mở đầu, ba chương, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. CHUONGI NHUNG VAN DE CHUNG VE PHONG VE CHINH DANG 1. KHÁI NIEM VA Ý NGHĨA CUA PHÒNG VỆ CHÍNH DANG 1. Khái niệm Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, điều đó có nghĩa là một hành vi của một người nào đó thoả mãn các dấu hiệu của một tội được Bộ luật Hình sự quy định thì hành vi đó bị coi là tội phạm và bị trừng phạt.
Ví dụ: hành vi cố ý tước đoạt tính mạng của người khác một cách trái pháp luật sẽ cấu thành tội giết người theo Điều 93 của Bộ luật Hình sự hay hành vi cố ý gây thương tích cho người khác sẽ cấu thành tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác theo Điều 104 Bộ luật Hình su. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, một hành vi tuy có các dấu hiệu của một tội phạm, có nghĩa là xét về bề ngoài hành vi đó cũng có đầy đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của một tội được quy định trong Bộ luật Hình sự nhưng trong một số điều kiện cụ thể thì hành vi đó không bị coi là tội phạm mà thực tế hành vi đó cần được khuyến khích, động viên vì nó phù hợp với đòi hỏi của xã hội. Ví dụ: hành vi của một người để bảo vệ tính mạng cho một đứa trẻ đang bị một người tâm thần tấn công, không còn cách nào khác buộc phải gây thương tích cho kẻ tấn công thì không thể cho là người này phạm tội cố ý gây thương tích hay hành vi của một người vì để tránh cho đám cháy không lan hết cả khu vực nhà kho đã có hành vi phá một đoạn ở giữa dãy nhà kho thì không thể xử họ về tội huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản v. Trong lý luận hình sự, trong pháp luật hình sự và trong thực tiễn xét xử, khi nghiên cứu về những trường hợp không phải là tội phạm người ta thường dùng các thuật ngữ như " những tình tiết loại trừ tính chất nguy hiểm của hành vi", " những trường hợp không phải là tội phạm " hay " các yếu tố loại trừ tính tội phạm".
Về thuật ngữ, có thể có nhiều cách diễn đạt khác nhau nhưng xét về bản chất chúng ta thấy rằng chúng đều giống nhau ở chỗ là đều có tình tiết hoặc yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi. Luật hình sự Việt Nam quy định các yếu tố hoặc tình tiết đó bao gồm: phòng vệ chính đáng ( Điều 15 Bộ luật Hình sự ), tình thế cấp thiết ( Điều 16 Bộ luật Hình sự ) và trong thực tiễn xét xử chúng ta còn thừa nhận các tình tiết như bắt giữ người phạm tội, thi hành mệnh lệnh, rủi ro nghề nghiệp. Ngoài ra, pháp luật hình sự nước ta còn quy định hai trường hợp không phải chịu trách nhiệm hình sự là sự kiện bất ngờ ( Điều 11 Bộ luật Hình sự) và tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự ( Điều 13 Bộ luật Hình Sự). Phòng vệ chính đáng là một trong những điều kiện làm cho tính chất tội phạm của hành vi không còn nữa mà trái lại nó được coi là có ích và được xã hội khuyến khích.
Để hiểu thế nào là phòng vệ chính đáng chúng ta sẽ nghiên cứu quy định về phòng vệ chính đáng trong pháp luật hình sự của một số nước trên thế giới và quy định của Luật Hình sự Việt nam về vấn đề này. Chế định phòng vệ chính đáng được quy định trong luật hình sự của các nước có sự khác nhau. Những nét đặc thù này phản ánh chế độ chính trị và xã hội, tâm lý dân tộc, tình hình đấu tranh chống tội phạm ở mỗi nước và thậm chí trong mỗi nước, tuỳ thuộc vào sự phát triển của xã hội trong từng giai đoạn, cách vận dụng chế định này cũng có những thay đổi cho phù hợp với tình hình đấu tranh phòng và chống tội phạm. Trong Bộ luật Hình sự của Cộng hoà liên bang Nga, tại Điều 38 quy định hành vi phòng vệ cần thiết như sau: " Không phải là tội phạm việc gây thiệt hại cho người đang có hành vi xâm hại thân thể và các quyền của người phòng vệ hoặc của người khác, xâm phạm các lợi ích của xã hội hay nhà nước, nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích nói trên, nếu trong khi gây thiệt hại không vượt quá giới hạn phòng vệ cần thiết.
Mọi người đều có quyền phòng vệ cần thiết không tuỳ thuộc vào việc họ có được đào tạo chuyên môn hay không và họ giữ cương vị công tác gì. Quyền phòng vệ cần thiết không tuỳ thuộc vào khả năng thoát ra khỏi hành vi xâm hại hoặc nhờ sự giúp đỡ của người khác hay của cơ quan chính quyền". Như vậy, theo Bộ luật Hình sự của nước Cộng hoà liên bang Nga thì khái niệm được dùng ở đây là quyền phòng vệ cần thiết. Pháp luật hình sự của Nga quy định quyền này rất rộng cho người có hành vi phòng vệ để bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, của người khác hay của xã hội.
