Biểu Tượng Trong Thơ Tản Đà - Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam

Luận văn thạc sĩ chuyên sâu phân tích biểu tượng độc đáo trong thơ Tản Đà. Khám phá ý nghĩa sâu sắc và giá trị nghệ thuật của các biểu tượng được sử dụng.

• Tác giả: Nông Thị Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Điệp
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Biểu tượng trong thơ Tản Đà
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về biểu tượng trong thơ Tản Đà

Tản Đà (1889-1939) là nhà thơ lớn của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông để lại khối lượng sáng tác đồ sộ với nhiều thể loại. Đặc biệt, thơ Tản Đà chứa đựng hệ thống biểu tượng phong phú, đa chiều. Các biểu tượng như Nước, Trời, Đất, Dư đồ được xây dựng dựa trên vốn văn hóa truyền thống dân tộc. Chúng mang ý nghĩa kép: vừa tả thực thiên nhiên đất nước, vừa biểu đạt tâm trạng, tư tưởng của nhà thơ. Luận văn thạc sĩ của Nông Thị Nhung (2016) thuộc Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã nghiên cứu chuyên sâu vấn đề này. Nghiên cứu chỉ ra rằng biểu tượng trong thơ Tản Đà phản ánh nỗi đau mất nước, tình yêu quê hương và thân phận con người thời thuộc địa. Hệ thống biểu tượng này gắn liền với bản sắc văn hóa Việt Nam và tâm hồn lãng mạn của thi sĩ.

1.1. Khái niệm biểu tượng văn học

Biểu tượng văn học là hình ảnh nghệ thuật mang ý nghĩa vượt ra ngoài nghĩa đen. Hình ảnh đó gợi liên tưởng đến giá trị tinh thần, tư tưởng sâu xa. Trong thơ ca, biểu tượng giúp nhà thơ truyền tải cảm xúc phức tạp một cách cô đọng. Biểu tượng khác với ẩn dụ ở tính ổn định và lặp lại nhiều lần trong tác phẩm. Nó trở thành hình ảnh quen thuộc, được độc giả công nhận rộng rãi. Ví dụ, hình ảnh con cò gắn với đời lam lũ, hình ảnh dòng sông gợi nhớ quê hương.

1.2. Tản Đà Nhà nho lãng mạn giữa hai thế kỷ

Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu sinh năm 1889 tại Hà Nội. Ông sống trong thời kỳ chuyển giao giữa văn hóa phong kiến và hiện đại. Bản thân là nhà nho nhưng Tản Đà tiếp thu ảnh hưởng văn học lãng mạn phương Tây. Ông có tính cách phóng khoáng, thích xê dịch khắp mọi miền đất nước. Cuộc sống nghèo khó, sự nghiệp lận đận ảnh hưởng sâu sắc đến sáng tác. Thơ ông mang đậm dấu ấn cá nhân với nỗi buồn thời đại và tình yêu nước da diết.

II. Phân tích các biểu tượng tiêu biểu trong thơ Tản Đà

Luận văn xác định bốn biểu tượng nổi bật nhất trong thơ Tản Đà: Nước, Giời, Đất và Dư đồ. Biểu tượng Nước xuất hiện dày đặc, gắn với hình ảnh sông ngòi, mưa lũ, thủy tai. Nước vừa là cảnh đẹp thiên nhiên, vừa tượng trưng cho vận mệnh đất nước đang chìm đắm. Biểu tượng Giời (Trời) thể hiện mối quan hệ giữa con người và đấng tối cao. Trời ban phước nhưng cũng gây họa, phản ánh sự bất lực của con người trước số phận. Biểu tượng Đất gợi nhớ cội nguồn, làng quê, nơi chôn rau cắt rốn. Đất cũng biểu tượng cho lãnh thổ quốc gia đang bị xâm chiếm. Biểu tượng Dư đồ (Địa đồ) trực tiếp liên quan đến bản đồ đất nước. Hình ảnh bản đồ rách nát phản ánh nỗi đau mất nước, sự chia cắt lãnh thổ. Mỗi biểu tượng đều có nghĩa gốc từ văn hóa dân gian và được Tản Đà nâng lên tầm nghệ thuật mới.

