Nghiên cứu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam - Luận án TS Hoàng Thanh Huyền

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thống kê chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam, cung cấp số liệu và phân tích chuyên sâu về gánh nặng tài chính.

• Tác giả: Hoàng Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Trần Thị Kim Thu
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Thống kê kinh tế
• Đề tài: Nghiên cứu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan Nghiên cứu Thống kê Chia sẻ Chi phí Đào tạo Đại học ở Việt Nam Khám phá Giá trị Thực

Giáo dục đại học đóng vai trò trung tâm trong sự phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia, đặc biệt là ở Việt Nam. Việc đầu tư vào giáo dục đại học không chỉ mang lại lợi ích cá nhân cho người học mà còn tạo ra giá trị to lớn cho toàn xã hội. Tuy nhiên, nguồn lực tài chính dành cho giáo dục đại học luôn là một thách thức. Trong bối cảnh đó, khái niệm "chia sẻ chi phí đào tạo đại học" trở thành một giải pháp quan trọng, nhằm huy động nguồn lực từ nhiều đối tượng khác nhau.

Nghiên cứu thống kê về chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam cung cấp một cái nhìn sâu sắc và toàn diện về cơ chế tài chính này. Nghiên cứu này không chỉ phân tích thực trạng các nguồn thu, chi mà còn đánh giá mức độ đóng góp của từng bên, bao gồm Nhà nước, người học, gia đình và các tổ chức xã hội. Việc này đặc biệt cần thiết khi các trường đại học đang trong quá trình tự chủ đại học, đòi hỏi sự minh bạch và hiệu quả trong quản lý tài chính giáo dục Việt Nam.

Các nghiên cứu về chủ đề này thường hướng đến việc xác định rõ ràng chi phí giáo dục đại học đơn vị, từ đó tính toán mức độ chia sẻ công bằng giữa các đối tượng. Một nghiên cứu chuyên sâu giúp nhận diện những yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam, đồng thời đề xuất các chính sách giáo dục đại học phù hợp để tối ưu hóa nguồn lực và đảm bảo công bằng xã hội giáo dục. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống tài chính bền vững, nâng cao chất lượng đào tạo và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho mọi tầng lớp trong xã hội. Bằng cách thực hiện phân tích thống kê chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam, các nhà hoạch định chính sách có thể đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng, góp phần vào sự phát triển ổn định và lâu dài của nền giáo dục nước nhà.

1.1. Tầm quan trọng của phân tích chi phí giáo dục đại học

Phân tích chi phí giáo dục đại học giữ vai trò nền tảng trong việc định hình chính sách giáo dục đại học hiệu quả. Giáo dục đại học đòi hỏi nguồn đầu tư lớn, từ cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên đến chương trình đào tạo hiện đại. Việc hiểu rõ cấu trúc và định mức chi phí giúp các cơ sở giáo dục quản lý tài chính minh bạch, tối ưu hóa việc sử dụng ngân sách nhà nước cho giáo dục và các nguồn thu khác. Phân tích này còn là cơ sở để định giá học phí đại học hợp lý, phản ánh đúng chất lượng và giá trị đào tạo. Khi có cái nhìn rõ ràng về chi phí, các trường có thể lập kế hoạch tài chính dài hạn, đồng thời chính phủ có thể phân bổ nguồn lực công một cách công bằng và hiệu quả hơn, hướng tới việc giảm gánh nặng cho người dân và đảm bảo tính bền vững của tài chính giáo dục Việt Nam.

1.2. Khái niệm và các mô hình chia sẻ chi phí đào tạo phổ biến

Chia sẻ chi phí đào tạo đại học là cơ chế phân bổ trách nhiệm tài chính cho giáo dục đại học giữa các bên liên quan: nhà nước, người học (và gia đình), cũng như các tổ chức, doanh nghiệp. Có nhiều mô hình phổ biến trên thế giới. Mô hình thứ nhất là nhà nước tài trợ chính, với học phí đại học thấp hoặc miễn phí, phổ biến ở các nước châu Âu. Mô hình thứ hai là người học chi trả phần lớn, thường đi kèm với các chương trình vay vốn và học bổng, như ở Hoa Kỳ. Mô hình hỗn hợp kết hợp cả hai yếu tố trên, cố gắng cân bằng giữa nguồn lực công và tư. Tại Việt Nam, xu hướng tự chủ đại học đang thúc đẩy việc dịch chuyển sang mô hình hỗn hợp, nơi tài chính giáo dục Việt Nam ngày càng đa dạng hóa nguồn thu. Việc lựa chọn và áp dụng mô hình phù hợp cần xem xét kỹ lưỡng bối cảnh kinh tế, xã hội và mục tiêu chính sách giáo dục đại học, nhằm đảm bảo chất lượng và khả năng tiếp cận.

II. Những Thách thức trong Xác định và Chia sẻ Chi phí Đào tạo Đại học Hiện nay Cái nhìn Sâu sắc

Việc xác định và thực hiện chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức đáng kể. Một trong những khó khăn lớn nhất là tính toán chính xác chi phí giáo dục đại học cho mỗi sinh viên. Hệ thống kế toán tại các trường đại học thường chưa đủ chi tiết để phân bổ toàn bộ chi phí trực tiếp và gián tiếp một cách minh bạch, gây khó khăn cho việc định giá học phí đại học công bằng và hợp lý. Sự đa dạng về ngành học, chất lượng đào tạo và quy mô các trường cũng làm phức tạp thêm bài toán này.

Ngoài ra, thách thức còn đến từ sự nhạy cảm của vấn đề tài chính đối với người dân. Khi mức học phí đại học tăng lên để bù đắp cho việc giảm nguồn ngân sách nhà nước cho giáo dục, áp lực tài chính đè nặng lên các gia đình, đặc biệt là những gia đình có thu nhập thấp. Điều này đặt ra vấn đề về công bằng xã hội giáo dục, liệu sinh viên từ các tầng lớp khó khăn có còn cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao hay không. Nghiên cứu của UNDP (2007) đã chỉ ra rằng, tại Việt Nam, một phần đáng kể trợ cấp giáo dục từ ngân sách nhà nước lại chảy vào con em của các gia đình giàu có, làm trầm trọng thêm vấn đề bất bình đẳng. Chính vì những lý do này, việc tìm kiếm một mô hình chia sẻ chi phí giáo dục đại học hiệu quả cần phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa khả năng huy động tài chính và mục tiêu đảm bảo công bằng.

Các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam rất đa dạng, từ chi phí nhân sự, cơ sở vật chất, nghiên cứu khoa học cho đến các chi phí quản lý. Việc thiếu một chuẩn mực thống nhất trong việc hạch toán các yếu tố này làm cho việc so sánh và đánh giá hiệu quả giữa các trường trở nên khó khăn. Điều này đòi hỏi các phân tích thống kê chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam phải thật sự khách quan và chuyên sâu để đưa ra những khuyến nghị chính sách có giá trị, giúp giải quyết triệt để các thách thức hiện tại.

2.1. Phân tích khó khăn trong tính toán chi phí đơn vị đào tạo đại học

Việc xác định chính xác chi phí giáo dục đại học cho mỗi đơn vị đào tạo (sinh viên) là một nhiệm vụ phức tạp, gặp phải nhiều trở ngại. Đầu tiên, hệ thống kế toán hiện tại tại nhiều trường đại học Việt Nam chưa đủ chi tiết để phân biệt rõ ràng các khoản chi phí trực tiếp (như lương giảng viên, vật tư dạy học) và gián tiếp (quản lý, bảo trì cơ sở hạ tầng). Việc này khiến việc phân bổ chi phí trở nên khó khăn. Thứ hai, sự đa dạng của các ngành học từ khoa học xã hội đến kỹ thuật, y tế có mức đầu tư khác nhau, làm cho một công thức chung trở nên không khả thi. Thứ ba, sự thiếu dữ liệu minh bạch và đồng bộ giữa các cơ sở giáo dục cũng là một rào cản lớn. Những yếu tố này trực tiếp ảnh hưởng đến việc định mức học phí đại học và việc phân bổ ngân sách nhà nước cho giáo dục, gây ra sự thiếu chính xác và công bằng trong việc chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam.

2.2. Vấn đề công bằng xã hội khi tăng học phí đại học và chia sẻ chi phí

Tăng học phí đại học là một trong những giải pháp để tăng nguồn thu và giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước cho giáo dục, nhưng nó cũng đồng thời làm nảy sinh vấn đề về công bằng xã hội giáo dục. Nếu không có chính sách hỗ trợ tài chính sinh viên phù hợp, việc tăng học phí có thể tước đi cơ hội tiếp cận giáo dục đại học của sinh viên từ các gia đình có thu nhập thấp, bất chấp năng lực học tập của họ. Nghiên cứu của UNDP (2007) đã nhấn mạnh thực trạng 35% ngân sách nhà nước trợ cấp cho giáo dục đã chảy vào con em của lớp 20% dân cư giàu nhất, trong khi chỉ 15% chảy vào con em của lớp 20% dân cư nghèo nhất. Điều này cho thấy sự cần thiết của các cơ chế hỗ trợ tài chính để đảm bảo rằng chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam không làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo mà vẫn duy trì được tính công bằng xã hội.

