CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ MÁY BÓC VỎ LÚA Trong chương này trình bày tình hình sản xuất lúa gạo và tình hình nghiên cứu chế tạo máy bóc vỏ trong và ngoài nước.1 Tình hình sản xuất lúa gạo trên thế giới Một trong những nguồn lương thực chính của thế giới đó là lúa gạo, là cây lương thực quan trọng, năng suất cao và dễ trồng. Các nước Đông Nam Á có diện tích trồng lúa lớn nhất thế giới do khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều thích hợp cho canh tác cây lúa. Với mức dự báo 721 triệu tấn năm 2011 (hay 481 triệu tấn gạo), sản lượng lúa gạo toàn cầu đã tăng 3% so với sản lượng năm 2010. Sự gia tăng này cũng đồng thời cho thấy diện tích thu hoạch tăng 2,2% lên 164,6 triệu ha với năng suất tăng 0,8%, tương đương 4,38 tấn/ha.
Bất chấp sản lượng lúa gạo tại Thái Lan, Pakistan, Philippines, Campuchia, Lào, Myanmar bị ảnh hưởng do thời tiết không thuận lợi, song Châu Á vẫn chiếm tới 90,3%, tức 651 triệu tấn (hay 435 triệu tấn gạo) trong tổng sản lượng lúa gạo toàn cầu năm 2011, tăng 3% so với sản lượng năm 2010. Kết quả này có được chủ yếu nhờ sản lượng tăng mạnh tại Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan và Việt Nam, trong đó Việt Nam đạt 25,53 triệu tấn. Sản lượng và diện tích thu hoạch lúa toàn cầu năm 2002-2011 được trình bày như trong hình 1. Tổ chức FAO cũng nâng mức dự báo sản lượng lúa gạo tại Châu Phi lên 26 triệu tấn (hay 17 triệu tấn gạo), tăng 3% so với sản lượng năm 2010.
Sản lượng gạo tại Ai Cập, nước sản xuất gạo lớn tại khu vực, có dấu hiệu phục hồi. Cùng với đó, sản lượng tăng tại các nước Tây Phi đã bù đắp những thiếu hụt do sự sụt giảm tại một nước ở Đông và Nam Phi. Phạm Ngọc Tuấn HV: Trần Quang Tuyến Luận văn Thạc sĩ Trang 2 Hình 1. 1 Sản lượng và diện tích thu hoạch lúa toàn cầu năm 2002-2011 Tại Châu Mỹ Latinh và vùng Ca-ri-bê, triển vọng về sản lượng lúa gạo vẫn không thay đổi, tương ứng 29,6 triệu tấn (hay 19,8 triệu tấn gạo), tăng 12% so với sản lượng năm 2010.
Điều này có được là nhờ sản lượng tăng tại một số nước lớn như Brazil, Argentina và Uruguay (với sản lượng thu hoạch đạt mức kỷ lục), mặc dù trong điều kiện thời tiết hoàn toàn bất lợi, cũng như tại Colombia, Guyana, Paraguay và Venezuela. Ngược lại, tại Ecuador và Peru, sản lượng lúa gạo lại có sự sụt giảm nhẹ. Tại các khu vực khác, ví dụ tại Úc, lượng mưa nhiều cũng đã tạo điều kiện thuận lợi cho mùa màng thu hoạch tốt. Tại EU, sản lượng lúa gạo của Italia có dấu hiệu phục hồi, trong khi Nga lại có một vụ mùa bội thu.
Ngược lại, sản lượng lúa gạo tại Hoa Kỳ lại giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 1998 do điều kiện thời tiết không thuận lợi. Tuy nhiên, theo đánh giá sơ bộ, thương mại gạo thế giới năm 2012 sẽ có sự giảm nhẹ xuống còn 33,8 triệu tấn so với 34.3 triệu tấn năm 2011, do sản lượng gạo trong nước tại một số quốc gia nhập khẩu gạo truyền thống tăng. Về xuất khẩu, sự sụt giảm chủ yếu là do lượng gạo xuất khẩu ở nhóm thị trường thấp hơn của Thái Lan giảm do chính sách tăng giá gạo của GVHD: PGS. Phạm Ngọc Tuấn HV: Trần Quang Tuyến Luận văn Thạc sĩ Trang 3 chính phủ nhằm đảm bảo thu nhập cho nông dân.
