CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DỊCH VỤ NGÂN HÀNG ĐIỆN TỬ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm ngân hàng và hoạt động ngân hàng 1. Khái niệm ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại đã hình thành tồn tại và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Sự phát triển hệ thống Ngân hàng thương mại đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao nhất là nền kinh tế thị trường thì Ngân hàng thương mại cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được.
Cho đến thời điểm hiện nay có rất nhiều khái niệm về ngân hàng thương mại, theo Luật các tổ chức tín dụng Việt Nam khoản 2 điều 20: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động của ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan”. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác”. Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng giao dịch trực tiếp với các doanh nghiệp, tổ chức kinh tế và cá nhân thông qua nghiệp vụ tiền gửi, tiền tiết kiệm rồi sử dụng số vốn đó để cho vay, chiết khấu, cung cấp các phương tiện thanh toán và cung ứng các dịch vụ ngân hàng cho các đối tượng trên. Do đó, ngân hàng thương mại cũng được coi là "Doanh nghiệp đặc biệt kinh doanh trên lĩnh vực tiền, thực hiện nghĩa vụ chủ yếu là huy động vốn, sử dụng vốn và là trung gian thanh toán”.
Có thể thấy chính phương diện kinh doanh là tiền tệ đã tạo ra tính đặc trưng cho ngành ngân hàng. Nhìn chung, ngay từ khi xuất hiện cho đến nay ngành ngân hàng luôn được coi tổ chức tài chính quan trọng nhất của nền kinh tế trong việc cung cấp các dịch vụ tài chính cho khách hàng. Các hoạt động của ngân hàng thương mại 1. Hoạt động huy động vốn Ngoài nguồn vốn tự có, hoạt động huy động vốn có ý nghĩa quan trọng đối với ngân hàng thương mại trong việc tạo lập nguồn vốn để hoạt động kinh doanh.
Trong hoạt động này ngân hàng thương mại được sử dụng các công cụ và biện pháp mà pháp luật cho phép để huy động các nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội làm nguồn vốn tín dụng cho vay đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế. Hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại bao gồm: - Nhận tiền gửi và phát hành giấy tờ có giá. - Vay vốn - Huy động vốn khác. Hoạt động sử dụng vốn Là việc ngân hàng sử dụng nguồn vốn của mình và các nguồn vốn khác để cho vay đối với các chủ thể cho vay và thực hiện đầu tư.
Đây là hoạt động quan trọng quyết định đến khả năng tồn tại và phát triển của ngân hàng thương mại. Hoạt động này bao gồm: Hoạt động quản lý ngân quỹ: đây là khoản vốn được dự trữ dưới dạng tiền mặt trong két sắt của ngân hàng mình, hay NHTW, tiền gửi của ngân hàng khác, các chứng khoán ngắn hạn với mục đích đảm bảo khả năng thanh toán của ngân hàng, cũng như thực hiện quy định của chính phủ về dự trữ bắt buộc. Hoạt động tín dụng: nghiệp vụ này đòi hỏi một khoản nguồn huy động lớn nhất và đồng thời cũng là nghiệp vụ quan trọng nhất trong quản lý các tài sản “có” của ngân hàng. Tín dụng bao gồm các hình thức như cho vay, cho thuê tài chính, chiết khấu và bảo lãnh.
Hoạt động đầu tư tài chính: bên cạnh hoạt động thu lợi chính là tín dụng, ngân hàng còn sử dụng vốn vào các hoạt động đầu tư trên thị trường tài chính như hùn vốn, góp vốn liên doanh với các tổ chức kinh tế khác hoặc mua cổ phiếu công ty. Khoản vốn sử dụng trong hoạt động này không lớn nhưng 6 đã tạo nên tính chủ động, đa dạng hóa trong kinh doanh để giảm thiểu rủi ro, nâng cao khả năng sinh lời. Hoạt động kinh doanh khác Ngoài các nghiệp vụ cơ bản nói trên, trong hoạt động kinh doanh của mình, ngân hàng đã ngày càng mở rộng các dịch vụ tài chính để cung cấp cho khách hàng. Ngày nay, trong điều kiện nền kinh tế phát triển, hoạt động thương mại đã thúc đẩy quá trình thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng tăng lên với rất nhiều phương thức thanh toán rất thuận lợi, tiện ích đáp ứng được nhu cầu khách hàng.
Ngoài ra, với sự ứng dụng cao của khoa học- kỹ thuật công nghệ, tạo ra sự thu thập và xử lý thông tin nhanh chính xác, cùng với một mạng Internet kết nối toàn cầu đã làm xuất hiện nhiều dịch vụ tài chính mới như E-banking, Kiốt giao dịch điện tử, Home Banking… 1. Những vấn đề cơ bản về dịch vụ ngân hàng điện tử của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về dịch vụ ngân hàng điện tử Sự bùng nổ của cách mạng công nghệ thông tin truyền thông khiến cho hàng loạt các ngân hàng tiến hành công cuộc đổi mới công nghệ, hiện đại hóa hoạt động ngân hàng, dẫn đến sự ra đời của một loạt các dịch vụ và sản phẩm ngân hàng hiện đại và nhiều tiện ích. Ngân hàng giới thiệu và cung cấp các sản phẩm, dịch vụ này đến khách hàng một cách nhanh chóng thông qua kênh phân phối điện tử như Internet, các thiết bị truy nhập đầu cuối như máy rút tiền tự động (ATM), điện thoại,… Dịch vụ này được gọi là dịch vụ ngân hàng điện tử.