III. Phương pháp Nghiên cứu Thống kê Hiệu quả cho Chia sẻ Chi phí Đào tạo Hướng đi Mới và Định lượng

Để giải quyết những thách thức trong việc xác định và chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam, các nghiên cứu thống kê đòi hỏi một cách tiếp cận khoa học và hệ thống. Luận văn thạc sĩ đã ứng dụng các phương pháp định lượng tiên tiến, nhằm cung cấp cái nhìn khách quan và chính xác về vấn đề này. Phương pháp này không chỉ dừng lại ở việc thu thập dữ liệu mà còn tập trung vào việc xử lý, phân tích chuyên sâu để nhận diện các quy luật và mối quan hệ giữa các yếu tố tài chính.

Việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê là một trong những đóng góp mới mẻ của nghiên cứu. Hệ thống này giúp chuẩn hóa dữ liệu về chi phí giáo dục đại học, bao gồm các khoản chi từ ngân sách nhà nước cho giáo dục, học phí đại học, và các nguồn khác. Nhờ vậy, việc so sánh và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực giữa các trường đại học trở nên khả thi hơn. Các mô hình hồi quy đa biến và phân tích thành phần chính được sử dụng để xác định rõ các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam và mức độ chia sẻ hiện tại.

Ngoài ra, nghiên cứu còn đi sâu vào phân tích mối quan hệ nhân quả giữa chính sách tài chính và khả năng tiếp cận giáo dục. Việc ứng dụng phân tích thống kê chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam không chỉ cung cấp dữ liệu định lượng mà còn là cơ sở vững chắc để đề xuất các mô hình chia sẻ chi phí giáo dục đại học hiệu quả. Điều này giúp các nhà hoạch định chính sách giáo dục đại học có thể đưa ra các giải pháp can thiệp kịp thời, đảm bảo tài chính giáo dục Việt Nam phát triển bền vững, vừa huy động được nguồn lực, vừa đảm bảo công bằng xã hội giáo dục. Phương pháp này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tự chủ đại học đang ngày càng được đẩy mạnh, đòi hỏi sự chủ động và minh bạch trong quản lý tài chính của các cơ sở giáo dục.

3.1. Ứng dụng mô hình định lượng xác định mức độ chia sẻ chi phí

Ứng dụng các mô hình định lượng là chìa khóa để xác định mức độ chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam một cách chính xác. Các phương pháp phân tích thống kê như hồi quy đa biến, phân tích phương sai giúp lượng hóa đóng góp của từng đối tượng: Nhà nước, người học và các nguồn khác. Mô hình này xem xét các biến số như tổng chi phí giáo dục đại học, học phí đại học, và mức hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho giáo dục. Việc sử dụng dữ liệu lớn và các công cụ thống kê hiện đại giúp loại bỏ tính chủ quan, cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc. Kết quả từ các mô hình định lượng là cơ sở để đề xuất các mức chia sẻ chi phí đào tạo đại học công bằng, hợp lý và có tính khả thi cao, góp phần vào việc xây dựng một mô hình chia sẻ chi phí giáo dục đại học hiệu quả tại Việt Nam.

3.2. Đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến chi phí giáo dục đại học ở Việt Nam

Nghiên cứu cần đánh giá một cách toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam. Các nhân tố này bao gồm loại hình trường (công lập, tư thục), ngành học (khối kỹ thuật, y dược thường cao hơn khối kinh tế, xã hội), chất lượng cơ sở vật chất, trình độ đội ngũ giảng viên, quy mô đào tạo, và các hoạt động nghiên cứu khoa học. Phân tích định lượng giúp đo lường mức độ tác động của từng yếu tố này lên tổng chi phí giáo dục đại học và khả năng chi trả của người học. Việc hiểu rõ những nhân tố này là rất quan trọng để các trường đại học có thể tối ưu hóa chi phí, nâng cao hiệu quả hoạt động, đồng thời giúp các nhà hoạch định chính sách giáo dục đại học đưa ra các quy định phù hợp với thực tiễn, hỗ trợ phát triển tài chính giáo dục Việt Nam một cách bền vững.

IV. Phân tích Thực trạng Chia sẻ Chi phí Đào tạo Đại học ở Việt Nam Kết quả và Đánh giá Sâu rộng

Thực trạng chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam là một bức tranh phức tạp, được phản ánh qua kết quả nghiên cứu thống kê. Phân tích cho thấy cơ cấu nguồn tài chính giáo dục Việt Nam đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh các trường đại học đẩy mạnh tự chủ đại học. Vai trò của học phí đại học ngày càng tăng lên, trở thành một trong những nguồn thu chính, giảm bớt sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước cho giáo dục.

Tuy nhiên, sự dịch chuyển này cũng mang lại những lo ngại. Mặc dù xu hướng chia sẻ chi phí đào tạo đại học ngày càng phổ biến trên thế giới (theo Johnstone, 2007), việc tăng học phí cần đi kèm với các giải pháp đảm bảo công bằng xã hội giáo dục. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu không có cơ chế hỗ trợ tài chính sinh viên hiệu quả, việc tăng học phí có thể tạo ra rào cản lớn cho sinh viên có hoàn cảnh khó khăn, làm giảm cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng. Đây là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam cần được đặc biệt quan tâm trong quá trình hoạch định chính sách.

Kết quả phân tích định lượng cũng làm rõ mức độ đóng góp của từng đối tượng vào tổng chi phí giáo dục đại học. Bên cạnh nguồn thu từ học phí và ngân sách, các nguồn tài trợ từ doanh nghiệp, tổ chức, và các hoạt động nghiên cứu khoa học cũng đóng góp một phần, tuy nhiên chưa thực sự đáng kể so với tiềm năng. Điều này cho thấy cần có thêm các chính sách khuyến khích và cơ chế minh bạch để huy động hiệu quả hơn các nguồn lực này. Đánh giá tổng thể cho thấy cơ chế chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi, đòi hỏi sự điều chỉnh linh hoạt và các biện pháp hỗ trợ đồng bộ để vừa nâng cao chất lượng, vừa đảm bảo tính công bằng và bền vững của hệ thống giáo dục đại học.

4.1. Thực trạng các nguồn tài chính cho giáo dục đại học Việt Nam

Các nghiên cứu về tài chính giáo dục Việt Nam cho thấy nguồn tài chính chủ yếu đến từ ba trụ cột: ngân sách nhà nước cho giáo dục, học phí đại học và các nguồn thu khác như nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, và tài trợ từ doanh nghiệp. Thực trạng cho thấy, trong những năm gần đây, tỷ trọng của học phí đại học trong tổng nguồn thu của các trường đại học, đặc biệt là các trường đã tự chủ, có xu hướng tăng lên đáng kể. Điều này phản ánh chính sách khuyến khích chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam và giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, các nguồn thu khác như từ nghiên cứu hoặc tài trợ vẫn còn khiêm tốn, chưa phát huy hết tiềm năng. Sự phân bổ nguồn lực này là một yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam và chất lượng giáo dục, đòi hỏi các giải pháp toàn diện để tối ưu hóa.

4.2. Đánh giá tác động của cơ chế chia sẻ chi phí lên người học và xã hội

Cơ chế chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam mang lại những tác động đa chiều. Đối với người học, việc gia tăng học phí đại học có thể là động lực để họ coi giáo dục là một khoản đầu tư cá nhân, từ đó nâng cao ý thức học tập và trách nhiệm với tương lai. Johnstone (2007) cũng khẳng định xu hướng này trên thế giới. Tuy nhiên, áp lực tài chính cũng có thể hạn chế cơ hội cho sinh viên có hoàn cảnh khó khăn, làm giảm công bằng xã hội giáo dục. Đối với xã hội, cơ chế này giúp giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước cho giáo dục, giải phóng nguồn lực cho các lĩnh vực ưu tiên khác và khuyến khích đa dạng hóa nguồn tài chính. Điều này góp phần vào sự bền vững của tài chính giáo dục Việt Nam, nhưng cần đi kèm với các chính sách hỗ trợ tài chính sinh viên để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

V. Đề xuất Giải pháp và Bài học Kinh nghiệm Quốc tế cho Chia sẻ Chi phí Đào tạo Nâng tầm Hiệu quả

Để tối ưu hóa cơ chế chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam và đảm bảo sự bền vững, cần có những đề xuất giải pháp cụ thể, dựa trên kết quả nghiên cứu thống kê và kinh nghiệm quốc tế chia sẻ chi phí đào tạo. Một trong những ưu tiên hàng đầu là xây dựng và hoàn thiện hệ thống hỗ trợ tài chính sinh viên đa dạng và hiệu quả. Các chính sách này không chỉ giúp giảm gánh nặng học phí đại học cho người học có hoàn cảnh khó khăn mà còn khuyến khích tài năng.

Các chính sách giáo dục đại học cần được thiết kế để khuyến khích các trường đại học chủ động hơn trong việc tìm kiếm nguồn thu ngoài ngân sách nhà nước cho giáo dục. Điều này bao gồm việc thúc đẩy nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, hợp tác với doanh nghiệp và cộng đồng. Việc đa dạng hóa nguồn tài chính giáo dục Việt Nam sẽ giảm bớt sự phụ thuộc vào học phí, từ đó giảm áp lực lên người học.