2.1. Biểu tượng Nước và Giời trong thơ Tản Đà

Biểu tượng Nước trong thơ Tản Đà có nhiều tầng nghĩa. Ở nghĩa gốc, Nước là hình ảnh thiên nhiên quen thuộc của Việt Nam: sông Hồng, mưa phùn, ao hồ. Ở nghĩa biểu tượng, Nước gắn với kiếp người trôi nổi, với vận mệnh quốc gia lâm nguy. Bài thơ 'Khuyên người giúp dân lụt' tả cảnh lụt miền Bắc năm 1929, nhà cửa ngập chìm, thây chết trôi. Biểu tượng Giời thể hiện qua các bài thơ như 'Lên chầu Trời', 'Trời cho'. Trời là đấng quyền năng, ban mưa thuận gió hòa nhưng đôi khi gây thiên tai. Qua biểu tượng Trời, Tản Đà thể hiện thái độ vừa kính trọng vừa trách móc đối với tạo hóa.

2.2. Biểu tượng Đất và Dư đồ trong thơ Tản Đà

Biểu tượng Đất trong thơ Tản Đà gắn liền với hình ảnh làng quê, đồng ruộng, nghĩa trang. Đất là nơi con người sinh ra, lớn lên và trở về sau khi chết. Đất cũng biểu tượng cho lãnh thổ thiêng liêng của tổ quốc. Biểu tượng Dư đồ (Địa đồ) là hình ảnh bản đồ Việt Nam bị cắt xẻ. Tản Đà dùng hình ảnh bản đồ để bày tỏ nỗi đau mất nước. Bản đồ rách nát trở thành biểu tượng cho sự chia cắt, mất chủ quyền. Đây là biểu tượng mang tính chính trị rõ ràng nhất trong thơ ông.

III. Nghệ thuật xây dựng biểu tượng trong thơ Tản Đà

Tản Đà xây dựng biểu tượng bằng nhiều phương pháp nghệ thuật đặc sắc. Thứ nhất, ông sử dụng ngôn ngữ giản dị, trong sáng, gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày. Ngôn ngữ đó tạo cảm giác chân thực, dễ đi vào lòng người đọc. Thứ hai, ngôn ngữ thơ giàu tính tạo hình, kích thích tưởng tượng của độc giả. Từ ngữ được chọn lọc kỹ, phối hợp hài hòa tạo nên bức tranh sinh động. Thứ ba, Tản Đà khéo léo sử dụng thời gian và không gian nghệ thuật. Thời gian trong thơ mang tính biểu tượng: quá khứ huy hoàng đối lập với hiện tại u ám. Không gian mở rộng từ làng quê đến đất nước, từ nhân gian đến trời cao. Sự kết hợp giữa yếu tố dân gian truyền thống và lãng mạn hiện đại tạo nên phong cách riêng. Nghệ thuật xây dựng biểu tượng giúp thơ Tản Đà có sức sống lâu bền qua thời gian.

3.1. Ngôn ngữ nghệ thuật trong thơ Tản Đà

Ngôn ngữ thơ Tản Đà có hai đặc điểm nổi bật: tính giản dị và tính tạo hình. Tính giản dị thể hiện qua việc sử dụng từ ngữ quen thuộc, câu thơ tự nhiên như lời nói. Tản Đà không dùng từ ngữ cầu kỳ, xa xỉ mà chọn từ gần gũi với đời sống. Tính tạo hình thể hiện qua khả năng vẽ nên bức tranh sống động bằng ngôn từ. Ông kết hợp các giác quan: thị giác, thính giác, xúc giác để tạo hiệu ứng nghệ thuật. Hình ảnh 'con cò', 'dòng sông', 'núi non' được miêu tả cụ thể, gợi liên tưởng phong phú.

3.2. Thời gian và không gian nghệ thuật trong thơ Tản Đà

Thời gian trong thơ Tản Đà mang tính biểu tượng rõ rệt. Quá khứ được nhớ về với hình ảnh hào hùng của dân tộc, thời kỳ độc lập tự chủ. Hiện tại là thời kỳ mất nước, đau thương, bất lực trước thực tại. Sự đối lập thời gian làm nổi bật nỗi buồn và khát vọng phục hận. Không gian nghệ thuật trong thơ ông rất đa chiều, mở rộng từ cụ thể đến trừu tượng. Không gian làng quê Việt Nam với đồng ruộng, ao sen, con cò. Không gian đất nước với núi sông, địa danh lịch sử. Không gian vũ trụ với Trời, mây, gió, mưa.

