộng đồng thành một sản phẩm văn hóa hấp dẫn du khách sẽ tạo ra nguồn lực để tái đầu tư cho chính công tác bảo tồn. Thay vì chờ đợi sự hỗ trợ hoàn toàn từ ngân sách nhà nước, cộng đồng có thể chủ động tạo ra giá trị kinh tế từ di sản của mình. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận chuyên nghiệp trong việc xây dựng các chương trình biểu diễn, các tour du lịch trải nghiệm và các sản phẩm lưu niệm gắn với Hát Dô. Khi di sản mang lại lợi ích thiết thực cho người dân, họ sẽ càng có thêm động lực để gìn giữ và phát huy. Hướng đi này không chỉ giúp quảng bá văn hóa dân gian quốc oai mà còn góp phần nâng cao đời sống của cộng đồng, tạo ra một mô hình bảo tồn bền vững, nơi văn hóa và kinh tế cùng song hành phát triển. Đây là bước đi quan trọng để Hát Dô có một vị thế vững chắc trong bối cảnh xã hội đương đại.
5.1. Xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa Quốc Oai đặc thù
Cần xây dựng các gói sản phẩm du lịch văn hóa quốc oai đặc thù xoay quanh Hát Dô. Du khách có thể tham quan đền Khánh Xuân, tìm hiểu về truyền thuyết Thánh Tản Viên, xem CLB Hát Dô biểu diễn và giao lưu trực tiếp với các nghệ nhân. Thậm chí, có thể tổ chức các workshop nhỏ để du khách trải nghiệm học một vài câu hát hay điệu múa cơ bản. Việc tạo ra những trải nghiệm chân thực và độc đáo sẽ giúp thu hút du khách, đặc biệt là những người quan tâm đến việc khám phá chiều sâu văn hóa bản địa.
5.2. Đưa Hát Dô Liệp Tuyết vào các sự kiện văn hóa địa phương
Để tăng cường quảng bá, cần thường xuyên đưa các tiết mục hát dô liệp tuyết vào chương trình của các lễ hội, sự kiện văn hóa lớn của huyện Quốc Oai và thành phố Hà Nội. Việc xuất hiện trên các sân khấu lớn giúp nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị của hát dô, đồng thời khẳng định đây là một niềm tự hào của văn hóa xứ Đoài. Sự công nhận và yêu mến của đông đảo công chúng chính là sự bảo trợ vững chắc nhất cho tương lai của di sản.