Từ kinh nghiệm quốc tế chia sẻ chi phí đào tạo, nhiều quốc gia đã thành công trong việc cân bằng giữa huy động nguồn lực và đảm bảo công bằng. Các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ thường kết hợp mức học phí cao với các chương trình vay vốn sinh viên lớn và quỹ học bổng phong phú. Trong khi đó, các nước có thu nhập thấp và trung bình lại chú trọng vào các chương trình trợ cấp có mục tiêu. Áp dụng những bài học này vào bối cảnh Việt Nam cần có sự linh hoạt và điều chỉnh phù hợp, đặc biệt trong giai đoạn các trường đại học đẩy mạnh tự chủ đại học.

Mục tiêu cuối cùng của các giải pháp là xây dựng một mô hình chia sẻ chi phí giáo dục đại học hiệu quả, đảm bảo chất lượng đào tạo, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục và góp phần vào công bằng xã hội giáo dục. Các chính sách cần được thiết kế để không chỉ huy động nguồn lực mà còn nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ sở giáo dục, đảm bảo rằng mọi khoản chi phí đều mang lại giá trị tương xứng.

5.1. Các chính sách hỗ trợ tài chính sinh viên và đảm bảo công bằng trong giáo dục

Để đảm bảo chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam không tạo ra rào cản, cần có các chính sách giáo dục đại học về hỗ trợ tài chính sinh viên toàn diện. Bao gồm: các chương trình học bổng dựa trên thành tích học tập và học bổng dựa trên nhu cầu kinh tế. Đặc biệt, cần mở rộng và cải thiện các chương trình cho vay sinh viên ưu đãi, với cơ chế hoàn trả linh hoạt, cho phép sinh viên trả nợ sau khi tốt nghiệp và có việc làm, như đề xuất của Johnstone (2007). Điều này giúp giảm áp lực tài chính trực tiếp, tạo điều kiện cho mọi sinh viên có năng lực đều có thể theo học đại học. Mục tiêu là duy trì công bằng xã hội giáo dục, đảm bảo rằng giáo dục đại học là cơ hội cho tất cả, không chỉ dành cho những người có điều kiện tài chính.

5.2. Kinh nghiệm từ các nước phát triển về mô hình tài trợ giáo dục đại học

Kinh nghiệm quốc tế chia sẻ chi phí đào tạo từ các nước phát triển mang lại nhiều bài học giá trị. Tại Mỹ, mặc dù học phí đại học cao, nhưng hệ thống tài chính giáo dục rất đa dạng với các quỹ học bổng tư nhân khổng lồ và các chương trình cho vay sinh viên liên bang/tiểu bang. Các nước Bắc Âu lại chọn mô hình nhà nước tài trợ gần như toàn bộ. Các nước Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản cũng có sự kết hợp giữa học phí và hỗ trợ từ nhà nước/tư nhân. Điểm chung là sự đa dạng hóa nguồn tài chính và cơ chế hỗ trợ tài chính sinh viên hiệu quả, giúp cân bằng giữa nguồn lực và khả năng tiếp cận. Việc nghiên cứu các mô hình chia sẻ chi phí giáo dục đại học hiệu quả này giúp Việt Nam rút ra những bài học phù hợp với bối cảnh tài chính giáo dục Việt Nam và định hướng tự chủ đại học.

VI. Kết luận về Nghiên cứu Thống kê Chia sẻ Chi phí Đào tạo Đại học và Hướng Phát triển Tương lai

Nghiên cứu về chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam thông qua lăng kính thống kê đã mang lại những đóng góp quan trọng, làm rõ bức tranh tổng thể về cơ chế tài chính giáo dục đại học. Luận văn đã thành công trong việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam và đánh giá thực trạng chia sẻ chi phí giữa các bên liên quan. Những phát hiện này không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu và bằng chứng thực tiễn quý giá cho việc hoạch định chính sách giáo dục đại học hiệu quả trong tương lai.

Một trong những đóng góp nổi bật là việc đề xuất hệ thống chỉ tiêu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo, một vấn đề chưa được đề cập nhiều trong các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam. Điều này giúp nâng cao tính minh bạch, khả năng so sánh và đánh giá hiệu quả của tài chính giáo dục Việt Nam. Đồng thời, việc phân tích định lượng về các nhân tố ảnh hưởng đã cung cấp cái nhìn sâu sắc, giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu cụ thể, không chỉ mang tính định tính.

Mặc dù luận văn đã đạt được nhiều kết quả tích cực, vấn đề chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam vẫn còn nhiều khía cạnh cần được nghiên cứu sâu hơn. Xu hướng tự chủ đại học và áp lực gia tăng học phí đại học đòi hỏi các nghiên cứu tiếp theo phải liên tục cập nhật dữ liệu, đánh giá tác động của các chính sách mới và đề xuất các giải pháp hỗ trợ tài chính sinh viên sáng tạo, phù hợp với sự thay đổi của xã hội. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một mô hình chia sẻ chi phí giáo dục đại học hiệu quả, đảm bảo chất lượng, công bằng và bền vững, góp phần vào sự phát triển lâu dài của nguồn nhân lực quốc gia. Tiếp tục phân tích thống kê chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam là điều kiện tiên quyết để đạt được mục tiêu đó.

6.1. Tóm tắt những đóng góp chính của luận văn về chi phí giáo dục đại học

Luận văn đã đóng góp quan trọng trong việc làm sáng tỏ cơ chế chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam. Nghiên cứu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về chi phí giáo dục đại học và các mô hình chia sẻ. Đặc biệt, luận văn là một trong những nghiên cứu đầu tiên đề xuất hệ thống chỉ tiêu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học, cung cấp công cụ phân tích mới. Ngoài ra, nghiên cứu định lượng đã xác định rõ các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí đào tạo đại học Việt Nam và mức độ đóng góp của từng bên, từ đó đưa ra bằng chứng khoa học cho việc cải thiện chính sách giáo dục đại học và tài chính giáo dục Việt Nam. Những đóng góp này tạo nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu và hoạch định chính sách tiếp theo.

6.2. Triển vọng nghiên cứu tiếp theo về tài chính giáo dục đại học và các mô hình chia sẻ

Triển vọng nghiên cứu về tài chính giáo dục đại học và các mô hình chia sẻ chi phí giáo dục đại học hiệu quả ở Việt Nam vẫn còn rất lớn. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc cập nhật và phân tích dữ liệu mới trong bối cảnh tự chủ đại học ngày càng sâu rộng. Cần đánh giá định kỳ hiệu quả của các chính sách hỗ trợ tài chính sinh viên và chương trình vay vốn, cũng như tác động của việc tăng học phí đại học đến khả năng tiếp cận và công bằng xã hội giáo dục. Nghiên cứu so sánh kinh nghiệm quốc tế chia sẻ chi phí đào tạo từ các quốc gia tương đồng sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện chính sách giáo dục đại học, hướng tới một hệ thống tài chính bền vững, đảm bảo chất lượng và cơ hội học tập cho mọi người.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Giáo dục đại học giữ vị trí bậc học cao nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân, đóng vai trò cung cấp nguồn nhân lực trình độ cao phục vụ tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội. Bước sang thế kỷ 21, sự gia tăng nhanh chóng về nhu cầu học đại học trên thế giới và tại Việt Nam đã thúc đẩy sự chuyển dịch từ mô hình đào tạo "tinh hoa" sang mô hình đào tạo "đại chúng" (Johnstone, 2004). Xu hướng mở rộng quy mô này tạo ra áp lực ngân sách nhà nước (NSNN) ngày càng lớn, trong bối cảnh chính phủ phải đồng thời phân bổ nguồn lực cho nhiều lĩnh vực ưu tiên khác như phổ cập giáo dục cơ sở, y tế cộng đồng, hạ tầng giao thông và môi trường. Tại Việt Nam, mức học phí tại các cơ sở giáo dục đại học công lập trong thời gian dài được duy trì ở mức thấp hơn nhiều so với chi phí đào tạo thực tế. Mức trợ cấp cào bằng từ NSNN dẫn đến bất cập về công bằng xã hội; theo nghiên cứu của UNDP (2007, trích trong Phạm Phụ, 2012), 35% ngân sách trợ cấp giáo dục thuộc về nhóm 20% dân cư có thu nhập cao nhất, trong khi nhóm 20% nghèo nhất chỉ nhận được 15%. Việc chuyển dịch một phần gánh nặng tài chính từ Nhà nước sang người học và gia đình là yêu cầu thực tiễn nhằm đa dạng hóa nguồn lực và bảo đảm chất lượng đào tạo.

