Luận án Thơ Việt Nam Những Năm Đầu Thế Kỷ XXI - Đa dạng và Chuyển Động

Khám phá luận án tiến sĩ về thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI. Phân tích sâu sắc các trào lưu, tác giả và đặc trưng nghệ thuật của nền thơ ca đương đại.

• Tác giả: Trần Thị Minh Tâm
• Người hướng dẫn: GS. Lê Văn Lân
• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thơ Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ văn học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận án tiến sĩ văn học thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI

Luận án tiến sĩ của Trần Thị Minh Tâm thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội nghiên cứu toàn diện về thơ Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XXI. Đề tài do Giáo sư Lê Văn Lân hướng dẫn, chuyên ngành Văn học Việt Nam. Nghiên cứu tập trung vào lực lượng sáng tác, các thế hệ nhà thơ, quan niệm thơ mới và những chuyển động nội dung. Thơ Việt Nam thời kỳ này trải qua quá trình cách tân mạnh mẽ. Ba khuynh hướng sáng tạo tiêu biểu xuất hiện rõ nét. Đó là bảo tồn giá trị truyền thống, cách tân trên nền tảng truyền thống và cách tân triệt để. Chủ đề thơ mở rộng từ lịch sử dân tộc đến tình yêu, bản thể cá nhân. Phương pháp biểu đạt cũng đa dạng hơn với ngôn ngữ đời thường và hình ảnh siêu thực.

1.1. Lý do và mục đích nghiên cứu luận án

Luận án xuất phát từ nhu cầu hệ thống hóa những đánh giá về thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI. Giai đoạn này chứng kiến sự vận động mạnh mẽ cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật. Mục đích nghiên cứu nhằm làm rõ đặc điểm, xu hướng phát triển của thi ca đương đại. Nghiên cứu cũng xác định đóng góp của các nhà thơ tiêu biểu. Đồng thời, luận án chỉ ra những chuyển đổi cơ bản trong quan niệm sáng tạo thơ ca. Đây là cơ sở để đánh giá khách quan vị trí thơ Việt trong dòng chảy văn học dân tộc.

1.2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm thơ Việt Nam và các nhà thơ hoạt động trong giai đoạn đầu thế kỷ XXI. Phạm vi thời gian tập trung vào khoảng hai thập niên đầu của thế kỷ. Phương pháp nghiên cứu kết hợp nhiều cách tiếp cận khác nhau. Phương pháp lịch sử - văn hóa được áp dụng để hiểu bối cảnh xã hội. Phương pháp phân tích văn bản giúp làm rõ kỹ thuật nghệ thuật. Phương pháp so sánh đối chiếu phát hiện sự khác biệt giữa các khuynh hướng sáng tạo. Hệ thống hóa và thống kê cũng được sử dụng để tổng hợp dữ liệu.

II. Phân tích các khuynh hướng sáng tạo và chuyển động nội dung thơ

Thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI thể hiện sự phân hóa rõ rệt thành ba khuynh hướng sáng tạo chính. Khuynh hướng thứ nhất bảo tồn các giá trị thơ truyền thống với thể loại và ngôn ngữ quen thuộc. Khuynh hướng thứ hai cách tân trên cơ sở truyền thống, kết hợp yếu tố mới với nền tảng cũ. Khuynh hướng thứ ba cách tân triệt để, thách thức mọi quy ước thẩm mỹ. Về nội dung, cảm hứng dân tộc lịch sử chiếm vị trí quan trọng. Biển đảo quê hương trở thành chủ đề nổi bật nhất trong dòng thơ lịch sử. Thơ thế sự ngày càng chiếm vị trí chủ đạo, phản ánh hiện trạng xã hội thời kỹ trị. Tình yêu và khát khao nhục cảm được khám phá sâu hơn. Cái tôi bản thể đi vào vùng mờ tâm linh, vô thức, đậm chất siêu thực.

2.1. Khuynh hướng cách tân thơ triệt để

Khuynh hướng cách tân triệt để tạo ra những tranh luận lớn trong giới văn học. Các nhà thơ nhóm Mở Miệng, Ngựa Trời thách thức công chúng bằng thơ gây sốc. Đinh Linh, Nguyễn Hữu Hồng Minh thực hiện cuộc nổi loạn ngôn từ đầy táo bạo. Trần Nguyễn Anh phát triển loại thơ thị giác hoàn toàn mới lạ. Những cách tân cực đoan này chủ yếu xuất hiện từ môi trường mạng Internet. Chúng dấy lên câu hỏi cơ bản: đâu là giới hạn thẩm mỹ của thơ ca? Thế nào là thơ và thế nào là phi thơ? Các tranh luận không dứt phản ứng đa chiều từ công chúng và giới chuyên môn.

