Chương 1 NHẬN THỨC VỀ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TỪ KHÍA CẠNH PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI 1. Khái niệm, đặc điểm của áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội Người dưới 18 tuổi là người vẫn đang trong quá trình phát triển về thể chất, tình cảm và đạo đức. Họ chưa phải là những người trưởng thành và có cách nhìn nhận, đánh giá thế giới xung quanh khác với những người trưởng thành do đó khả năng nhận thức, giao tiếp, tham gia vào quá trình tố tụng hình sự của họ phụ thuộc rất nhiều vào độ tuổi và mức độ phát triển của bản thân.
Người dưới 18 tuổi khi phạm tội có những hạn chế về nhận thức, về mặt tâm sinh lý cũng chưa phát triển hoàn thiện ổn định, họ phải chịu trách nhiệm theo pháp luật về hành vi phạm tội của mình chính vì vậy cần có những quy định khác với người đã thành niên phạm tội để họ được dễ hòa nhập cộng đồng sau khi bị kết án về hành vi họ gây ra khi dưới 18 tuổi. Điều 1 Công ước về quyền trẻ em và Điều 11(a) Quy tắc của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước tự do có khái niệm như sau: “Người chưa thành niên phạm tội là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với người đó quy định tuổi thành niên sớm hơn, bị cáo buộc hay bị kết luận là đã phạm tội”. Trên cơ sở quy định của Liên Hiệp Quốc pháp luật hình sự các nước đều quy định tuổi của một người có phải người chưa thành niên phạm tội hay không là tuổi của người đó tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội. 8 Xu hướng chung trong chính sách xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội của nhiều nước trên thế giới là ưu tiên áp dụng các biện pháp thay thế xử lý hình sự, việc đưa người dưới 18 tuổi vào hệ thống xử lý chính thức chỉ khi không còn cách nào khác để bảo đảm sự an toàn của cộng đồng, do vậy, tỷ lệ người dưới 18 tuổi phạm tội được áp dụng các biện pháp thay thế xử lý hình sự rất cao.
Trong lịch sử khoa học pháp lý ở Việt Nam, những kiến thức về lý luận đối với người dưới 18 tuổi phạm tội xuất hiện cùng với sự ra đời của BLHS năm 1985. Dựa trên những quy định về tội phạm tại Điều 8 BLHS: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực TNHS hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật XHCN mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”; cũng như các quy định về những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS quy định là tội phạm. Như vậy, trên cơ sở khái quát các quy định trong nước và quốc tế có thể đưa ra khái niệm như sau: “Người dưới 18 tuổi phạm tội là người chưa thành niên đã thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi và phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với độ tuổi, hành vi và lỗi của mình theo quy định của BLHS”. Khái niệm áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó nhà nước thông qua các cơ quan nhà nước cụ thể hoặc nhà chức trách có thẩm quyền tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật để tạo ra các quy định làm phát 9 sinh, thay đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt những quan hệ pháp luật cụ thể [28, tr.
Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật cụ thể có những nét đặc thù riêng. Mục đích trực tiếp của áp dụng pháp luật là bảo đảm cho những qui phạm pháp luật được thực hiện triệt để trong đời sống thực tế. Thiếu hình thức thực hiện này trong nhiều trường hợp các qui phạm pháp luật không thể bảo đảm trở thành hiện thực trong thực tế. Bởi vì có những trường hợp, nếu không có sự tác động của nhà nước thì nhiều qui phạm pháp luật sẽ không được thực hiện không đúng.