Việc này sẽ mở đường cho gạo hoa nhài Việt Nam thay thế Thái Lan trên thị trường toàn cầu khi giá gạo trắng sẽ tăng khoảng từ 540 USD/tấn lên khoảng 800 USD/tấn và giá gạo hoa nhài có giá hiện nay khoảng 1.100 USD/tấn sẽ tăng lên 1. Gạo hoa nhài Việt Nam đang dần nắm thị phần toàn cầu, đặc biệt là ở các thị trường như Hồng Kông và Singapore. Với Hồng Kông, gạo Thái Lan trước đây chiếm 80% thị phần mỗi năm. Tuy nhiên, con số này đang giảm xuống nhường cho Việt Nam chiếm 35% thị phần.
Tại Singapore, trước đây, thị phần của Thái Lan là gần 100% với số lượng 200.000 tấn nhưng hiện nay gạo Việt Nam đã chiếm 20% thị phần. Các nước có lượng xuất khẩu lớn trên thế giới được thể hiện trong biều đồ hình 1. 2 Lượng gạo xuất khẩu của một số nước xuất khẩu chính năm 2011 1.2 Tình hình sản xuất lúa gạo tại Việt Nam Năm 2010, Việt Nam đã xuất khẩu gần 6,7 triệu tấn gạo và năm 2011 có thể sẽ đạt hơn 7 triệu tấn. Giai đoạn 2005-2010 là thời kỳ xuất khẩu lúa gạo của Việt Nam tăng trưởng rất mạnh cả về giá cả và số lượng.
Tổng khối lượng xuất khẩu trong sáu năm đạt gần 32 triệu tấn, trị giá 12 tỉ đô la Mỹ, chiếm 41% về số lượng và 56% về kim ngạch xuất khẩu trong giai GVHD: PGS. Phạm Ngọc Tuấn HV: Trần Quang Tuyến Luận văn Thạc sĩ Trang 4 đoạn 1989-2010. Đặc biệt, năm 2009 số lượng gạo xuất khẩu đã vượt mức 6 triệu tấn, vượt xa các tính toán trước đó cho rằng Việt Nam chỉ có thể xuất khẩu 5 triệu tấn gạo. Nếu tiếp tục đà tăng 2%/năm (mức trung bình giai đoạn 2006-2010), đến năm 2015 Việt Nam có thể đạt sản lượng 44-45 triệu tấn lúa.
Trong hai năm gần đây, Việt Nam đã có sự cải thiện đáng kể các khâu sau thu hoạch, giúp gia tăng lượng gạo thương phẩm ra thị trường. Nếu triển vọng gia tăng sản lượng trong các năm tới trở nên chắc chắn hơn thì trong 3-4 năm tới khối lượng xuất khẩu đạt 9 triệu tấn gạo có nhiều khả năng xảy ra. Trong khi đó, dự báo tình hình thị trường vẫn tốt ít nhất trong trung hạn, bởi nhu cầu thế giới tăng cao, thời tiết diễn biến phức tạp và các nước nhập khẩu lúa gạo vẫn chưa có những thay đổi đáng kể về sản lượng. Năng suất lúa Việt Nam trong những năm gần đây được thể hiện trong hình 1.
3 Năng suất lúa Việt Nam giai đoạn 2005-2011 Với các số liệu về sản lượng gạo thu hoạch hàng năm và lượng gạo dành cho xuất khẩu, thì ngành công nghiệp chế biến lúa gạo của nước ta nói riêng và thế giới nói chung đòi hỏi phải có một lượng lớn các dây chuyến chế biến lúa gạo với năng suất và hiệu suất cao, gạo thành phẩm đáp ứng được chất lượng theo yêu cầu của khách hàng. Ngày 29-11-2011, trong khuôn khổ Festival lúa gạo Việt Nam, tại Hậu Giang diễn ra hội thảo “Lúa gạo Việt Nam-Xuất khẩu và hội nhập”. Hội thảo có sự tham gia của đại diện Bộ GVHD: PGS. Phạm Ngọc Tuấn HV: Trần Quang Tuyến Luận văn Thạc sĩ Trang 5 Công thương, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tại Cần Thơ, Hiệp hội Lương thực Việt Nam cùng các chuyên gia nước ngoài của Viện Lúa nghiên cứu quốc tế và tổ chức FAO.