Chủ đề chia sẻ chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam trước đây chủ yếu được tiếp cận dưới dạng các nghiên cứu định tính, đơn lẻ hoặc khảo sát trường hợp cụ thể; còn thiếu các công trình nghiên cứu toàn diện kết hợp thống kê mô tả với mô hình định lượng đo lường các nhân tố ảnh hưởng. Đề tài "Nghiên cứu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam" được nghiên cứu sinh Hoàng Thanh Huyền thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật và thực tiễn này.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam và đo lường các nhân tố ảnh hưởng đến chia sẻ chi phí đào tạo đại học; từ đó kiến nghị lộ trình, điều kiện thực hiện chia sẻ chi phí trong thời gian tới, đồng thời đề xuất hệ thống chỉ tiêu thống kê, phương pháp thống kê và nguồn dữ liệu phục vụ quản lý.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hoàn thiện cơ sở lý luận về chia sẻ chi phí đào tạo đại học, làm rõ quan điểm, nội dung và phương thức chia sẻ chi phí.
  2. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam; lựa chọn các phương pháp thống kê phù hợp và xây dựng mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng.
  3. Phân tích thực trạng chia sẻ chi phí đào tạo đại học theo nhóm ngành tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT); chỉ ra bất cập, nguyên nhân và đo lường mức độ tác động của các nhân tố ảnh hưởng.
  4. Kiến nghị lộ trình, điều kiện thực hiện chia sẻ chi phí đào tạo đại học và hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu, phương pháp thống kê chia sẻ chi phí tại Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu:

• (1) Chia sẻ chi phí đào tạo đại học là gì? Những nhân tố nào ảnh hưởng đến chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam hiện nay?
• (2) Những chỉ tiêu thống kê nào phù hợp để phản ánh chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam? Các phương pháp thống kê nào được sử dụng để phân tích chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam?
• (3) Mức độ chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam hiện nay như thế nào? Lộ trình và điều kiện thực hiện chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam trong thời gian tới như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam, bao gồm hệ thống chỉ tiêu thống kê, phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu thống kê, cùng các nhân tố ảnh hưởng.
• Phạm vi nội dung: Về cấu trúc tài chính, cơ cấu chia sẻ chi phí được giới hạn ở 3 nguồn chính: (1) Ngân sách Nhà nước, (2) Đầu tư của người học và hộ gia đình (học phí, lệ phí), (3) Nguồn tự huy động và tự tạo của nhà trường (thu từ nghiên cứu khoa học, dịch vụ, sản xuất kinh doanh, tài trợ). Luận án không tính nguồn đầu tư từ doanh nghiệp và tổ chức xã hội độc lập do hạn chế về nguồn dữ liệu.
• Phạm vi không gian và loại hình: Trình độ đào tạo đại học chính quy tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT (theo quy định tại Luật Giáo dục số 43/2019/QH14).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp phân tích thực trạng thu chi và chia sẻ chi phí theo nhóm ngành được thu thập từ Báo cáo quyết toán thu chi của các trường giai đoạn 2011–2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm vấn đề trọng tâm:

1. Hướng nghiên cứu về xác định chi phí đào tạo đại học:

• Quốc tế: Khởi nguồn từ lý thuyết vốn con người của Schultz (1960), xem giáo dục là hình thức đầu tư sản xuất năng lực lao động. Cohn (1976) phân định chi phí trực tiếp và chi phí gián tiếp trong giáo dục. Bowen (1980) phân tích chi phí trên mỗi sinh viên và các yếu tố cấu thành chi phí đơn vị tại các cơ sở giáo dục đại học Hoa Kỳ. Johnstone (1991) phân loại chi phí đào tạo thành 4 nhóm (giảng dạy cơ bản, nghiên cứu khoa học, sinh hoạt của sinh viên và chi phí cơ hội do mất thu nhập). Wang Shang-mai (1999) định nghĩa chi phí đào tạo là toàn bộ giá trị nguồn lực tiêu dùng để giáo dục người học. Levin và McEwan (2001, trích trong Phạm Vũ Thắng, 2012) xác định chi phí đào tạo bao gồm chi cho con người, cơ sở vật chất, thiết bị, nguyên vật liệu và chi phí đầu vào của sinh viên.
• Tại Việt Nam: Nguyễn Văn Áng (2009) tiếp cận chi phí đào tạo qua 3 nhóm chi (tài sản, tiền lương và chi thường xuyên ngoài lương). Phạm Vũ Thắng (2012) và Hayden cùng cộng sự (2010) phân tích chi phí đào tạo thực tế và chi phí đào tạo cần thiết theo nhóm ngành, chỉ ra định mức chi phí tại Việt Nam còn thấp. Lê Thị Minh Ngọc (2017) đề xuất công thức tính chi phí đơn vị theo nhóm ngành dựa trên dữ liệu trường đại học công lập.

2. Hướng nghiên cứu về bản chất và chính sách chia sẻ chi phí đào tạo đại học:

• Quốc tế: John C. Weidman (1995) phân tích các chiến lược đa dạng hóa tài chính công và huy động đóng góp của khu vực tư nhân. Johnstone (2003, 2004, 2006, 2007) thiết lập nền tảng lý thuyết về chia sẻ chi phí, chỉ rõ xu hướng toàn cầu dịch chuyển gánh nặng tài chính từ chính phủ/người nộp thuế sang phụ huynh và sinh viên qua học phí, đi kèm với các công cụ tín dụng sinh viên và học bổng nhằm bảo đảm công bằng tiếp cận. Xin Wang (2001) nghiên cứu cải cách tài chính giáo dục đại học tại Trung Quốc qua phân cấp, đa dạng hóa nguồn thu và thu học phí. Maureen Woodhall (2006) khảo sát chính sách tài chính giáo dục đại học tại các quốc gia OECD. Pamela N. Marcucci và cộng sự (2007, 2008) so sánh chính sách học phí, chính sách học phí kép và chương trình hỗ trợ tài chính tại 20 quốc gia và khu vực Đông Phi. Masayuki Kobayashi (2013) nghiên cứu sự sẵn lòng chi trả của phụ huynh Nhật Bản. Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 2009) và Liên minh Châu Âu (Dominic Orr, Wespel & Usher, 2014) đúc kết các thực hành tốt về chia sẻ chi phí công - tư.
• Tại Việt Nam: Phạm Phụ (2012, 2013) nghiên cứu suất đầu tư, tỷ trọng chia sẻ chi phí (đề xuất duy trì tỷ trọng NSNN từ 25%–40% đối với trường công lập) và đề xuất cơ chế voucher, tín dụng sinh viên. Nguyễn Trường Giang (2012) chỉ ra bất cập trong cơ chế cấp phát ngân sách theo hình thức giao khoán lịch sử thay vì căn cứ vào kết quả đầu ra. Phùng Xuân Nhạ và Phạm Xuân Hoan (2012), Phạm Hùng Hiệp và Trần Ngọc Anh (2014) xem xét mối quan hệ giữa chi phí đơn vị, chất lượng giáo dục và cơ chế tự chủ theo Nghị quyết 77/NQ-CP của Chính phủ.

3. Hướng nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến chia sẻ chi phí:

• Bowen (1980) nêu các nhân tố thể chế, xu hướng tiền lương và hao mòn tài sản. Masayuki Kobayashi (2013) nhấn mạnh vai trò của thu nhập và sự sẵn lòng chi trả của hộ gia đình. Hutton (2013) tại Jamaica và Dominic Orr (2015) tại 9 quốc gia châu Âu chỉ ra các yếu tố địa lý, quy mô tuyển sinh, cơ chế phân bổ tài trợ công và năng lực tài chính tư nhân. Tại Việt Nam, Nguyễn Văn Áng (2009) và Lê Thị Minh Ngọc (2017) đã phân loại các nhân tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến nguồn tài chính nhưng mới dừng lại ở phân tích định tính.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết:

• Luận án khắc phục tính đơn lẻ của các nghiên cứu trước bằng cách xây dựng một khung nghiên cứu thống kê hoàn chỉnh từ xác định khái niệm, thiết lập hệ thống 13 chỉ tiêu thống kê chia sẻ chi phí, đến tính toán thực nghiệm chi phí đơn vị và tỷ lệ chia sẻ theo từng nhóm ngành tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT.
• Luận án thực hiện nghiên cứu định lượng đầu tiên tại Việt Nam kiểm định và đo lường mức độ ảnh hưởng của 4 nhóm nhân tố tới chia sẻ chi phí đào tạo đại học bằng phân tích độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và mô hình hồi quy đa biến.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

• Lý thuyết vốn con người (Human Capital Theory): Dựa trên luận điểm của Schultz (1960), đào tạo đại học là hoạt động đầu tư tạo ra tri thức và kỹ năng tích lũy, nâng cao năng suất lao động cá nhân và năng suất xã hội.
• Lý thuyết chia sẻ chi phí (Cost-Sharing Theory): Khung lý thuyết của D. Bruce Johnstone (2004) xác định chi phí giáo dục đại học được chia sẻ giữa 4 chủ thể: Nhà nước (người đóng thuế), phụ huynh, sinh viên, và tổ chức/nhà tài trợ. Chia sẻ chi phí vừa phản ánh sự chuyển dịch gánh nặng tài chính, vừa là công cụ tái cấu trúc chính sách tài chính công.
• Lý thuyết hàng hóa cá nhân và hàng hóa công cộng: Phân tích thuộc tính của dịch vụ giáo dục đại học (Joseph E. Stiglitz, 1995; World Bank, 2008; UNESCO, 2015). Dịch vụ giáo dục đại học mang cả tính loại trừ (thông qua học phí/điều kiện tuyển sinh) và tính cạnh tranh (số lượng chỗ học có hạn), do đó có đầy đủ thuộc tính của hàng hóa cá nhân có tính ngoại ứng tích cực, cho phép huy động sự chi trả trực tiếp từ người thụ hưởng.
• Tỷ suất sinh lời giáo dục: George Psacharopoulos (1994) chứng minh xu hướng lợi ích ròng của giáo dục đại học và mức sinh lời cá nhân tại các nước đang phát triển (đạt từ 25% đến 34%).

