CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG 1. Rủi ro và quản trị rủi ro trong doanh nghiệp 1. Khái niệm về rủi ro và phân loại rủi ro 1.
Khái niệm về rủi ro Rủi ro là một khái niệm hết sức phổ biến và quen thuộc, người ta có thể hiểu ngay mà chẳng cần biết đến định nghĩa của nó. Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa chính xác và thống nhất về khái niệm rủi ro. Những tư tưởng, trường phái, suy nghĩ, lập luận khác nhau của nhiều tác giả khác nhau đưa ra những định nghĩa khác nhau về rủi ro: − Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến (trung tâm từ điển học Hà Nội 1995). − Rủi ro (đồng nghĩa với rủi) là sự không may (Giáo sư Nguyễn Lân 1998) − Rủi ro là biến cố mang tính tương đối có thể đo lường được (Frank Knight, 1921) − “Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả.
Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết các hoạt động của con người. Khi có rủi ro người ta không thể dự đoán được chính xác kết quả. Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định. Nguy cơ rủi ro phát sinh bất cứ khi nào một hành động dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước (C.Arthur William, Jr.
Các định nghĩa rất đa dạng và phong phú, nhưng tập trung lại có thể hình thành hai định hướng khác nhau: Quan điểm truyền thống cho rằng rủi ro là những điều tiêu cực xảy ra một cách bất ngờ và mang lại mất mát, thiệt hại. Trong quá trình hoạt động kinh doanh, rủi ro là những khó khăn và tổn thất không mong muốn có ảnh hưởng trực tiếp tới sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Rủi ro sẽ mang lại những tổn thất về tài sản và giá trị được hình thành trong tương lai của doanh nghiệp. (nhà xuất bản Hồng Đức 2018, Tr.
8) Rủi ro theo quan điểm hiện đại vừa có tính tích cực vừa có tính tiêu cực, rủi ro về bản chất vẫn là những khó khăn và trở ngại nhưng có thể nhận diện được trước 7 để thực hiện đo lường, tính toán. Từ đó rủi ro có thể được kiểm soát và xử lý tạo ra những cơ hội phát triển và lợi ích tiềm ẩn. Trong quá trình kinh doanh rủi ro vẫn có thể gây ra thiệt hại và tổn thất cho doanh nghiệp nhưng không tạo ra ảnh hưởng quá tiêu cực nếu rủi ro được kiểm soát một cách hiệu quả và có phương án xử lý kịp thời khi rủi ro phát sinh. Khi nhận diện được rủi ro, doanh nghiệp có thể có những phương án kinh doanh khác đem lại hiệu quả cao hơn hoặc những cơ hội khác mang tới lợi ích tốt đẹp trong tương lai.
(nhà xuất bản Hồng Đức 2018, Tr. 8) Rủi ro trong kinh doanh là một dạng rủi ro và cũng mang đầy đủ những đặc điểm cơ bản như bất kỳ một loại rủi ro nào. Rủi ro trong kinh doanh thường dễ nhận diện và được quan tâm nhiều. Bởi vì, kinh doanh là một hoạt động mang lại thu nhập và lợi nhuận cho doanh nghiệp, cho mỗi cá nhân và thu nhập và lợi nhuận chính là động lực giúp cho doanh nghiệp trong quá trình phát triển.
Tuy nhiên, cũng cần thấy rằng, hoạt động kinh doanh thường bị tác động bởi nhiều nhân tổ, ảnh hưởng và làm gia tăng sự khó khăn, bất chắc. Những khó khăn, bất trắc thường xuyên xảy ra trong môi trường kinh doanh dẫn đến những sai lệch gây bất lợi so với kết quả dự kiến của doanh nghiệp. Khác với các rủi ro thông thường khác, rủi ro kinh doanh thường rất cụ thể, rõ ràng và có thể định lượng được. Sở dĩ như vậy là vì khái niệm rủi ro kinh doanh thường gắn với doanh thu và lợi nhuận, nhiều khi doanh nghiệp chấp nhận mạo hiểm cùng với khả năng xảy ra rủi ro lớn để đạt được mục tiêu lợi nhuận kỳ vọng cao.