Tuy nhiên, trong những trường hợp cụ thể, nếu hành vi phòng vệ rõ ràng vượt quá giới hạn của phòng vệ cần thiết thì người có hành vi phòng vệ vượt quá này sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự. Khoản 3 Điều 38 Bộ luật Hình sự Cộng hoà liên bang Nga quy định:” Vượt quá giới hạn phòng vệ cần thiết là hành động cố ý rõ ràng không phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại". Vấn đề phòng vệ chính đáng trong luật hình sự nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa được quy định tại Điều 20 Bộ luật Hình sự. Theo quy định của Điều 20 thi" Người thực hiện hành vi trong tình trạng phòng vệ chính đáng nhằm ngăn chặn hành vi bất hợp pháp xâm hại các lợi ích của nhà nước, xã hội, các quyền nhân thân, tài sản, các quyền khác của mình hoặc của người khác gây thiệt hại cho người có hành vi xâm hại bất hợp pháp, thì không phải chịu trách nhiệm hình su".
Tuy nhiên, để tránh việc lam dụng quyền phòng vệ chính đáng, khoản 2 Điều 20 Bộ luật Hình sự Cộng hoà nhân dân Trung Hoa quy định: " Nếu hành vi phòng vệ chính đáng rõ ràng vượt quá giới hạn cần thiết và gây thiệt hại lớn thì phải chịu trách nhiệm hình sự”. Vì hành vi phòng vệ chính đáng là hành vi rất đáng khuyến khích và trên thực tế thì ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng rất khó xác định rõ ràng nên luật hình sự của Trung Quốc quy định trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng thì tuỳ theo tình tiết mà cân nhắc cho được hưởng hình phạt nhẹ hơn hoặc được miễn hình phạt. Để thể hiện sự quyết tâm đấu tranh đối với các tội về bạo lực như: giết người, cướp của, gây thương tích, hiếp dâm, bắt cóc và các tội bạo lực, nhằm khuyến khích mọi người dân tham gia tích cực vào việc phòng, chống các loại tội này, Bộ luật Hình sự của nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa quy định: " Hanh vi phòng vệ đối phó với bọn tội phạm đang hành hung, giết người, cướp của, hiếp dâm, bắt cóc hoặc các tội bạo lực khác, gây thương tích hoặc làm chết người phạm tội, thi không phải chịu trách nhiệm hình sự”. Đây là một đặc trưng của Bộ luật Hình sự nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa khi quy định về phòng vệ chính đáng, nó thể hiện chính sách hình sự của nhà nước Trung Hoa tập trung đấu tranh phòng, chống các tội phạm về bạo lực.
Khi nghiên cứu luật hình sự của Nhật Bản, chúng ta thấy rằng vấn đề phòng vệ chính đáng được quy định trong Bộ luật Hình sự của Nhật Bản được quy định hết sức ngắn gọn. Tuy nhiên, nội dung của chế định này vẫn được thể hiện rõ ràng và qua đó cũng thể hiện rõ chính sách hình sự của nhà nước Nhật Bản đối với trường hợp phòng vệ chính đáng cũng như trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Điều 36 Bộ luật Hình sự Nhật Bản quy định: " Hành vi bất kha kháng được thực hiện nhằm mục đích bảo vệ quyền lợi của bản thân hay của người khác để chống lại sự xâm hại bất chính trong tình thế _ cấp thiết thì không bị xử phạt. Hành vi vượt quá mức độ phòng vệ, tuỳ theo tình tiết, có thể được giảm nhẹ hay miễn trừ hình phạt”.
- Trong Bộ luật Hình sự của Thuy Điển thì vấn đề phòng vệ chính đáng được quy định dưới khái niệm hành vi tự vệ. Tại Điều 1, Chương 24 Bộ luật Hình sự Thuy Điển quy định: " Người nào thực hiện một hành vi để tự vệ thì không bị xử phạt. Một người hành động để tự vệ là người tìm cách: - Ngăn chặn một số tấn công hiện thực hoặc ngay tức khắc của người phạm tội đối với con người hoặc tài sản; 10 - Có hành động cưỡng ép đối với một người dùng vũ luc hoặc de dọa dùng vũ lực hoặc có hành động khác cản trở việc thu hồi tài sản khi bị bắt quả tang: - Ngăn chặn một người xâm nhập trái phép một căn phòng, ngôi nhà, tàu thuyền; - Đuổi khỏi căn phòng, ngôi nhà, tàu, thuyền, người đã xâm nhập trái phép hoặc trong trường hợp người đó không chịu rời khỏi một nhà ở khi đã có lệnh buộc phải rời khỏi; - Quy định trên áp dụng trong trường hợp hành động tự vệ rõ ràng là có thể biện hộ được ( tương xứng ) khi xét tính chất của sự tấn công và tầm quan trọng của đối tượng bị tấn công”. Một trong những nước mà chế định phòng vệ chính đáng được quy định khá rõ ràng và cụ thể trong Bộ luật Hình sự là Cộng hoà Pháp.6 Bộ luật Hình sự của Cộng hoà Pháp quy định như sau: Điều 122.5: " Người đứng trước một sự tấn công không có căn cứ đối với mình hoặc người khác, đã thực hiện cùng lúc ấy một hành vi cần thiết để bảo vệ mình hoặc người khác, không phải chịu trách nhiệm hình sự, trừ khi có sự không tương xứng giữa các biện pháp phòng vệ và tính nghiêm trọng của sự tấn công.