                      [Đầu tư của Nhà nước]
[Hệ thống chỉ tiêu thống kê]                 [Phương pháp thống kê phân tích]
        [Thực trạng chia sẻ chi phí ĐTĐH ở Việt Nam (2011-2017)]
        [Đo lường mức độ ảnh hưởng của 4 nhóm nhân tố (Hồi quy)]
        [Đề xuất mức chia sẻ, lộ trình, điều kiện và giải pháp]

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

1. Phương pháp thu thập dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các văn bản quy phạm pháp luật, Niên giám thống kê, Khảo sát mức sống dân cư (KSMS/VHLSS), dữ liệu của Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Thế giới, UNESCO, OECD; Báo cáo dự toán và quyết toán thu chi giai đoạn 2011–2017 của các trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT.
• Dữ liệu sơ cấp:
  • Phỏng vấn sâu 12 chuyên gia am hiểu chính sách và tài chính giáo dục đại học tại Bộ GD&ĐT, Bộ Tài chính, Bộ KH&ĐT, Tổng cục Thống kê và 4 trường đại học (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Ngoại thương, Trường Đại học Thương mại, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2) nhằm xác định danh mục biến và hiệu chỉnh bảng hỏi (Phụ lục 6, 7).
  • Điều tra khảo sát bằng bảng hỏi tại 53 trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT (bao gồm 33 trường trực thuộc trực tiếp và 20 trường thành viên thuộc 3 Đại học vùng: Đại học Thái Nguyên, Đại học Huế, Đại học Đà Nẵng). Đối tượng trả lời gồm cán bộ lãnh đạo trường, trưởng/phó phòng và chuyên viên phòng Tài chính - Kế toán.

2. Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu:

• Thống kê mô tả và phân tổ thống kê: Phân loại các trường theo nhóm ngành đào tạo, vùng địa lý kinh tế, mức độ tự chủ tài chính; sử dụng bảng số liệu, biểu đồ để phân tích cơ cấu chi phí, cơ cấu nguồn thu và mức độ biến động chia sẻ chi phí qua các năm.
• Kỹ thuật quy đổi quy mô sinh viên: Quy đổi số lượng người học các hệ đào tạo về quy mô sinh viên đại học chính quy theo hệ số quy đổi quy định tại Thông tư của Bộ GD&ĐT và Nghị định 49/2010/NĐ-CP.
• Kiểm định mô hình đo lường:
  • Đánh giá độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha (loại các biến có hệ số tương quan biến - tổng < 0,3; thang đo đạt độ tin cậy khi Cronbach's Alpha $\ge$ 0,6).
  • Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) qua 3 lần phân tích để trích xuất và kiểm tra độ giá trị hội tụ, giá trị phân biệt của các biến quan sát.
  • Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression) nhằm lượng hóa mức độ tác động của từng nhóm nhân tố độc lập lên biến phụ thuộc "Chia sẻ chi phí đào tạo đại học".

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu về chia sẻ chi phí đào tạo đại học

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm, cơ chế phân loại chi phí đào tạo đại học và cơ sở lý luận của việc chia sẻ chi phí:

• Phân loại chi phí đào tạo đại học:
  • Chi phí trực tiếp: Các khoản chi bằng tiền trực tiếp phục vụ giảng dạy, nghiên cứu, vận hành cơ sở vật chất (Bảng 1.1 trong luận án).

Chủ thể	Các khoản mục chi phí trực tiếp chủ yếu
Cá nhân người học	Học phí, các khoản phí/lệ phí; trang thiết bị, học liệu cá nhân; tiền ăn, ở, đi lại; đồng phục, quỹ lớp; chi phí học thêm/bổ trợ.
Nhà nước	Tiền lương và phụ cấp giảng viên, cán bộ quản lý; chi đào tạo bồi dưỡng đội ngũ; đầu tư xây dựng/thuê cơ sở vật chất; mua sắm trang thiết bị giảng dạy; duy tu bảo dưỡng tài sản; học bổng, trợ cấp xã hội; kinh phí nghiên cứu khoa học và chương trình dự án.
Xã hội	Chi phí hợp tác công - tư; tài trợ, biếu tặng của tổ chức/cá nhân; phần thu nhập từ sản xuất kinh doanh, dịch vụ khoa học công nghệ của nhà trường tái đầu tư cho đào tạo.

• Chi phí gián tiếp (Chi phí cơ hội): Đối với cá nhân là thu nhập sau thuế bị mất đi do không tham gia thị trường lao động trong thời gian đi học; đối với xã hội là thu nhập trước thuế của lực lượng lao động đó (Bảng 1.2 trong luận án).

• Công thức xác định chi phí đơn vị ($C$) và chi phí bình quân năm ($c$): $$C = \frac{GC}{N(1 - d)}$$ $$c = \frac{C}{Y}$$ (Trong đó: $GC$ là tổng chi phí đào tạo; $N$ là quy mô đào tạo; $d$ là tỷ lệ bỏ học; $Y$ là số năm học chuẩn để hoàn thành chương trình).

• Công thức tính chi phí đơn vị theo nhóm ngành: $$\text{Chi phí đơn vị nhóm ngành} = \frac{\sum (\text{Chi phí đơn vị của trường thuộc nhóm ngành} \times \text{Số SV quy đổi của trường})}{\text{Tổng số SV quy đổi của các trường thuộc nhóm ngành}}$$

• Bản chất chia sẻ chi phí: Luận án định nghĩa chia sẻ chi phí đào tạo đại học là tỷ trọng phần trăm (%) đóng góp giữa các bên liên quan (Nhà nước qua NSNN, người học qua học phí/lệ phí, nhà trường qua nguồn thu tự tạo) trong chi phí đào tạo bình quân một sinh viên.

• Kinh nghiệm quốc tế: Đúc kết mô hình chia sẻ chi phí tại các nước phát triển (Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, các nước OECD) với sự kết hợp linh hoạt giữa tăng học phí, phát triển quỹ tài trợ tư nhân và hệ thống cho vay sinh viên trả theo thu nhập; kinh nghiệm tại Trung Quốc, Thái Lan và các nước Đông Á về lộ trình giảm bao cấp trực tiếp, phân cấp quản lý tài chính và hỗ trợ tài chính cho sinh viên có hoàn cảnh khó khăn.

---

Chương 2: Phương pháp thống kê nghiên cứu chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam

Chương 2 tập trung xây dựng công cụ đo lường thống kê và mô hình phân tích định lượng:

1. Hệ thống 13 chỉ tiêu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học (chia thành 4 nhóm):

• Nhóm 1: Nhóm chỉ tiêu phản ánh chi phí của Nhà nước cho đào tạo đại học:
  1. Tỷ lệ chi NSNN cho giáo dục đại học so với GDP.
  2. Tỷ trọng chi NSNN cho giáo dục đại học trong tổng chi NSNN cho GD&ĐT.
  3. Chi NSNN cho giáo dục đại học tính bình quân trên một sinh viên.
  4. Cơ cấu chi NSNN cho giáo dục đại học (chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển).
• Nhóm 2: Nhóm chỉ tiêu phản ánh chi phí của nhà trường: 5. Chi phí đào tạo thực tế bình quân trên một sinh viên (tính theo trường và theo nhóm ngành). 6. Cơ cấu chi của trường đại học theo nội dung chi (chi cho con người, chi hoạt động chuyên môn, chi mua sắm sửa chữa cơ sở vật chất). 7. Tỷ trọng nguồn thu tự huy động và tự tạo trong tổng nguồn tài chính của trường.
• Nhóm 3: Nhóm chỉ tiêu phản ánh chi phí của người học: 8. Mức học phí bình quân một sinh viên trong một năm học theo nhóm ngành. 9. Chi tiêu thực tế bình quân của hộ gia đình cho một sinh viên đại học trong một năm. 10. Tỷ trọng chi tiêu cho giáo dục đại học trong tổng chi tiêu/thu nhập của hộ gia đình.
• Nhóm 4: Nhóm chỉ tiêu phản ánh chia sẻ chi phí đào tạo đại học: 11. Tỷ trọng đóng góp từ NSNN trong chi phí đào tạo một sinh viên (%). 12. Tỷ trọng đóng góp từ người học (học phí) trong chi phí đào tạo một sinh viên (%). 13. Tỷ trọng đóng góp từ nguồn tự tạo của nhà trường trong chi phí đào tạo một sinh viên (%).

2. Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến chia sẻ chi phí: Mô hình hồi quy đa biến có dạng: $$Y = \beta_0 + \beta_1 X_1 + \beta_2 X_2 + \beta_3 X_3 + \beta_4 X_4 + \epsilon$$

Trong đó:

• $Y$: Biến phụ thuộc - Chia sẻ chi phí đào tạo đại học.
• $X_1$: Nhóm nhân tố "Xu thế phát triển của đào tạo đại học trên thế giới".
• $X_2$: Nhóm nhân tố "Cơ chế tài chính cho giáo dục đại học".
• $X_3$: Nhóm nhân tố "Đặc điểm của trường đại học" (quy mô, vị thế, nhóm ngành, năng lực quản trị, điều kiện cơ sở vật chất).
• $X_4$: Nhóm nhân tố "Đặc điểm của người học và gia đình" (thu nhập gia đình, sự sẵn lòng chi trả, kỳ vọng nghề nghiệp và việc làm sau tốt nghiệp).

---

Chương 3: Thực trạng thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 trình bày các kết quả phân tích dữ liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát sơ cấp:

1. Thực trạng chi phí và chia sẻ chi phí tại các trường đại học công lập (2011–2017):

• Chi NSNN cho giáo dục đại học: Tỷ lệ chi NSNN cho GDĐH chiếm tỷ trọng tương đối thấp trong GDP và trong tổng chi NSNN cho GD&ĐT. Cơ cấu chi NSNN cho GDĐH chủ yếu là chi thường xuyên (chiếm tỷ lệ lớn), chi đầu tư phát triển cơ sở vật chất còn phân tán.
• Chi phí thực tế trên một sinh viên: Có sự chênh lệch rõ rệt giữa các nhóm ngành. Năm 2017, chi phí thực tế trên một sinh viên tại các trường khối ngành Kinh tế, Luật, Ngoại ngữ dao động ở mức thấp hơn so với các khối ngành Kỹ thuật, Công nghệ, Y Dược và Nghệ thuật do yêu cầu máy móc, phòng thí nghiệm và vật tư thực hành.
• Cơ cấu chia sẻ chi phí giữa các chủ thể (Nhà nước - Người học - Nhà trường):
  • Đối với các trường chưa tự chủ: NSNN vẫn đảm bảo từ 40%–60% chi phí hoạt động thường xuyên; học phí đóng góp khoảng 35%–50%; nguồn thu tự tạo từ nghiên cứu khoa học và dịch vụ chiếm tỷ lệ nhỏ (< 10%).
  • Đối với các trường thí điểm tự chủ theo Nghị quyết 77/NQ-CP: Tỷ trọng đóng góp của người học (học phí) tăng mạnh lên mức 70%–85% tổng nguồn thu; nguồn NSNN cấp chi thường xuyên giảm dần về 0%; nguồn thu tự tạo của nhà trường chiếm từ 10%–15%.
  • Sự phân hóa theo nhóm ngành: Chia sẻ chi phí thực hiện thuận lợi nhất ở nhóm ngành có khả năng xã hội hóa cao (kinh tế, quản trị kinh doanh, tài chính - ngân hàng, luật), trong khi nhóm ngành khoa học cơ bản, nông lâm ngư nghiệp và sư phạm gặp nhiều khó khăn, vẫn phụ thuộc chủ yếu vào trợ cấp NSNN.
• Khảo sát chi tiêu hộ gia đình: Chi phí thực tế của hộ gia đình cho một sinh viên đại học trong năm 2018 bao gồm học phí và các chi phí sinh hoạt (ăn, ở, đi lại, học liệu), tạo thành gánh nặng tài chính đáng kể đối với các hộ gia đình thuộc nhóm thu nhập thấp và trung bình.

2. Kết quả kiểm định thang đo và phân tích hồi quy:

• Kiểm định Cronbach's Alpha: Các thang đo của biến phụ thuộc và 4 nhóm biến độc lập đều đạt hệ số tin cậy thỏa mãn yêu cầu (> 0,7), không có biến quan sát nào bị loại do tương quan biến - tổng nhỏ.
• Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Trải qua 3 lần phân tích EFA, các biến quan sát hội tụ rõ ràng vào 4 nhân tố độc lập với hệ số tải nhân tố (factor loading) > 0,5, tổng phương sai trích đạt yêu cầu, kiểm định KMO và Bartlett đều có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$).
• Kết quả hồi quy đa biến: Mô hình đạt độ tương thích cao, không vi phạm hiện tượng đa cộng tuyến (hệ số VIF đều nhỏ). Cả 4 nhân tố đều tác động có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) đến chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam. Thứ tự mức độ tác động chuẩn hóa (từ mạnh nhất đến thấp nhất) được xác định như sau:
  1. Đặc điểm của người học và gia đình (ảnh hưởng mạnh nhất).
  2. Cơ chế tài chính cho giáo dục đại học.
  3. Đặc điểm của trường đại học.
  4. Xu thế phát triển của đào tạo đại học trên thế giới.

---

Chương 4: Kiến nghị và giải pháp

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất hệ thống giải pháp, lộ trình và điều kiện thực hiện:

1. Định hướng và đề xuất mức chia sẻ chi phí:

• Xác định nguyên tắc phân bổ chi phí dựa trên tính đúng, tính đủ chi phí đào tạo cần thiết (bao gồm cả chi phí khấu hao tài sản cố định).
• Đề xuất khung tỷ lệ chia sẻ chi phí giữa 3 bên (Nhà nước - Người học - Nhà trường) theo nhóm ngành và mức độ tự chủ:

Nhóm ngành đào tạo	Tỷ trọng đóng góp từ NSNN	Tỷ trọng đóng góp từ Người học (Học phí)	Tỷ trọng tự huy động của Nhà trường
Nhóm ngành xã hội hóa cao (Kinh tế, Quản trị, Luật, Ngoại ngữ)	15% – 25%	60% – 70%	10% – 15%
Nhóm ngành Kỹ thuật, Công nghệ, Y Dược	35% – 45%	45% – 55%	10% – 15%
Nhóm ngành Khoa học cơ bản, Nông - Lâm nghiệp	60% – 70%	25% – 35%	5% – 10%
Khối ngành Sư phạm	80% – 90%	0% – 10%	5% – 10%

2. Kiến nghị lộ trình thực hiện:

• Giai đoạn chuẩn bị: Hoàn thiện khung pháp lý về tự chủ đại học, xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật theo từng nhóm ngành; thí điểm tính toán chi phí đào tạo đầy đủ.
• Giai đoạn triển khai từng bước: Điều chỉnh trần học phí theo lộ trình gắn liền với chất lượng kiểm định; chuyển đổi phương thức cấp phát NSNN từ giao khoán bình quân sang đặt hàng đào tạo và cấp phát theo kết quả đầu ra (chỉ số thực hiện nhiệm vụ).
• Giai đoạn hoàn thiện: Vận hành cơ chế tài chính đại học đa dạng hóa nguồn thu; mở rộng hỗ trợ trực tiếp cho sinh viên qua học bổng và quỹ tín dụng sinh viên.

3. Điều kiện bảo đảm thực hiện:

• Phát triển hệ thống quỹ tín dụng cho sinh viên vay vốn học tập với lãi suất ưu đãi và cơ chế trả nợ linh hoạt dựa trên thu nhập sau tốt nghiệp.
• Mở rộng quỹ học bổng hỗ trợ sinh viên nghèo, sinh viên diện chính sách để bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục đại học.
• Trao quyền tự chủ thực chất cho các trường đại học về học thuật, tổ chức bộ máy và quản trị tài chính gắn liền với trách nhiệm giải trình và công khai minh bạch thông tin tài chính.