2.2. Thơ tình yêu và khát khao nhục cảm

III. Phương pháp đa dạng hóa nghệ thuật biểu hiện trong thơ

Nghệ thuật biểu hiện thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI có sự đa dạng hóa mạnh mẽ. Đường biên thể loại được mở rộng đáng kể so với giai đoạn trước. Thơ tự do, thơ xuôi, thơ hỗn hợp thể loại xuất hiện ngày càng nhiều. Thể thơ truyền thống như lục bát, thơ Đường luật cũng được cách tân. Hệ thống ngôn ngữ có hai xu hướng rõ rệt. Một là ngôn ngữ giản dị, trong sáng, hàm súc theo truyền thống. Hai là gia tăng ngôn ngữ đời thường, trần tục mang tính cách tân. Nhiều nhà thơ thử nghiệm chất liệu biểu đạt ngoài ngôn ngữ chữ viết. Hệ thống hình ảnh cũng chuyển biến với hình ảnh đời thường và hình ảnh lạ hóa siêu thực. Giọng điệu thơ hướng tới đa giọng, từ độc thoại đến đối thoại phức điệu.

3.1. Mở rộng đường biên thể loại và tự do hóa hình thức

Thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI phá vỡ nhiều quy ước về thể loại truyền thống. Giới hạn giữa thơ và văn xuôi trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Thơ xuôi, thơ văn xuôi được nhiều nhà thơ ưa chuộng sáng tạo. Hình thức thơ được tự do hóa tối đa, không còn ràng buộc bởi vần luật cố định. Cách tân thể thơ truyền thống vẫn được duy trì nhưng mang hơi thở mới. Lục bát được biến đổi với nhịp điệu phá cách đầy sáng tạo. Thơ Đường luật cũng được làm mới bằng ngôn ngữ và hình ảnh đương đại. Sự đa dạng hình thức phản ánh tinh thần tự do sáng tạo của nhà thơ thế kỷ mới.

3.2. Hệ thống hình ảnh và ngôn ngữ biểu đạt

Ngôn ngữ thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI có sự chuyển đổi đáng chú ý. Xu hướng gia tăng ngôn ngữ đời thường, trần tục ngày càng phổ biến. Nhiều nhà thơ sử dụng từ ngữ bình dân, khẩu ngữ trong sáng tác. Hệ thống hình ảnh cũng đa dạng hơn với hình ảnh đời thường và siêu thực. Hình ảnh lạ hóa mang màu sắc siêu thực tạo hiệu quả thẩm mỹ mới. Thử nghiệm chất liệu biểu đạt ngoài ngôn ngữ như hình ảnh, ký hiệu xuất hiện. Thơ thị giác kết hợp chữ viết với bố cục hình khối trực quan. Hướng tới đa giọng điệu từ độc thoại nội tâm đến đối thoại phức điệu.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu thơ Việt Nam đương đại

Nghiên cứu về thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI cho thấy bức tranh đa dạng, phong phú. Lực lượng sáng tác bao gồm nhiều thế hệ nhà thơ từ già đến trẻ. Các hoạt động thơ diễn ra sôi nổi cả trong đời thường và trên không gian mạng. Internet đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối thơ trong nước và hải ngoại. Trào lưu Tân hình thức từ hải ngoại nhanh chóng thâm nhập vào Việt Nam. Các trang web, blog chuyên biệt thúc đẩy văn học phát triển cả về cách tân và bản sắc. Kết quả nghiên cứu là cơ sở đánh giá khách quan vị trí thơ Việt đương đại. Đồng thời, luận án mở hướng nghiên cứu tiếp theo cho các nhà phê bình văn học. Ứng dụng trong giảng dạy văn học tại các trường đại học cũng rất giá trị.

4.1. Vai trò của Internet trong phát triển thơ đương đại

Internet trở thành công cụ quan trọng thúc đẩy thơ Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Mạng Internet là cầu nối giữa thơ trong nước và thơ Việt ở hải ngoại. Trước đây, kết nối này rất khó khăn và hiếm hoi xảy ra. Các web nghiên cứu văn học cập nhật lý thuyết mới cho người sáng tác và phê bình. Trang web tạp chí, blog cá nhân của nhà nghiên cứu uy tín đóng vai trò lập ngôn. Những cách tân cực đoan nhất xuất hiện từ môi trường mạng Internet. Thơ thách thức công chúng của nhóm Mở Miệng, Ngựa Trời lan tỏa qua mạng. Internet cũng giúp nhà thơ trong nước truyền bá tác phẩm ra nước ngoài hiệu quả.

