Đặt vấn đề Mối là một loài côn trùng đa hình thái thuộc bộ cánh đều, sống kín đáo trong đất và trong các giá thể bằng gỗ. So với nhiều loại côn trùng khác mối có đời sống mang tính chất xã hội cao. Chúng giữ vai trò quan trọng trong chu trình chuyển hóa vật chất các hệ sinh thái tự nhiên. Mối sống tập trung và tự hình thành một quần thể từ rất sớm.
Đàn mối chỉ tồn tại khi có đủ các thành phần đẳng cấp, nghĩa là mỗi nhóm cá thể thực hiện các chức năng riêng biệt. Với sức ăn lớn, số lượng các thành viên đông và hoạt động ở nhiều độ cao khác nhau chúng thực sự là mối nguy hại rất đáng quan tâm. Bên cạnh đó với đặc tính làm tổ và hoạt động tinh vi cùng khả năng phân giải các sản phẩm có nguồn gốc từ xenlulo mối được xem là một trong những côn trùng gây hại đáng kể (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993) [5]. Đối tượng gây hại của chúng rất đa dạng từ cây cối, các công trình xây dựng, đê đập đến những vật dụng như cánh cửa, bàn ghế, sách vở, vải, len dạ….
Mối là sinh vật hoạt động mau lẹ có thể phá hủy bất cứ chỗ nào mà chúng đến nếu chúng ta không có biện pháp phòng ngừa kịp thời và đúng cách. Tất cả các công trình xây dựng đang có nguy cơ tiềm ẩn về sự phá hoại của loài mối, hàng năm con người phải bỏ ra một lượng kinh phí khổng lồ để duy trì sửa chữa các khiếm khuyết mà mối gây ra. Khi công trình bị mối xâm nhập thì không chỉ các vật liệu gỗ, giấy tờ tài liệu trong các công trình bị hủy hoại mà ngay cả kiến trúc công trình cũng bị xuống cấp do việc làm tổ và đi tìm thức ăn của mối. Ở mối có một tuyến dịch tiết ra từ hạch trán có thể làm vủn vữa xây tường vì thế chúng đi xuyên từ phòng này sang phòng khác từ tầng trên xuống tầng dưới để kiếm thức ăn.
Loài mối sống ẩn dật mà hiếm khi đi ra ngoài nên thường đến khi chúng phát triển với nhiều cá thể và phá hoại mạnh thì mới phát hiện ra. Nhiều vật dụng chi tiết khi bị mối xâm nhập nhìn bề ngoài tưởng chừng như nguyên vẹn nhưng bên trong đã bị mối ăn rỗng không còn giá trị sử dụng bắt buộc phải thay thế gây tổn hại kinh tế cho chủ sở hữu công trình. Tác hại của mối không chỉ đối với vật liệu gỗ mà còn ngay cả các máy móc thiết bị n 2 cũng không tránh khỏi. Chúng luồn lách qua các khe nhỏ và đắp đường đất để đi, do đường đất của mối thường ẩm lúc mới đắp nên những thiết bị điện thường chập gây cháy nổ.
Có loài mối đất làm tổ thành các ụ to với nhiều khoang rỗng, khi chúng đùn đất lên nhiều làm nền rỗng gây sụt lún móng…. Mối là loài sinh sản rất nhanh khi đến mùa mưa những đôi mối cánh từ các tổ mối trưởng thành bay ra và phát tán vào môi trường tự nhiên (Lê Văn Nông, 1999) [7]. Việt Nam là nước có khí hậu nhiệt đới ẩm nằm hoàn toàn trong vùng phân bố của mối do đó suốt từ Bắc đến Nam vùng nào cũng có mối. Riêng các vùng núi mối có thể xuất hiện ở những đỉnh cao trên 1700m.
Chính vì vậy loài mối đã và đang được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Nhiều ngành như lâm nghiệp, nông nghiệp và xây dựng đang đầu tư để tìm ra những biện pháp xử lý nhằm giảm thiểu tác hại của loài côn trùng này. Qua điều tra sơ bộ tại Đại học Thái Nguyên cho thấy tình hình mối phát triển và gây hại diễn ra rất mạnh là vấn đề đang được các trường quan tâm. Trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông Thái Nguyên là một trong những thành viên thuộc Đại học Thái Nguyên.Tại những khu giảng đường, các khoa, phòng ban, kí túc xá, trạm y tế, thư viện với nhiều tài liệu, sách vở, giấy tờ và nhiều các cấu kiện được làm bằng gỗ đã tạo điều kiện thuận lợi cho loài mối sinh trưởng và phát triển.
Một số các địa điểm dễ bị mối tấn công như: Chân tường, lan can, ống dẫn nước, cầu thang, cửa ra vào, cửa sổ, tủ tài liệu, các bồn hoa, gốc cây… Mối xâm nhập trực tiếp từ khu vực nền móng theo chân tường, các cột bê tông, các đường dẫn nước, điện, ga ngầm từ các khu lân cận vào công trình. Xuất phát từ thực tế đó, để có những dẫn liệu cụ thể cho việc đề xuất các giải pháp phòng trừ mối chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thực trạng mối tại trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu của đề tài Nghiên cứu thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông Thái Nguyên, từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ. Mục tiêu nghiên cứu đề tài - Đánh giá được tình hình mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông Thái Nguyên.
- Đề xuất được các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ tại trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông Thái Nguyên. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Giúp sinh viên rèn luyện các kĩ năng nghiên cứu đề tài, làm quen với các phương pháp khoa học như quan sát, thực hành, phân tích và tổng hợp tài liệu. Phát huy tinh thần độc lập sáng tạo trong học tập và nghiển cứu khoa học.