Như vậy, áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính tổ chức, tính quyền lực nhà nước, do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện (hoặc các tổ chức xã hội được trao quyền) nhằm áp dụng các qui phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể như hoạt động áp dụng PLHS. Áp dụng PLHS là hình thức thực hiện pháp luật trong lĩnh vực hình sự, trong đó nhà nước thông qua các cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc người có thẩm quyền tổ chức cho các chủ thể quan hệ PLHS thực hiện những quy định của PLHS hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của PLHS từ đó tạo ra những quyết định làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ PLHS. Hoạt động áp dụng PLHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội bắt đầu từ quá trình giải quyết vụ án hình sự như: tiếp nhận tin báo, tố giác, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đối với người dưới 18 tuổi khi họ thực hiện hành vi phạm tội. Hoạt động này do nhiều chủ thể khác nhau tiến hành tùy theo từng giai đoạn trong quá trình TTHS.
Hoạt động này do nhiều chủ thể khác nhau thực hiện ở mỗi giai đoạn khác nhau bao gồm các nội dung như: định tội danh, quyết định hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự… Ngoài ra, trong BLHS 2015 tại Điều 30 quy định như sau: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong Bộ 10 luật này do TA quyết định áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người, pháp nhân thương mại đó”. Tóm lại, từ những phân tích trên có thể đưa ra khái niệm áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội như sau: Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là hoạt động của Tòa án sau khi đã xác định được hành vi của người dưới 18 tuổi thực hiện, có lỗi, xâm phạm quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ để đưa ra biện pháp xử lý tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cho các quan hệ xã hội của hành vi phạm tội mà bị cáo dưới 18 tuổi đã thực hiện. Hoạt động áp dụng hình phạt của Tòa án đối với người dưới 18 tuổi thực hiện bao gồm việc xác định loại hình phạt và việc xác định khung hình phạt tương ứng trong phạm vi quy định của BLHS đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi. Đặc điểm của áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là một hình thức cụ thể trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nên khi thực hiện người áp dụng hình phạt phải tuân theo những nguyên tắc chung và quy trình chung.
Bên cạnh đó, áp dụng hình phạt cũng có những đặc điểm riêng biệt sau đây: Một là: Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội do Tòa án nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện. Theo quy định trong Hiến pháp 2013 tại Khoản 1 Điều 31 quy định như sau: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của TA đã có hiệu lực pháp luật”. Tại Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp 2013 cũng quy định: “TA nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Điều 26 BLHS 2015 cũng quy định: “Hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự và do Tòa án quyết định”.
Như vậy, hình phạt là một biện pháp cưỡng 11 chế nhà nước được TAND – cơ quan duy nhất có quyền nhân danh Nhà nước quyết định áp dụng đối với người phạm tội hay pháp nhân thương mại phạm tội, không một chủ thể nào khác ngoài TA có quyền quyết định áp dụng hình phạt. Đối với trường hợp người phạm tội là người dưới 18 tuổi thì việc áp dụng hình phạt cũng chỉ do Tòa án quyết định. Hai là: Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi do Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân tiến hành đối với người dưới 18 tuổi thực hiện tội phạm theo một trật tự pháp lý nhất định được quy định trong BLHS. Chỉ những người thuộc Hội đồng xét xử tức là Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân mới có quyền áp dụng một loại hình phạt nào đó đối với chủ thể thực hiện tội phạm mà chủ thể ấy là những người dưới 18 tuổi thì trình tự thủ tục tố tụng cũng như những căn cứ pháp lý áp dụng lại theo một trình tự riêng biệt được quy định tại Chương XII của BLHS và Chương XXVIII của BLTTHS.
Các nguyên tắc trong áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Việc áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội cũng giống như áp dụng hình phạt đối với người trên 18 tuổi cần phải tuân thủ những nguyên tắc chung như: nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa đảm bảo cho hoạt động áp dụng hình phạt Tòa án phải tuân thủ nghiêm chỉnh các quy định của BLHS; nguyên tắc nhân đạo trong áp dụng hình phạt thể hiện sự khoan hồng của Đảng và Nhà nước đối với người phạm tội dưới 18 tuổi; nguyên tắc công bằng đảm bảo cho sự bình đẳng trước pháp luật về giới tính, dân tộc, trình độ… Ngoài ra việc áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội phải tuân thủ những nguyên tắc được quy định trong BLHS.