4.2. Ý nghĩa và hướng nghiên cứu tiếp theo

Luận án cung cấp cái nhìn toàn diện về thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý giá cho sinh viên và nhà nghiên cứu. Ứng dụng trong giảng dạy văn học hiện đại tại các trường đại học rất thiết thực. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể đi sâu vào từng tác giả, tác phẩm cụ thể. So sánh thơ Việt Nam với thơ các nước trong khu vực cũng là hướng triển vọng. Nghi cứu ảnh hưởng của công nghệ số đến sáng tạo thơ cần được quan tâm nhiều hơn. Đánh giá tác động của toàn cầu hóa đến bản sắc thi ca dân tộc cần tiếp tục. Luận án đặt nền móng cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về thơ đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận án đƣợc triển khai qua bốn chƣơng: - Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu - Chƣơng 2: Khái quát thơ Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI - Chƣơng 3. Những chuyển động của nội dung thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI. Đa dạng hóa nghệ thuật biểu hiện 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Thơ đầu thế kỷ XXI đang vận động, do đó hầu nhƣ chƣa có công trình khảo cứu chuyên sâu về nó. Có chăng, nó chỉ xuất hiện thoáng qua trong các công trình nghiên cứu về thơ sau 1975 hoặc thơ sau đổi mới 1986.

Tuy nhiên các tiểu luận, các bài viết nhỏ bàn về thơ đầu thế kỷ XXI đăng trên tạp chí chuyên ngành, diễn đàn văn nghệ, blog, website văn học lại vô cùng phong phú. Qua nghiên cứu tƣ liệu chúng tôi thấy có 3 xu hƣớng nghiên cứu: thứ nhất là những đánh giá chung về thơ giai đoạn này; thứ hai là những nhận định về một số đặc điểm nội dung, nghệ thuật của giai đoạn thơ, và thứ ba là những nghiên cứu về tác giả hoặc tác phẩm cụ thể. Những đánh giá chung về thơ Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI Đánh giá thơ đầu thế kỷ XXI cho đến nay còn có nhiều ý kiến trái chiều. Trong kỷ yếu hội thảo Thơ Việt hiện đại nhìn từ miền Trung [124], nhiều ý kiến tỏ ra bi quan “thơ đang có vấn đề và cần đổi mới nó” (Hữu Thỉnh), “tình trạng vè hóa thơ, cũ hóa, văn xuôi hóa thơ” (Nguyễn Trọng Tạo), “thơ của chúng ta èo uột, làng nhàng, thiếu bứt phá, thiếu thăng hoa” (Nguyễn Hoàng Đức), “Cái khó mà thơ lâm phải hiện nay là thời kỳ giáp hạt tƣ tƣởng, sự khủng hoảng của nó cũng do đó mà ra.

Nghĩa là diện mạo thơ nhợt nhạt, cũ kỹ, không có gì đáng để bàn. Nhƣng ở chiều ngƣợc lại, Đông Hà lại cho rằng thơ nói riêng và văn chƣơng đầu thế kỷ XXI nói chung có diện mạo đa màu sắc: “nhìn một cách khái quát, văn chƣơng Việt đang mang một diện mạo đa màu sắc. Có thứ văn chƣơng giải trí, văn chƣơng giãi bày, văn chƣơng dƣỡng già, văn chƣơng phô diễn và văn chƣơng nghề nghiệp” [dẫn theo Lê Minh Phong, 150]. Đồng quan điểm, nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hóa Inrasara còn cho rằng thơ đƣơng đại đang vận động và phát triển không 8 ngừng, nhƣng phê bình hiện đại thì không theo kịp sự phát triển của thơ để làm nhiệm vụ cầu nối giữa thơ và công chúng: “Các nhà thơ đƣơng đại không viết khi đã xác định con đƣờng, hay nói theo giọng thời thƣợng - khi đã "tìm thấy mình", mà vừa viết vừa tự khám phá chính mình… Họ viết - thế thôi.

Liên tục chuyển động và thay đổi. Không nhiều nhà phê bình nhận ra điều đó. Rất ít nhà phê bình theo kịp sự chuyển động của họ. Không theo kịp, nhà phê bình mãi ở lại căn chòi mĩ học cũ để nhìn về thơ đƣơng đại, nhận định và phán xét nó.

Về xu hướng phát triển thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI, nhiều ngƣời cho rằng, thơ đang vận động với nhiều xu hƣớng, khuynh hƣớng với nhiều trào lƣu và trƣờng phái. Trong bài viết Ba khuynh hướng vận động của thơ Việt Nam đương đại, Nguyễn Thanh Tâm căn cứ trên những biểu hiện về mặt quan niệm thơ, cách kiến tạo thi ảnh, các phƣơng tiện cấu trúc thi giới, những ứng xử với ngôn ngữ, những động hình của tƣ duy và mỹ cảm. nhận định thơ Việt Nam sau 1975 vận hành theo ba khuynh hƣớng lớn: Khuynh hƣớng bảo tồn những giá trị thơ truyền thống/ Khuynh hƣớng cách tân/ Khuynh hƣớng cách tân trên cơ sở kế thừa truyền thống. Khuynh hƣớng cách tân lại có thể chia ra hai hƣớng chuyển động - cách tân về nội dung thể tài, thi hứng và cách tân về hình thức ngôn ngữ thi ca.