Rủi ro kinh doanh đồng thời cũng rất đa dạng và phức tạp bởi nó chịu ảnh hưởng bởi nhiều tác động, không chỉ từ nhân tố khách quan bên ngoài mà còn chính từ nội bộ bên trong doanh nghiệp, từ chính nền kinh tế trong nước. Phân loại rủi ro Rủi ro Chiến lược Một doanh nghiệp muốn đạt được thành thành công cần một kế hoạch kinh doanh phù hợp và hoàn hảo. Nhưng thực tế là mọi kế hoạch đều có thể thay đổi, và kế hoạch ban đầu của doanh nghiệp sẽ nhanh chóng bị lạc hậu, không còn phù hợp với tình hình thực tế. 8 Đây gọi là rủi ro chiến lược.
Chính là khả năng, nguy cơ khi kế hoạch của doanh nghiệp trở nên kém hiệu quả so với dự tính ban đầu và công ty phải cố gắng điều chỉnh lại để đạt được mục tiêu đã đặt ra. Đó có thể do sự thay đổi về công nghệ, kỹ thuật hoặc cũng có thể trên thị trường mới xuất hiện một đối thủ cạnh tranh đầy tiềm năng, do nhu cầu, thị hiếu của khách hàng thay đổi, do chi phí đầu vào, nguyên vật liệu tăng đột biến… hoặc do bất kì thay đổi mang tính quy mô nào khác, về cơ bản rủi ro chiến lực bao gồm những rủi ro sau: Rủi ro thương hiệu và uy tín, rủi ro văn hóa rủi ro bảo mật và công nghệ, rủi ro liên quan đến đối tác. Rủi ro tuân thủ Bất kỳ hoạt động kinh doanh phải thực hiện và tuân theo các quy định của Pháp luật. Rủi ro tuân thủ là rủi ro mà doanh nghiệp phải đối mặt trong trường hợp Doanh nghiệp, thành viên trong doanh nghiệp vi phạm hoặc không tuân thủ đúng các quy định pháp luật, nghị định của Chính Phủ, quy định tại điều lệ Công ty, vi phạm các quy định nội bộ, quy trình nghiệp vụ, quy chế, bao gồm cả các quy định về mặt đạo đức nghề nghiệp.
Tuy nhiên luật pháp đổi mới và doanh nghiệp luôn phải đối mặt với các điều luật mới, các điều luật được bổ sung trong tương lai. Khi mở rộng và phát triển kinh doanh, doanh nghiệp cần chú ý điều chỉnh và tuân theo những quy định, nghị định mới chưa từng áp dụng trước đó. Rủi ro hoạt động Rủi ro không chỉ hình thành từ nguyên nhân khách quan. Chính công ty, doanh nghiệp cũng là một nhân tố tạo ra rủi ro.
Rủi ro hoạt động là lỗi không mong muốn diễn ra trong hoạt động thường ngày của doanh nghiệp. Có thể là lỗi kỹ thuật như mất mạng, mất điện hay nhân sự hoặc quy trình, quy chế sản xuất kinh doanh. Trong thực tế, có thể có nhiều hơn một nguyên nhân, một yếu tố làm phát sinh rủi ro hoạt động. Ví dụ, hãy thử xem xét rủi ro nhân sự viết sai số tiền trên ủy nhiệm chi, hóa đơn thanh toán từ tài khoản của doanh nghiệp tạo ra tổn thất cho công ty hoặc làm cho công ty chưa hoàn thành nghĩa vụ thanh toán với khách hàng, đối tác.