IV. Giá trị và ứng dụng nghiên cứu biểu tượng thơ Tản Đà

Nghiên cứu biểu tượng trong thơ Tản Đà có giá trị học thuật và thực tiễn lớn. Về mặt học thuật, luận văn bổ sung kiến thức về thi pháp Tản Đà nói riêng và văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX nói chung. Việc phân tích biểu tượng giúp hiểu sâu hơn tư tưởng, tình cảm của nhà thơ. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu ứng dụng trong giảng dạy văn học phổ thông và đại học. Giáo viên có thể sử dụng phân tích biểu tượng để hướng dẫn học sinh đọc hiểu thơ Tản Đà. Nghiên cứu cũng cung cấp phương pháp phân tích biểu tượng áp dụng cho các nhà thơ khác. Hệ thống biểu tượng Nước, Trời, Đất, Dư đồ phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc. Chúng góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức bảo vệ chủ quyền cho thế hệ trẻ. Luận văn của Nông Thị Nhung mở ra hướng nghiên cứu mới về biểu tượng trong văn học Việt Nam hiện đại.

4.1. Giá trị học thuật của nghiên cứu

Luận văn cung cấp cái nhìn toàn diện về hệ thống biểu tượng trong thơ Tản Đà. Phương pháp phân tích biểu tượng được xây dựng có hệ thống, khoa học. Nghiên cứu kết hợp lý thuyết biểu tượng phương Tây với đặc trưng văn hóa Việt Nam. Kết quả làm sáng tỏ nghệ thuật thi ca của Tản Đà và đóng góp vào kho tàng nghiên cứu văn học. Các phát hiện về mối liên hệ giữa biểu tượng và tâm lý sáng tác cũng có giá trị học thuật cao.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu tiếp theo

Kết quả nghiên cứu áp dụng trực tiếp vào việc giảng dạy tác phẩm Tản Đà ở trường học. Giáo viên sử dụng phân tích biểu tượng để giúp học sinh hiểu sâu nội dung và nghệ thuật thơ. Phương pháp nghiên cứu biểu tượng có thể áp dụng cho các nhà thơ khác như Nguyễn Du, Hồ Chí Minh. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới: so sánh biểu tượng trong thơ Tản Đà với thơ lãng mạn quốc tế. Đây là tiềm năng phát triển cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 THƠ TẢN ĐÀ VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐỀN TÀI 1. Biểu tượng và khái niệm có liên quan 1. Biểu tượng (Symbol) Biểu tượng là một khái niệm đã được đưa vào nghiên cứu trên nhiều phương diện ở nhiều nơi trên thế giới. Ngay cả Việt Nam, biểu tượng cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và đưa ra khái niệm.

Trong tiếng Anh biểu tượng được viết bằng chữ “symbol” được bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp có nghĩa là ký hiệu, lời nói, dấu hiệu, triệu chứng… Theo Từ điển tiếng Việt (GS Hoàng Phê): “Biểu tượng là hình ảnh tượng trưng, là hình ảnh của nhận thức, cao hơn cảm giác cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác dụng của sự vật vào các giác quan đã chấm dứt” [42, tr. Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi): “Biểu tượng là khái niệm chỉ một giai đoạn, một hình thức cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt” [15, tr. Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới (Jean Chevalier): “Biểu tượng cơ bản khác với dấu hiệu ở chỗ dấu hiệu là một quy ước tùy tiện trong đó cái biểu đạt (khách thể hay chủ thể) vẫn xa lạ với nhau trong khi biểu tượng giả định có sự đồng chất giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo nghĩa một lực năng động tổ chức” [27, tr. Như vậy, biểu tượng là những hình ảnh của sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh, được hình thành trên cơ sở các cảm giác và tri giác đã xảy ra trước đó, được lưu giữ lại trong ý thức hay là những hình ảnh mới được hình thành trên cơ sở những hình ảnh đã có từ trước.

Biểu tượng không phải hoàn 1 toàn là thực tế, bởi vì nó xây dựng lại hình ảnh thực tế sau khi đã được tri giác. Nhưng những hình ảnh đó cũng không hoàn toàn là kết quả chủ quan xuất phát từ những hoạt động tâm trí của chủ thể. Tuy nhiên cần hiểu rằng, không phải bất cứ hình ảnh nào cũng là biểu tượng, nó phải cao hơn hình ảnh và mang một ý nghĩa sâu xa, giúp con người khơi gợi ra những giá trị tiềm ẩn mà không phải ai cũng nhận thấy ngay. Vì thế, biểu tượng phải là những hình ảnh chứa đầy ý nghĩa sâu sắc, mà khi đi sâu khám phá nó,ta mới cảm nhận được hết được những tầng nghĩa đó.