- Củng cố và hệ thống lại các kiến thức đã học trước đó, biết cách vận dụng sáng tạo vào cuộc sống. - Thông qua tìm hiểu thực tế về mối và các biện pháp phòng trừ, ghi chép đầy đủ sẽ là nguồn tài liệu tham khảo cho các sinh viên khóa sau và những đối tượng quan tâm. Ý nghĩa trong thực tiễn Việc thực hiện đề tài sẽ khoanh vùng hoạt động, đánh giá được mức độ xâm hại của mối gây ra đối với các công trình xây dựng thuộc khu vực nghiên cứu. Phát hiện nhanh chóng nơi trú ẩn của mối để đưa ra các biện pháp diệt trừ cũng như thực hiện phòng trừ với những nơi có khả năng bị mối tấn công.
Từ đó góp phần khắc phục hậu quả, giảm thiểu thiệt hại từ mối tại trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông Thái Nguyên. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm sinh học của mối hại gỗ Trên thế giới người ta đã giám định được trên 2700 loài mối, ở nước ta đã giám định được khoảng 106 loài. Giữa các loài chỉ có sự khác nhau về hình thái, về số lượng cá thể, về cấu trúc tổ… song đều có sự giống nhau là chúng sống quần thể.
Mỗi quần thể đều có sự phân công theo chức năng. Ví dụ loài mối nhà (coptermes, formosanus shir), tổ mối trưởng thành có trên 10 triệu cá thể. Ngăn chặn sự tấn công của mối là điều thiết yếu để tránh những tác hại mà chúng có thể gây ra. Tổ mối Khác với nhiều loại côn trùng đơn sinh, mỗi tổ mối là một “đơn vị sống” hoặc được coi là một “xã hội” riêng biệt.
Trong mỗi tổ mối tuỳ theo từng loài, có từ vài trăm con đến hàng chục triệu con. Mối thường làm tổ ở trong thân cây gỗ hay trong đất. Tổ mối có cấu tạo từ đơn giản đến phức tạp. Nguyên liệu chủ yếu để xây tổ là gỗ và đất được nhào với nước bọt của mối.
Ngoài ra còn thấy có sỏi, cỏ, phân và xác mối… Tổ mối là một kì công của xã hội loài mối. Về cấu trúc từ trên xuống ta thấy: - Phía trên cùng là một lớp đất rắn chắc dày từ 30 - 60cm; trong lớp này có nhiều khoang thông khí đường giao thông và vườn cây nấm. Đây là lớp đất mối để dùng che mưa nắng cho tổ. - Trung tâm của tổ là một khoang rộng hình quả lê.
Phía trên khoang có những cột đất giống như thạch nhũ, dưới đó là những lớp đất mỏng xếp chồng lên nhau tạo thành nhiều buồng ngăn để điều hòa tiểu khí hậu và mối thợ đi lại. Xen giữa các lớp đất này ta thấy có nhiều vườn cấy nấm hình bán cầu kích thước từ vài cm đến 60 - 70cm có nhiều lỗ giống như tổ ong. Trên thành có những nấm màu trắng nhỏ bằng hạt tấm đó là nấm Basidiomycetes. - Ở gần đáy tổ có một khối đất mịn to bằng 2 cái đĩa úp lại.
Trong rỗng có vách dày đến 1cm đó là “Hoàng cung” nơi mối chúa và mối vua ở. n 5 - Trong tổ mối còn có những phòng cỏ chứa rác và những khoang bằng phẳng là nơi để mối con dến nhận thức ăn do mối thợ mang đến. - Ngoài tổ chính một số loài mối còn có tổ phụ. Tổ phụ thường là trạm trung chuyển giữa tổ chính với nguồn thức ăn hoặc dùng để điều hòa nhiệt độ, khi gặp điều kiện bất lợi mối thường đi chuyển từ tổ chính đến tổ phụ (Đặng Kim Tuyến, 2008) [10].
- Các loại mối khác nhau thì cấu tạo tổ có khác nhau. Về phương diện chống mối (diệt mối), chúng ta cần quan tâm đến vị trí tổ, có thể chia làm hai dạng. + Tổ mối chỉ ở trong gỗ Hình 2. Tổ mối ở trong gỗ Ở nước ta, loài mối thường gặp là loài “mối gỗ khô” (cryptotermes domesticus).
Tổ chỉ là các hang rỗng, chúng đục dích dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phần phân ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu. Căn cứ vào đặc điểm này có thể phát hiện ra chúng. Tuy chúng ở trong gỗ song cũng đục vào sách vở, quần áo để nơi kế cận tổ. Loài này mỗi tổ khoảng ba bốn trăm con, chỉ cần phát hiện tổ và dùng xi lanh tiêm thuốc BQG-1 trực tiếp vào tổ là diệt được.
n 6 + Tổ mối có liên hệ đến đất và nguồn nƣớc Hình 2. Tổ mối đất Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ, phần lớn các loài có cấu trúc một hệ thống tổ gồm một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp được số lượng cá thể lớn, tổ chính có mối vua và mối chúa, có nhiều loài tổ ở sâu trong lòng đất đến 1 - 2m. Hệ thống tổ của loài “mối nhà” (Copt. Formosanus) vừa ở dưới đất nền và trong các cấu kiện phía trên; đôi khi nằm hoàn toàn phía trên, song vẫn có đường nối với nguồn nước.