9 Đó là lỗi từ nhân sự và cả quy chế, quy trình hoạt động. Chúng ta có thể hạn chế lỗi này bằng các quy trình, quy chế thanh toán mới an toàn hơn, giả sử như cho 2 nhân sự kiểm soát chéo nhau hoặc một hệ thống cảnh báo các số liệu không đúng. Rủi ro hoạt động còn được tạo nên bởi những yếu tố nằm ngoài sự kiểm soát của doanh nghiệp, ví dụ như thiên tai, mất điện, trục trặc với hệ thống mạng, …. của doanh nghiệp.
Bất cứ điều gì làm gián đoạn hoạt động của doanh nghiệp đều là rủi ro hoạt động. Dù các yếu tố dẫn đến rủi ro hoạt động khi so sánh với các yếu tố rủi ro chiến lược đã được đề cập gần như không là gì, nhưng những rủi ro hoạt động vẫn ảnh hưởng không hề nhỏ tới doanh nghiệp. Rủi ro hoạt động bao gồm: − Rủi ro do Quy chế, Quy trình nghiệp vụ − Rủi ro do cán bộ nhân viên − Rủi ro do các nguyên nhân khác − Rủi ro do tác động từ bên ngoài − Rủi ro từ hệ thống công nghệ thông tin Rủi ro Tài chính Hầu hết các loại rủi ro đều ảnh hướng về mặt kinh tế, tài chính của doanh nghiệp. Nhưng rủi ro tài chính lại phản ánh một cách rõ ràng và cụ thể dòng ngân lưu trong doanh nghiệp và khả năng tổn thất tài chính bất chợt.
Ví dụ: Giả sử phần lớn doanh thu của doanh nghiệp từ một số khách hàng lớn, doanh nghiệp sẽ đối mặt với rủi ro tài chính tài chính nghiêm trọng. Nếu khách hàng đó không thể thanh toán hoặc trì hoãn thanh toán vì bất cứ nguyên nhân gì thì doanh nghiệp cũng sẽ đối mặt với những rắc rối lớn. Các khoản nợ của doanh nghiệp cũng làm tăng nguy cơ rủi ro tài chính. Nếu lãi suất tăng đột ngột, thay vì phải trả nợ với lãi suất ban đầu là 10% thì bây giờ lãi phải trr có thể lên đến 15-20%.
Điều đó là một chi phí phát sinh lớn đối với doanh nghiệp và đó được coi là một rủi ro tài chính. Rủi ro tài chính sẽ tăng lên khi phạm vi kinh doanh ngày càng mở rộng. Với quy mô lớn hơn cùng với sự chênh lệch về tỷ giá hối đoái, nhu cầu, sản lượng bán, … có thể tạo nên rủi ro tài chính. 10 Rủi ro tài chính bào gồm các rủi ro cơ bản như sau: Rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản và rủi ro lãi suất.
Khái niệm về quản trị rủi ro doanh nghiệp Quản trị rủi ro là một khái niệm rất rộng và có những chức năng khá tương đồng với quản trị nói chung. Trong hoạt động kinh doanh, tất cả các quyết định, chính sách quản trị đều có khả năng tồn tại rủi ro và mỗi quyết định quản trị nói chung đã bao gồm tính đến việc quản trị các rủi ro liên quan đến quyết định đó. Sự khác biệt giữa quản trị rủi ro và quản trị nói chung vì vậy không rõ ràng, gây khó khăn khi phân biệt chức năng, nhiệm vụ của mỗi mảng. Quản trị học hiện đại, phạm vi xử lý rủi ro là đặc điểm phân biệt giữa quản trị rủi ro và quản trị chung.
quản trị nói chung phải xử lý tất các các rủi ro doanh nghiệp gặp phải bao gồm cả những rủi ro thuần tuý lẫn rủi ro đầu cơ thì quản trị rủi ro chỉ giới hạn tại các rủi ro thuần tuý. Đồng thời việc sử dụng các hợp đồng bảo hiểm để hạn chế và khắc phục rủi ro phát sinh trong các doanh nghiệp, tổ chức đã hình thành quan điểm giới hạn của quản trị rủi ro chỉ bao gồm những rủi ro có thể bảo hiểm được.