Dịch vụ ngân hàng điện tử có thể được hiểu là các nghiệp vụ, phương thức cung cấp các sản phẩm dịch vụ ngân hàng truyền thống trước đây đến người tiêu dựng được phân phối qua con đường điện tử và các kênh truyền thông tương tác. Hiểu một cách đơn giản hơn thì dịch vụ ngân hàng điện tử chính là sự kết hợp giữa việc cung cấp sản phẩm, dịch vụ ngân hàng với các ứng dụng của công nghệ thông tin. 7 Do đó, nếu coi ngân hàng là một thành phần của nền kinh tế điện tử thì dịch vụ ngân hàng điện tử được diễn đạt một cách khái quát nhất như sau: “Dịch vụ ngân hàng điện tử là dịch vụ ngân hàng mà tất cả các giao dịch giữa ngân hàng và khách hàng (cá nhân và tổ chức) dựa trên quá trình xử lý và chuyển giao dữ liệu số hóa nhằm cung cấp sản phẩm, dịch vụ ngân hàng. Cơ sở hình thành và các giai đoạn phát triển dịch vụ ngân hàng điện tử Một trong các mục tiêu quan trọng nhất của các ngân hàng thương mại là trở thành ngân hàng bán lẻ hàng đầu và một trong các định hướng mà các ngân hàng đưa ra là phát triển dịch vụ ngân hàng điện tử và trở thành ngân hàng cung ứng dịch vụ tốt nhất.
Phát triển dịch vụ ngân hàng điện tử tại các ngân hàng thương mại là việc các ngân hàng thương mại tập trung mọi nguồn lực để phát triển dịch vụ ngân hàng điện tử về chất và lượng; là quá trình thúc đẩy, tăng cường và khuyến khích ứng dụng các phương tiện điện tử vào các dịch vụ ngân hàng nhằm thu hút ngày càng nhiều khách hàng có thể quan tâm, tiếp cận, sử dụng các dịch vụ ngân hàng và nâng cao năng lực cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng thương mại. Trong điều kiện mà nhu cầu sử dụng dịch vụ tài chính – ngân hàng ngày một gia tăng thì dịch vụ ngân hàng điện tử ra đời là kết quả tất yếu và việc phát triển dịch vụ này đóng vai trò quan trọng và cần thiết trong phát triển hệ thống dịch vụ ngân hàng thương mại. Khi nền kinh tế phát triển, đời sống và nhận thức của người dân được nâng cao thì họ sẽ có nhiều nhu cầu sử dụng các dịch vụ thanh toán điện tử hơn. Nắm bắt được điều này, các ngân hàng thương mại không ngừng cạnh tranh và đẩy mạnh phát triển dịch vụ ngân hàng điện tử nhằm thu hút khách hàng, tăng lợi nhuận và khẳng định vị thế.
Tại các nước công nghiệp phát triển, dịch vụ ngân hàng điện tử đã được sử dụng rộng rãi từ nhiều năm trước. Số khách hàng sử dụng dịch vụ ngân hàng điện tử chiếm đến 70% dân số và con số này hàng năm vẫn tiếp tục tăng. Còn tại các nước đang phát triển thì mới chỉ triển khai và sử dụng dịch vụ 8 ngân hàng điện tử trong vài năm trở lại đây. Tuy mới chỉ phát triển bước đầu nhưng trong tương lai, hứa hẹn đây là thị trường đầy tiềm năng cho các ngân hàng tiếp tục khai thác và phát triển dịch vụ ngân hàng điện tử.1: Mức độ sử dụng dịch vụ ngân hàng điện tử hiện nay (Nguồn: Ban Thương mại điện tử, Bộ Công thương) Biểu đồ 1.2: Xu hướng sử dụng dịch vụ E-Banking theo nhu cầu sử dụng ( Nguồn: Ban Thương mại điện tử, Bộ Công thương) 9 Các ngân hàng đã cung cấp các dịch vụ điện tử và giao dịch từ xa trong nhiều năm.
Chuyển tiền điện tử bao gồm cả các hệ thống thanh toán nhỏ và các hệ thống thanh toán cho doanh nghiệp cũng như các hệ thống rút tiền tự động cho quản đại quần chúng đã phổ biến trên toàn cầu. Máy rút tiền tự động trên thế giới đã được giới thiệu và sử dụng từ năm 1967 - đây là hình thức ngân hàng điện tử đầu tiên trên thế giới. Cuối những năm 1980, dịch vụ telephone banking đã được cung cấp, và tới giữa năm 1990, các ngân hàng Mỹ và Tây Âu đã cung cấp cho khách hàng môi trường phân phối đa kênh. Tuy nhiên, việc Internet được chấp nhận như một kênh phân phối các sản phẩm và dịch vụ ngân hàng trên phạm vi toàn cầu là một bước đột phá đem lại những cơ hội kinh doanh mới cho ngân hàng và dịch vụ, lợi ích mới cho khách hàng.
Từ đó đến nay, cùng với sự phát triển không ngừng của công nghệ tin học và viễn thông, các hình thức ngân hàng điện tử ngày càng trở nên đa dạng và phong phú mang lại nhiều sự lựa chọn cho khách hàng. Hiện nay, các sản phẩm và dịch vụ ngân hàng điện tử được cung cấp rộng rãi trên thế giới theo dòng chảy của quá trình toàn cấu hoá kinh tế và tài chính thế giới. Nhìn chung, dịch vụ ngân hàng điện tử thông thường được phân làm 4 giai đoạn phát triển đó là: Website quảng cáo (Brochure-ware): là hình thái đơn giản nhất của ngân hàng điện tử.