Tại hội thảo, nhiều đại biểu đã phân tích và nhận định về thực trạng sản xuất lúa gạo của Việt Nam, thông tin về thị trường lúa gạo trong và ngoài nước, phân tích chuỗi ngành hàng lúa gạo; thương hiệu lúa gạo và tính cạnh tranh trên thị trường, khuyến nghị những chính sách phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo Việt Nam… Các chuyên gia cho rằng, trong nhiều năm qua, giá trị hạt gạo của Việt Nam trên thị trường thế giới đã được nâng cao, như Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Thành Biên nhấn mạnh “Tăng năng suất, giảm thất thoát sau thu hoạch, ngành lúa gạo tăng trưởng ổn định, bền vừng. Cải thiện đời sống của nông dân là mục tiêu phát triển của ngành lúa gạo Việt Nam”.3 Quy trình công nghệ chế biến gạo tại Việt Nam Thuật ngữ “lúa” thường được dùng ở các tỉnh phía Nam, còn ở phía Bắc thường được gọi là “thóc”, hai thuật ngữ này được dùng tương đương nhau trong luận văn này. Hiện nay, lúa có thể được chế biến thủ công với một số công đoạn được cơ khí hóa với tỉ lệ thu hồi khoảng (65-70)%. Một số công ty chế biến lúa gạo chất lượng cao và xuất khẩu hiện đang dùng những dây chuyền thiết bị đồng bộ chế biến lúa gạo với tỉ lệ tổng thu hồi là 70%, thường thu được loại gạo 15% tấm.
Tại Việt Nam, một số cơ sở sản xuất, công ty đã chế tạo được một số thiết bị chế biến lúa gạo. Trước đây có Công ty Chế tạo máy Sinco, nay chủ yếu chỉ còn hai đơn vị là Công ty Bùi Văn Ngọ và Công ty Cổ phần Cơ khí Chế tạo máy Long An (LAMICO) là chế tạo nhiều dây chuyền thiết bị chế biến lúa gạo tương đối đồng bộ hoặc những thiết bị đơn lẻ theo yêu cầu của nhà sản xuất. Tuy nhiên các thiết bị trên có tỉ lệ thu hồi gạo còn thấp, tiêu hao năng lượng còn lớn và chất lượng gạo chưa cao, còn nhiều tấm do gạo bị gãy vỡ, chủ yếu được điều khiển thủ công các thông số đầu vào và đầu ra. Năng suất và chất lượng sản phẩm còn phụ thuộc nhiều vào tay nghề và kinh nghiệm của người vận hành.
Quy trình chế biến lúa gạo của Công ty LAMICO được thể hiện ở hình 1. Phạm Ngọc Tuấn HV: Trần Quang Tuyến Luận văn Thạc sĩ Trang 6 Cân nhập liệu Tách sạn Chọn hạt Chứa vào thùng Tách lúa Trộn gạo Làm sạch Xát trắng Cân đóng bao Bóc vỏ Đánh bóng Trách trấu Sấy Hình 1. 4 Qui trình công nghệ chế biến gạo. Nguyên liệu đầu vào của qui trình chế biến là lúa được thu mua trên thị trường và đầu ra là gạo đã được đóng bao.
Các công đoạn và thiết bị tương ứng được trình bày dưới đây: a) Công đoạn 1: Cân Cân khối lượng lúa đầu vào. b) Công đoạn 2: Chứa vào thùng (Thùng chứa) Sau khi cân nhập liệu xong lúa được đưa vào thùng chứa. c) Công đoạn 3: Làm sạch (Máy làm sạch) Đầu vào là lúa từ thùng chứa sẽ được đưa qua máy làm sạch để làm sạch các tạp chất trong lúa như: Đá, sạn, dây bao, cát bụi, rơm, …có kích thước khác với kích thước hạt nguyên liệu được phân ly qua lỗ sàng. Đầu ra của công đoạn này là lúa đã được làm sạch thô.
Phạm Ngọc Tuấn HV: Trần Quang Tuyến Luận văn Thạc sĩ Trang 7 d) Công đoạn 4: Bóc vỏ lúa (Máy bóc vỏ) Lúa nguyên liệu sau khi được làm sạch thô sẽ được cho vào máy bóc vỏ nhằm tách đi lớp vỏ (trấu) bên ngoài. Hỗn hợp thu được sau khi bóc vỏ bao gồm: Gạo, lúa, trấu, tấm, cám, sạn. e) Công đoạn 5: Tách trấu (Máy tách trấu) Hỗn hợp gồm: Gạo, lúa, trấu, tấm, cám, sạn sau khi qua công đoạn bóc vỏ sẽ được đưa qua máy tách trấu nhằm loại bỏ trấu trong hỗn hợp.