4. Kiến nghị về hệ thống chỉ tiêu và phương pháp thống kê:

• Chuẩn hóa việc áp dụng hệ thống 13 chỉ tiêu thống kê chia sẻ chi phí vào chế độ báo cáo định kỳ của Bộ GD&ĐT, Bộ Tài chính và Tổng cục Thống kê.
• Hoàn thiện nguồn dữ liệu thống kê tài chính giáo dục đại học, bảo đảm tính so sánh và nhất quán giữa các cơ sở đào tạo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Làm rõ khái niệm chia sẻ chi phí đào tạo đại học: Định nghĩa chuẩn hóa tỷ trọng phần trăm (%) đóng góp giữa ba chủ thể (Nhà nước qua NSNN, người học qua học phí/lệ phí, nhà trường qua nguồn thu dịch vụ khoa học công nghệ, sản xuất kinh doanh và biếu tặng) trong chi phí đào tạo bình quân một sinh viên.
2. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê chuyên biệt: Đề xuất hệ thống 13 chỉ tiêu thống kê chia thành 4 nhóm chỉ tiêu phản ánh đầy đủ các khía cạnh tài chính của Nhà nước, nhà trường, người học và tương quan chia sẻ chi phí trong giáo dục đại học.
3. Thiết lập mô hình phân tích định lượng: Xây dựng khung nhân tố ảnh hưởng gồm 4 nhóm (Xu thế phát triển GDĐH thế giới; Cơ chế tài chính; Đặc điểm nhà trường; Đặc điểm người học và gia đình), tạo cơ sở phương pháp luận cho các nghiên cứu định lượng tiếp theo về kinh tế giáo dục.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết (2011–2017): Phản ánh thực trạng chi phí đào tạo thực tế và cơ cấu chia sẻ chi phí tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT; làm rõ sự khác biệt sâu sắc giữa các trường tự chủ theo Nghị quyết 77/NQ-CP và các trường chưa tự chủ.
2. Xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố: Chứng minh bằng thực nghiệm rằng nhân tố "Đặc điểm của người học và gia đình" (thu nhập, khả năng chi trả, kỳ vọng nghề nghiệp) có tác động mạnh nhất đến chia sẻ chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam, tiếp theo là cơ chế tài chính và đặc điểm nhà trường.
3. Đề xuất khung tỷ lệ chia sẻ chi phí và giải pháp chính sách: Xây dựng bảng tỷ lệ chia sẻ chi phí khả thi cho từng nhóm ngành đào tạo; đề xuất các giải pháp đồng bộ về đổi mới cấp phát ngân sách theo đầu ra, mở rộng tín dụng sinh viên, bảo đảm công bằng xã hội và hoàn thiện chế độ thống kê tài chính giáo dục.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi dữ liệu: Do thiếu hụt hệ thống cơ sở dữ liệu thống kê đồng bộ, luận án chưa đưa vào phân tích nguồn tài chính thứ tư là nguồn tài trợ, hợp tác đầu tư từ các doanh nghiệp, tổ chức kinh tế độc lập ngoài trường học.
• Hạn chế về không gian và loại hình khảo sát: Luận án mới chỉ tập trung phân tích đối với trình độ đại học chính quy tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT; chưa mở rộng khảo sát sang các trường đại học thuộc các bộ, ngành khác (như Bộ Y tế, Bộ Giao thông Vận tải, Bộ Công Thương), các đại học quốc gia, các trường đại học tư thục và các bậc đào tạo sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi thống kê trên toàn bộ hệ thống giáo dục đại học Việt Nam (bao gồm cả khối trường ngoài công lập và các cơ sở trực thuộc các bộ chuyên ngành).
  • Nghiên cứu định lượng tác động dài hạn của các khung pháp lý mới (như Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2018 - Luật số 34/2018/QH14 và Nghị định thay thế Nghị định 86/2015/NĐ-CP) đối với hành vi chi trả của người học và hiệu quả hoạt động tự chủ của các trường.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ GD&ĐT, Bộ Tài chính, Bộ KH&ĐT, Tổng cục Thống kê): Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật đào tạo, xác định khung giá dịch vụ đào tạo đại học, đổi mới phương thức cấp phát NSNN theo kết quả đầu ra, điều chỉnh chính sách học phí gắn liền với chương trình tín dụng sinh viên và bổ sung các chỉ tiêu thống kê tài chính giáo dục vào hệ thống chỉ tiêu quốc gia.
• Đối với các cơ sở giáo dục đại học: Là tài liệu tham khảo trong việc xây dựng đề án tự chủ tài chính, tính toán chính xác chi phí đào tạo đơn vị trên một sinh viên cho từng ngành đào tạo, tái cơ cấu nội dung thu - chi và đa dạng hóa nguồn tài chính tự tạo từ hoạt động nghiên cứu khoa học và dịch vụ chuyển giao.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kinh tế học, Thống kê kinh tế, Quản lý giáo dục: Cung cấp khung lý thuyết, hệ thống thang đo đã qua kiểm định thực nghiệm và phương pháp tiếp cận định lượng trong phân tích các vấn đề kinh tế - tài chính giáo dục.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "chia sẻ chi phí đào tạo đại học" được luận án định nghĩa như thế nào?
Chia sẻ chi phí đào tạo đại học là tỷ trọng phần trăm (%) đóng góp giữa các bên liên quan, bao gồm Nhà nước (thông qua NSNN), phụ huynh và/hoặc sinh viên (thông qua học phí, lệ phí) và nhà trường (thông qua thu từ sản xuất kinh doanh, dịch vụ khoa học công nghệ, cho tặng) trong tổng chi phí đào tạo bình quân một sinh viên.

2. Cấu trúc tài chính đào tạo đại học trong luận án gồm những nguồn nào?
Luận án xác định 3 nguồn tài chính chính: (1) Ngân sách Nhà nước; (2) Đầu tư của người học và gia đình; (3) Nguồn tự huy động và tự tạo của cơ sở giáo dục đại học. Nguồn đóng góp trực tiếp từ doanh nghiệp và tổ chức xã hội không đưa vào tính toán do hạn chế dữ liệu.

3. Hệ thống chỉ tiêu thống kê do luận án xây dựng gồm bao nhiêu chỉ tiêu?
Hệ thống gồm 13 chỉ tiêu thống kê được phân thành 4 nhóm: Nhóm chỉ tiêu phản ánh chi phí của Nhà nước (4 chỉ tiêu); Nhóm chỉ tiêu phản ánh chi phí của nhà trường (3 chỉ tiêu); Nhóm chỉ tiêu phản ánh chi phí của người học (3 chỉ tiêu); và Nhóm chỉ tiêu phản ánh tương quan chia sẻ chi phí (3 chỉ tiêu).

4. Nhân tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến chia sẻ chi phí đào tạo đại học tại Việt Nam theo kết quả hồi quy?
Kết quả phân tích hồi quy đa biến xác định nhân tố "Đặc điểm của người học và gia đình" (bao gồm thu nhập gia đình, mức độ sẵn lòng chi trả, kỳ vọng về việc làm và thu nhập tương lai) là nhân tố có tác động mạnh nhất đến chia sẻ chi phí đào tạo đại học.

5. Mẫu dữ liệu thực nghiệm sơ cấp của luận án được khảo sát tại đâu?
Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn sâu 12 chuyên gia quản lý/học giả và phát bảng hỏi khảo sát cán bộ quản lý, cán bộ tài chính tại 53 trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT (gồm 33 trường trực thuộc trực tiếp và 20 trường thành viên thuộc Đại học Thái Nguyên, Đại học Huế, Đại học Đà Nẵng).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu thống kê chia sẻ chi phí đào tạo đại học ở Việt Nam" của tác giả Hoàng Thanh Huyền đã hoàn thiện khung lý luận và phương pháp luận thống kê về phân bổ tài chính giáo dục đại học trong bối cảnh tự chủ. Công trình thiết lập hệ thống 13 chỉ tiêu thống kê chuyên ngành, phân tích chi tiết thực trạng chi phí và cơ cấu chia sẻ chi phí giai đoạn 2011–2017 tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT, đồng thời đo lường thành công mức độ tác động của 4 nhóm nhân tố ảnh hưởng. Các đề xuất về mức chia sẻ chi phí theo nhóm ngành, lộ trình chuyển đổi cơ chế cấp phát ngân sách và phát triển quỹ tín dụng sinh viên mang giá trị thực tiễn đối với công tác quản lý tài chính giáo dục đại học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày các vấn đề lý luận chung về chia sẻ chi phí ĐTĐH. Khái niệm, phân loại chi phí ĐTĐH. Làm sáng tỏ khái niệm, nội dung và phương thức chia sẻ chi phí ĐTĐH. Tổng quan các công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước về chia sẻ chi phí ĐTĐH.

Kinh nghiệm quốc tế về chia sẻ chi phí ĐTĐH. Một số vấn đề lý luận chung về chia sẻ chi phí đào tạo đại học 1. Chi phí đào tạo đại học 1. Khái niệm chi phí đào tạo đại học Việc xác định chi phí ĐTĐH bắt nguồn từ lý thuyết về chi phí vốn con người của Schultz (1960), một nhà kinh tế học Mỹ.

Ông cho rằng, đầu tư cho giáo dục là một loại đầu tư vốn con người (human capital) và “các trường học có thể được xem như các công ty đặc biệt, sản xuất các văn bằng”. Vì thế, các cơ sở giáo dục và các trường đại học cũng giống như các nhà máy/ công ty trong các lĩnh vực công nghiệp, cần coi trọng việc xem xét những phí tổn giáo dục. Bởi lẽ, đây chính là cơ sở để tính toán các chính sách liên quan đến giáo dục, đặc biệt là chính sách học phí. Việc tính đúng, tính đủ chi phí đào tạo thực tế còn là điều kiện để từng bước cải thiện chất lượng dịch vụ trong các trường đại học.

Do đó, các nghiên cứu đã chỉ ra việc xác định chi phí ĐTĐH xuất phát từ 3 lí do chính sau đây: Một là, yêu cầu phân bổ hợp lý nguồn tài chính công cho ĐTĐH; Hai là, yêu cầu cải cách cơ chế tài chính cho ĐTĐH để đa dạng hóa và gia tăng nguồn lực cho ĐTĐH Ba là, yêu cầu xác định căn cứ khoa học để điều chỉnh học phí, là điều kiện cơ bản để tăng chất lượng đào tạo tại các trường đại học Trên thế giới, chi phí đào tạo được xem xét trên nhiều góc độ khác nhau, gồm chi phí của người học, chi phí của cơ sở đào tạo, chi phí của xã hội, chi phí của nhà nước. Ở mỗi góc độ nghiên cứu, chi phí ĐTĐH có nội dung, bản chất và quy mô khác nhau. Dưới góc độ của người học, chi phí đào tạo được hiểu là toàn bộ giá trị hàng hóa và dịch vụ mà người học đã tiêu dùng liên quan đến quá trình học của mỗi người. Dưới góc độ của nhà nước, chi phí đào tạo sẽ bao gồm toàn bộ các khoản chi cho đào tạo mà NSNN phải chi trả.