Biểu tượng luôn gắn liền với cuộc sống, trải qua một quá trình từ khi con người có thể ý thức được đến khi trưởng thành, chúng ta đã tích lũy được cho bản thân mình vốn sống, kinh nghiệm sống và được lưu giữ trong trí nhớ. Những hình ảnh của sự vật hiện tượng mà chúng ta thường gặp trong cuộc sống lại hàm chứa một ý nghĩa sâu xa khác theo cách cảm nhận riêng của mỗi người tạo nên tính đa nghĩa cho biểu tượng. Những hình ảnh đó được nhà văn đưa vào trong các sáng tác của mình thường xuyên và gửi gắm vào trong đó những ý nghĩa sâu xa của chính bản thân về cuộc đời và con người. Khi độc giả tiếp xúc với những hình ảnh quen thuộc đó sẽ nhận ra được dụng ý của nhà thơ, nhà văn gửi gắm trong đó, làm cho những tác phẩm đó có sức sống và tồn tại cùng thời gian.

Đó là những biểu tượng mang tính cá nhân được nhà thơ quy định. Ngược lại, trong một thời điểm lịch sử nhất định, trong một xã hội nhất định, có những hình ảnh được cả cộng đồng đó thừa nhận và nó mang một dụng ý sâu xa ẩn chứa trong hình ảnh đó, trải qua một thời gian dài nó vẫn mang ý nghĩa nội hàm nhất định không thay đổi thì nó sẽ trở thành biểu tượng của cả cộng đồng đó. Nếu như với người Việt Nam chúng ta, hoa sen được coi là biểu tượng cho sự thanh xuân, tinh khiết, biết hòa nhập, thích nghi với môi trường, thanh lọc những chất nhơ bằng thân rễ của chính mình giữa mênh mông nước nổi, ngai ngái mùi bùn nhưng vẫn vươn lên rạng ngời. Thì ở đất nước Nhật Bản, 2 loài hoa anh đào được coi là biểu tượng cho cái đẹp, sức sống mãnh liệt, cho sự khiêm nhường nhẫn nhịn.

Loài hoa tưởng như mong manh, yếu đuối không thể trụ nổi trước những cơn gió, bão nhưng vẫn hiên ngang, vẫn vươn lên khoe sắc với đời. Như vậy, có thể thấy rằng biểu tượng cộng đồng phải được cả xã hội đó thừa nhận và mang một ý nghĩa nhất định cho cả cộng đồng đó. Trải qua một thời gian dài với những biến cố, thăng trầm của lịch sử nó vẫn giữ nguyên được những giá trị, ý nghĩa nhất định mà không hề bị chết yểu, vẫn luôn tồn tại cùng thời gian, đó mới được coi là biểu tượng. Hiện nay, biểu tượng vẫn được các nhà nghiên cứu tìm hiểu và đưa ra những định nghĩa khác nhau dựa trên những cơ sở, quan điểm riêng, nhưng trong những định nghĩa đó ta vẫn thấy có những đặc điểm chung về biểu tượng.

Biểu tượng chính là hiện tượng chủ quan của đối tượng về hiện tượng khách quan đã được tri giác từ trước. Nó kích thích, gợi mở, giúp chúng ta vượt qua dáng vẻ bên ngoài để đi tìm ý nghĩa ẩn kín, thiêng liêng và đạt tới cõi siêu thực. Biểu tượng văn hóa Văn hóa là một khái niệm nội hàm mang ý nghĩa rất rộng với nhiều cách hiểu khác nhau bao gồm cả hai khía cạnh vật chất như: nhà cửa, đồ đạc, phương tiện, quần áo…và khía cạnh phi vật chất như ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị…nó mang những giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra.S Đinh Gia Khánh đã nói: “Văn hóa là hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [28, tr. Theo Từ điển tiếng Việt của Hồng Mây - Ngọc Sương - Minh Mẫn: “Văn hóa là những điều hiểu biết, kiến thức có trình độ cao, biết cách cư xử” [34, tr.

