Đặt vấn đề Xây dựng nông thôn mới (NTM) là một trong những nhiệm vụ hàng đầu nhằm thực hiện thắng lợi mục tiêu Nghị quyết 26 - NQ/TW ngày 05 tháng 08 năm 2008 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông thôn, nông dân. Thực hiện Nghị quyết 26, Thủ tướng chính phủ đã ban hành quyết định số 800/QĐ - TTg ngày 04 tháng 06 năm 2010 phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) về xây dựng NTM giai đoạn 2010-2020. Đây là một chương trình tổng thể về phát triển kinh tế, xã hội, chính trị và an ninh quốc phòng, là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, được thực hiện trên phạm vi cả nước. Trước giai đoạn 10 năm thực hiện chương trình MTQG xây dựng NTM đã có 10 năm triển khai các hoạt động thử nghiệm thông qua các chương trình thí điểm xây dựng NTM ở nhiều địa phương.
Giai đoạn 2001-2005 là chương trình thí điểm NTM cấp xã của Ban kinh tế Trung ương; giai đoạn 2007-2009 là chương trình thí điểm NTM cấp thôn bản của Bộ NN&PTNT; giai đoạn 2009-2011 là chương trình thí điểm NTM thời kỳ đẩy nhanh CNH-HĐH do Ban bí thư Trung ương Đảng. Song song với các chương trình này, nhiều địa phương cũng triển khai các hoạt động xây dựng NTM theo những chương trình riêng của tỉnh, thành phố. Các chương trình thí điểm và chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng NTM đều thực hiện nguyên tắc chủ đạo trong triển khai các nội dung xây dựng NTM là phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư địa phương, các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng dân cư ở thôn, xã bàn bạc dân chủ để quyết định và tổ chức thực hiện. Nguyên tắc này đã xác định xây dựng NTM là một hoạt động “dựa vào cộng đồng” phát huy sự tham gia và đóng sgóp của cộng đồng là nguồn lực chính để thực hiện các nội dung xây dựng NTM.
Tuy nhiên, theo đánh giá chung từ các chương trình thí điểm, quá trình thử nghiệm vẫn chưa khơi dậy hiệu quả nguồn lực từ cộng đồng, người dân chưa tích cực tham gia đóng góp vào các hoạt động xây dựng NTM. Nhiều n 2 nơi dân cư có tâm lý ỷ lại chỉ dựa vào sự hỗ trợ, đầu tư của Nhà nước. Nguồn vốn cho xây dựng NTM, do đó, chủ yếu từ ngân sách nhà nước và tập trung cho xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn, thiếu sự tham gia ý kiến của cộng đồng, thiếu các hoạt động phát huy vai trò cộng đồng trong tổ chức sản xuất, bảo vệ môi trường, duy trì và phá triển các truyền thống văn hóa tốt đẹp. Ngay trong báo cáo của Ban chỉ đạo Trung ương về kết quả giai đoạn đầu triển khai chương trình MTQG xây dựng NTM,vấn đề tồn tại vẫn là nhận thức của một số cán bộ các cấp và người dân về việc xây dựng NTM còn chưa đúng và chưa đầy đủ, chưa phát huy được vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư.
Hoàng Su Phì là một huyện miền núi nằm ở phía Tây của tỉnh Hà Giang. Huyện có tổng diện tích 63.896 nhân khẩu trong 33379 hộ dân sinh sống trong 25 xã (trong đó có 01 thị trấn và có 04 xã giáp danh giới với Trung Quốc (theo tài liệu “Quy hoạch phát triển tổng thể của huyện từ 1997 - 2010”). Vì vậy Hoàng Su Phì là một huyện thuộc huyện biên giới (có khoảng 34 km đường biên giới với Trung Quốc), giữ một vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng của tỉnh và của Quốc Gia. Hoàng Su Phì có 10 dân tộc anh em cùng chung sống, chủ yếu là các dân tộc thiểu số, trong đó dân tộc Nùng chiếm hơn 38%, dân tộc Dao chiếm 22%, dân tộc H’Mông chiếm 13%, còn lại là các dân tộc khác như Pà Thẻn, Phù Lá, Cơ Lao, Kinh… Là một huyện miền núi, có địa hình bị chia cắt bởi hai mạch hệ thống núi, hệ thống các dãy núi Tây Côn Lĩnh nằm ở phía tây của tỉnh Hà Giang có độ cao trung bình từ 1000 - 2000m, Hoàng Su Phì có một nền kinh tế khá đa dạng và năng động tuy nhiên cũng có nhiều bất cập xảy ra, nền kinh tế phát triển không ổn định, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn, công tác xây dựng và sản xuất còn chưa đồng bộ và chưa có quy hoạch.