10 Dưới góc độ của cơ sở đào tạo, hiểu một cách tổng quát nhất, chi phí đào tạo là toàn bộ giá trị hàng hóa và dịch vụ đã hao phí cho việc đào tạo một người học trong một thời gian nhất định, thường là trong một năm hoặc trong một khóa học. Theo Johnstone (1991), chi phí đào tạo có thể phân loại thành 4 nhóm chi phí như sau: (1) Chi phí cơ bản cho giảng dạy, bao gồm tiền lương cho giảng viên và nhân viên, thiết bị, thư viện, máy tính, phòng học… (2) chi phí liên quan đến các hoạt động nghiên cứu khoa học; (3) chi phí liên quan đến sinh hoạt của sinh viên, mặc dù chi phí này không hoàn toàn liên quan đến GDĐH và nó phụ thuộc vào việc sinh viên sống với cha mẹ hoặc thuê trọ hay ở ký túc xá; (4) chi phí của các khoản thu nhập đã bỏ đi của sinh viên khi họ tách ra khỏi lực lượng lao động sản xuất. Mặc dù đây là một chi phí hoàn toàn hợp lý trong xã hội về mặt lý thuyết. Wang Shang-mai (1999), một học giả Trung Quốc cho rằng “chi phí đào tạo là giá trị của toàn bộ các nguồn lực đã được tiêu dùng khi nhà trường thực hiện việc giáo dục sinh viên/học sinh".

Hay nói cách khác, đó là tất cả các phí tổn được trả trực tiếp hoặc gián tiếp bởi xã hội, các cá nhân được giáo dục và gia đình họ dưới hình thức tiền tệ. Theo quan điểm của Levin và McEwan (trích dẫn trong Phạm Vũ Thắng, 2012), dưới góc độ của cơ sở đào tạo, các khoản chi đào tạo cần thiết cho một sinh viên bao gồm: (1) chi cho con người, bao gồm: tiền lương và phụ cấp theo lương, tiền công, các khoản đóng góp theo lương, phúc lợi, khen thưởng, dự phòng ổn định thu nhập; (2) chi cho cơ sở vật chất; (3) chi máy móc thiết bị và vật liệu; (4) các chi phí đầu vào khác; và (5) chi phí đầu vào của sinh viên. Tất cả các chi phí cần thiết đó được cộng lại với nhau để thiết lập tổng chi phí của chương trình để đào tạo một sinh viên. Theo Nguyễn Văn Áng (2009), “chi phí đào tạo của trường đại học là tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ đã chi phí cho việc đào tạo 01 người học trong một thời gian nhất định, thường là trong một năm hoặc một khóa học”.

Chi phí đào tạo bao gồm nhiều khoản mục khác nhau, có thể phân chia thành 3 nhóm: (1) Chi về tài sản; (2) Chi về lương và các khoản có tính chất như lương; (3) Chi hàng năm không phải lương. Chi phí đào tạo phải đáp ứng nhu cầu cơ bản cho hoạt động đào tạo nhằm đảm bảo được chuẩn đầu ra trên cơ sở tính đúng, tính đủ và không tính đến yếu tố lợi nhuận và đầu tư mà xét đến nguồn lực hỗ trợ từ NSNN và khả năng đóng góp của người học. Nghị định 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ quy định rõ việc sử dụng nguồn tài 11 chính của các đơn vị sự nghiệp công lập như sau: a) Chi đầu tư từ Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, nguồn vốn vay và các nguồn tài chính hợp tác khác; b) Chi thường xuyên bao gồm: Chi tiền lương, chi hoạt động chuyên môn, chi quản lý, trích khấu hao tài sản cố định theo quy định; c) Chi nhiệm vụ không thường xuyên. Như vậy, thuật ngữ chi phí đào tạo theo các nhà nghiên cứu đều được xác định thống nhất, bằng tổng chi phí nhà trường bỏ ra để đào tạo một sinh viên trong năm.

Khi xác định chi phí đào tạo, thông thường, sử dụng chỉ tiêu chi phí đào tạo bình quân một sinh viên. Chỉ tiêu này được xác định bằng cách lấy tổng chi phí đào tạo chia cho số sinh viên trong một năm. Tổng chi phí đào tạo có thể được chia thành các khoản chính như sau: (1) chi cho con người: tiền lương và phụ cấp theo lương, tiền công, các khoản đóng góp theo lương, phúc lợi, khen thưởng, dự phòng ổn định thu nhập.; (2) chi cho hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ: chi giảng dạy và quản lý trực tiếp, coi thi, chấm thi; hướng dẫn, chấm chuyên đề, khóa luận; chi cho hoạt động thực tập, đào tạo kỹ năng, thực hành.; chi học bổng, dịch vụ công cộng, vật tư văn phòng; thông tin, tuyên truyền, liên lạc.; (3) chi cho mua sắm cơ sở vật chất, sửa chữa tài sản cố định, chi máy móc thiết bị, vật liệu, và các chi phí đầu vào khác. Phân loại chi phí đào tạo đại học Có nhiều cách khác nhau để phân loại chi phí ĐTĐH.

Cụ thể như sau: a. Chi phí trực tiếp và chi phí gián tiếp • Chi phí trực tiếp Chi phí trực tiếp là chi phí phát sinh trực tiếp để tài trợ cho việc thực hiện giảng dạy, nghiên cứu và dịch vụ cộng đồng, bao gồm toàn bộ những khoản chi phí thực tế phát sinh trong quá trình đào tạo, được sử dụng để mua sắm những “đầu vào” cần thiết nhằm phục vụ cho công tác giảng dạy và học tập, như chi lương giáo viên, lương nhân viên, giáo trình, và các vật tư khác (Cohn, 1976). Chi phí trực tiếp đứng ở góc độ chủ thể khác nhau là không giống nhau. Đó là, chi phí của cá nhân, chi phí của nhà nước, và chi phí của xã hội cho ĐTĐH.

Cụ thể, được thể hiện qua bảng sau: 12 Bảng 1. Phân biệt chi phí trực tiếp cho ĐTĐH của cá nhân, Nhà nước, và xã hội Chi phí của cá nhân Chi phí của nhà nước Chi phí của xã hội Chi phí của cá nhân Chi phí của Nhà nước Chi phí xã hội là bao gồm thường bao gồm 5 khoản thường bao gồm 8 khoản chi phí của cá nhân và của mục chi cơ bản sau: mục chi cơ bản sau: Nhà nước, ngoài ra còn một - Học phí và các khoản - Lương và các khoản có phần chênh lệch, xuất phát phí phải nộp; tính chất lương cho giảng từ các nguồn sau đây: - Trang thiết bị và học viên và cán bộ quản lý giáo - Chi phí của tư nhân cho liệu của cá nhân; dục các cấp; ĐTĐH thông qua các hình - Tiền ăn, ở, đi lại; - Chi đào tạo, bồi dưỡng thức hợp tác công tư trong - Mua đồng phục và đóng đội ngũ giảng viên và cán ĐTĐH; góp các khoản quĩ khác ở bộ quản lý giáo dục; - Các khoản tiền/ hiện vật trường, lớp; - Cơ sở vật chất trường cho, tặng, viện trợ của các - Chi cho các khóa học học (xây dựng hoặc thuê); cá nhân, tổ chức cho có tính chất bổ trợ cho - Trang thiết bị và học liệu ĐTĐH; chương trình chính khóa của nhà trường (mua hoặc - Phần thu nhập từ hoạt (học thêm). thuê); động sản xuất - kinh doanh; - Duy tu, bảo dưỡng, sửa - dịch vụ của các cơ sở chữa nhỏ; ĐTĐH công được đầu tư trở - Học bổng, trợ cấp cho lại cho ĐTĐH. người học; - Nghiên cứu khoa học; - Chương trình dự án.

Nguồn: Đặng Thị Minh Hiền (2016) • Chi phí gián tiếp Chi phí gián tiếp bao gồm tổn thất thu nhập vì người học đang tham gia học đại học. Nó cũng có thể là lợi nhuận bị mất hay còn gọi là chi phí cơ hội mà sinh viên “mất đi” trong khi học tập, được xác định trên cơ sở giả thiết: “Điều gì sẽ xảy ra nếu các cá nhân không tham gia học đại học”. Khi đó, giá trị của cơ hội lớn nhất sẽ mất đi khi cá nhân đó quyết định tham gia học đại học cho phép tính toán chi phí gián tiếp (chi phí cơ hội) của ĐTĐH. Cụ thể như sau: một học sinh tốt nghiệp THPT (hoặc trung cấp, sơ cấp nghề.) sẽ đứng trước hai sự lựa chọn: một là, tiếp tục tham gia vào hệ thống GDĐH (cao đẳng/ đại học); hai là, tham gia vào thị trường lao động (đi làm).

Nếu tham gia vào thị trường lao động, họ sẽ nhận được khoản thu nhập hàng tháng 13 tương ứng với công việc của họ. Ngược lại, nếu tiếp tục học cao đẳng/ đại học, họ sẽ không nhận được khoản thu nhập đó.