Do đó có thể hiểu được văn hóa bao gồm tất cả mọi thứ vốn là một bộ phận trong đời sống con người, không chỉ liên quan đến tinh thần mà còn bao gồm cả vật chất. 3 Như vậy biểu tượng văn hóa là bất cứ cái gì mang một ý nghĩa cụ thể được cộng đồng người nhận biết. Từ vật chất, phi vật chất: âm thanh, đồ vật, hành động đến ký tự, ngôn ngữ…đều là biểu tượng văn hóa. Biểu tượng văn hóa luôn tồn tại trong đời sống xã hội, nó có khi hiện diện trong các phong tục, tập quán, lễ hội của con người hay những tìn hiệu dân gian như: Cây Nêu - biểu tượng văn hóa trong các lễ hội của người Cor, nhà Gươl- biểu tượng văn hóa của người Cơ Tu hoặc có khi chúng lại được khai thác ở những lĩnh vực tâm linh, trong nghệ thuật truyền thống như: Biểu tượng Âm - Dương trong sự sống - chết, trong hôn nhân, trong mỗi quốc gia, dân tộc; Biểu tượng chùa Một Cột, biểu tượng long, ly, quy, phụng… Khi nói đến trang phục của dân tộc Việt Nam, ta có thể nghĩ ngay đến Áo dài.

Trải qua nhiều thời, kỳ, nhiều giai đoạn thăng trầm của lịch sử, nhưng tà áo dài vẫn tồn tại cùng thời gian. Nó được xem là trang phục truyền thống, là biểu tượng của văn hóa dân tộc Việt Nam. Áo dài được xem như một trang phục chuẩn mực cho những dịp đặc biệt, trang trọng như những ngày lễ lớn của đất nước, lễ cưới hỏi, ngày tết, ngày tốt nghiệp và cả những cuộc thi quan trọng. Áo dài luôn được người phụ nữ Việt Nam coi trọng bởi nó tôn lên vẻ đẹp hình thể của người phụ nữ, đồng thời thể hiện niềm tự hào dân tộc.

Không chỉ đơn thuần là cái áo - áo dài đã trở thành biểu tượng của trang phục người phụ nữ Việt, tạo thành sản phẩm văn hóa vật thể truyền thống không thể thiếu cho vẻ duyên dáng của người phụ nữ Việt. Chung quy lại, biểu tượng chính là một thành tố cơ bản, quan trọng để tạo nên văn hóa. Những biểu tượng mang giá trị vật chất và tinh thần đó đi cùng với sự phát triển của cộng đồng con người và xã hội đã trở thành những tinh hoa, thành những biểu tượng văn hóa truyền thống để lại những dấu ấn, những giá trị nhân văn cao cả của cộng đồng con người và dân tộc. Biểu tượng văn học Biểu tượng văn học là các biểu tượng nghệ thuật cấu tạo lại thông qua tín hiệu ngôn ngữ trong văn học.

Vì vậy trước hết có thể thấy biểu tượng nghệ 4 thuật trong văn học giúp cho tác giả bộc lộ được những tư tưởng, tình cảm cá nhân, bộc lộ được nội tâm sâu kín trong tâm hồn mình. Tuy nhiên chúng ta cần lưu ý phân biệt được biểu tượng khác với hình ảnh. Hình ảnh có được do chúng ta dùng cảm giác hoặc tri giác sự vật hiện tượng, cho nên hình ảnh là ở thì hiện tại, nó thể hiện trọn vẹn cái chủ thể tri giác được. Nhưng khi đi vào các tác phẩm văn học, hình ảnh đó không chỉ được tác giả tri giác mà còn mang thêm những tâm tư, tình cảm, cảm xúc.

Biểu tượng được hình thành trên cơ sở tri giác và cảm giác được lưu giữ lại trong ý thức, do đó biểu tượng cao hơn cảm giác. Xét trong toàn bộ tác phẩm văn học, biểu tượng đó phải là những hình ảnh mang sức gợi lớn, được lặp đi lặp lại nhiều lần. Biểu tượng văn học thường có sự cộng hưởng bởi các yếu tố lịch sử, văn hóa, xã hội của dân tộc. Ngay từ trong văn học dân gian, đã có rất nhiều biểu tượng mang giá trị văn hóa sâu sắc, ý nghĩa mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

Hình ảnh “dải yếm” của người phụ nữ Việt Nam đã trở thành một biểu tượng cho vẻ đẹp của người thiếu nữ, là cầu nối gặp gỡ, tình tự giao duyên và biểu thị một tình yêu thủy chung son sắt… Đến những tác phẩm văn học về sau, các tác giả cũng sử dụng những biểu tượng nghệ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân để tăng giá trị và chiều sâu cho tác phẩm của mình. Nó giúp cho tác phẩm có sức hút, ấn tượng vừa mang một vẻ đẹp thẩm mỹ vừa giúp người đọc đạt được sự khoái cảm của trí tuệ. Điều đó tạo nên sức hấp dẫn, mới lạ cho văn chương nghệ thuật.