Thông Nguyên là một xã miền núi nằm về phía Tây Nam của huyện Hoàng Su Phì, xã gồm có 13 thôn, với tổng số nhân khẩu là 3.111 người trên 601 hộ. Toàn xã có 8 dân tộc khác nhau, trong đó nhiều nhất là dân tộc Dao chiếm 78,6%, dân tộc Tày chiếm 10,4%, còn lại là các dân tộc khác như H’Mông, Kinh, Nùng, Mường, Cao Lan, Ngái chiếm tỷ lệ nhỏ (Theo số liệu n 3 thống kê của văn phòng ủy ban nhân dân xã Thông Nguyên). Thông Nguyên có đất đai thổ nhưỡng tương đối tốt, song địa hình đồi núi khá phức tạp, do đó cũng ảnh hưởng nhiều đến công tác xây dựng của xã. Nhiều năm qua đã có những chủ chương, dự án về nông thôn ở xã và đã đạt được những kết quả đáng kể, song qua đó cũng có nhiều bất cập xảy ra, văn hóa xã hội chưa thực sự ổn định, sản xuất nông nghiệp còn nhiều bất cập, cuộc sống người dân gặp nhiều khó khăn.
Do vậy xây dựng nông thôn mới đang là một vấn đề cấp thiết ở xã, với nền sản xuất hàng hóa mở hướng đến thị trường giao lưu và hội nhập, xây dựng cơ sở hạ tầng, xã hội một cách có quy hoạch, đồng bộ, hiện đại đáp ứng yêu cầu sản xuất và đời sống của người dân. Xuất phát từ lý do trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá sự tham gia của cộng đồng trong chương trình xây dựng nông thôn mới tại xã Thông Nguyên, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang”, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm thức đẩy sự tham gia của cộng đồng trong xây dựng NTM trên địa bàn nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Đánh giá sự tham gia của cộng đồng trong chương trình xây dựng NTM trên địa bàn xã Thông Nguyên, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang.
Từ đó, đề xuất một số giải pháp nâng cao sự tham gia của cộng đồng trong việc xây dựng NTM trên địa bàn xã Thông Nguyên. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu về điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội xã Thông Nguyên, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. - Đánh giá sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động xây dựng NTM trên địa bàn xã. - Đưa ra một số vấn đề khó khăn, trở ngại ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng trong việc xây dựng NTM.
- Đề xuất một số giải pháp để thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng người dân trong việc xây dựng NTM tại xã Thông Nguyên. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác sau này. - Vận dụng và phát huy được các kiến thức đã học tập và nghiên cứu - Góp phần hoàn thiện những lý luận và phương pháp nhằm đẩy mạnh và phát triển, xây dựng điều kiện kinh tế xã hội ở nông thôn trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn hiện nay.
- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể là tư liệu khoa học hữu ích cho việc nghiên cứu, tham khảo trong việc giảng dạy, học tập tại trường, khoa và các viện nghiên cứu về phát triển nông thôn. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là tư liệu tốt cho chính quyền địa phương, là cơ sở cho việc đánh giá sát thực hơn thực trạng xây dựng NTM và sự tham gia của cộng đồng ở xã Thông Nguyên, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. - Giúp người dân nhận thức đầy đủ hơn về tầm quan trong của việc xây dựng NTM, đưa ra những giải pháp nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng người dân vào việc xây dựng NTM nói riêng và phát triển nông thôn nói chung. - Kết quả của đề tài là cơ sở cho các cấp chính quyền địa phương, các nhà đầu tư đưa ra quyết định mới, hướng đi mới để xây dựng thành công mô hình nông thôn mới trên địa bàn xã Thông Nguyên, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang.
Đồng thời kết quả đề tài cũng là cơ sở để cho các nhà hoạch định chính sách xem xét điều chỉnh, bổ sung cơ chế chính sách trong việc tăng cường, nâng cao sự tham gia của cộng đồng người dân trong xây dựng Nông thôn mới tại các địa phương khác và trên cả nước. n 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học lý luận 2. Khái niệm nông thôn và phát triển nông thôn Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân.
Tập hợp dân cư này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác. Khác với đô thị, nông thôn có một cộng đồng chủ yếu là nông dân, làm nghề chính là nông nghiệp; có mật độ dân cư thấp, kết cấu hạ tầng nông thôn kém phát triển, mức độ phúc lợi xã hội thua kém hơn; có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa thấp hơn so với đô thị. Phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với rất nhiều quan điểm khác nhau. Theo Mai Thanh Cúc và cs (2005) [3]: “Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống về kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn.
Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển”. Phát triển nông thôn có tác động theo nhiều cách khác nhau. Đây là một quá trình thu hút mọi người dân tham gia vào các chương trình phát triển, nhằm mục tiêu cải thiện chất lượng cuộc sống của các cư dân nông thôn, đồng thời, phát triển nông thôn là quá trình phát triển thực hiện hiện đại hóa nền văn hóa nông thôn nhưng vẫn bảo tồn được những giá trị truyền thống thông qua việc ứng dụng khoa học và công nghệ.