Nhƣng đồng thời Nguyễn Thanh Tâm cũng nhận thấy việc chia thành ba khuynh hƣớng nhƣ vậy chỉ có tính chất tƣơng đối vì “tác giả của khuynh hƣớng này có lúc, có chỗ lại giao thoa, thâm nhập vào khuynh hƣớng khác, không phải là những khuôn hình cố định, bất biến”. Ngoài cách chia này, theo tác giả còn có thể chia khuynh hƣớng phát triển của thơ theo nhiều tiêu chí khác nữa. Từ góc độ thể loại, có thể thấy thơ Việt sau 1975 rẽ làm hai nhánh: phát huy thế mạnh của các thể loại đã có/ sáng tạo hình thức thể loại mới. Từ phƣơng pháp sáng tác, thi pháp có thể thấy sự hiện diện của thơ cổ điển, lãng mạn, tƣợng trƣng, siêu thực, tân cổ điển,.

Từ góc độ ngƣời tiếp nhận lại có thể nhận thấy hai hiện trạng: thơ dành cho đại chúng (văn học phổ thông) và thơ chỉ dành cho những tầng lớp tinh tuyển - thơ khó. Từ lý thuyết hệ hình lại có thể nhận ra dấu vết của kiểu thơ thuộc hệ hình Tiền hiện đại/ Hiện đại/ Hậu hiện đại [174]. Inrasara nhìn ở góc độ các trào lƣu văn học thì chia thơ Việt đầu thế kỷ XXI ra 5 trào lƣu chính: Thơ “cổ truyền”, thơ tân hình thức (new formalism poetry, thơ 9 nữ quyền luận, thơ thị giác (visual poetry) trong đó thơ trình diễn (poetry performance) là một nhánh nổi bật, trào lƣu thơ hậu hiện đại” [70]. Trong các trào lƣu thơ đó, trào lƣu hậu hiện đại nhận đƣợc sự quan tâm của đông đảo giới phê bình cũng nhƣ bản thân các nhà thơ.

Sự xuất hiện của thơ hậu hiện đại vào cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI khiến cho phê bình văn học sôi động hẳn lên. Cuộc trao đổi - đối thoại về chủ nghĩa hậu hiện đại trên phƣơng diện lý thuyết và biểu hiện thực tế của nó trong văn học Việt Nam tạo thành một sự kiện đáng chú ý trên một số diễn đàn, gồm cả báo mạng internet và báo viết. Báo điện tử Tổ quốc có các bài viết: “Câu chuyện về một kiểu cắt nghĩa xã hội” (Lã Nguyên), “Văn chƣơng Hậu hiện đại, nhìn từ góc độ sáng tác” (Lê Anh Hoài), “Đối thoại về con đƣờng đi vào văn chƣơng hậu hiện đại Việt Nam” (Inrasara), “Một cái nhìn về thực tiễn văn chƣơng hậu hiện đại” (Phùng Gia Thế). Tạp chí Hồng Lĩnh cũng đăng loạt bài: “Tiếp nhận những cách tân của chủ nghĩa hiện đại và hậu hiện đại” (Hoàng Ngọc Hiến), “Về lối viết hậu hiện đại trong văn học ta” (Hà Quảng).

Bản tin Lý luận phê bình văn học nghệ thuật số 10/2009 có bài: “Nhận biết về chủ nghĩa hậu hiện đại trong nghệ thuật” (Hồ Sĩ Vịnh). Đến cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI, nhận diện phê bình văn học hậu hiện đại (trong đó có nhận diện, phê bình thơ hậu hiện đại) ở nƣớc ta tạo thành một vệt đậm và gây chú ý cả các tác giả ở hải ngoại. Nhìn chung các ý kiến đánh giá về thơ hậu hiện đại có thể quy về ba nhóm. Nhóm thứ nhất kịch liệt phản đối loại thơ này.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hoà thì cho rằng: “hậu hiện đại là một cái áo quá rộng cho một cơ thể còm” và đề xuất “hãy đi hết hiện đại đã rồi hãy nghĩ đến hậu hiện đại” [58]. Nhà phê bình Đỗ Ngọc Yên thì cho thơ cách tân (hiện đại, hậu hiện đại) chỉ là một mớ hỗn độn “nhân danh cách tân nhiều ngƣời đã cho ra đời một thứ chẳng biết gọi là gì: văn nói, ghi chép, nhật ký,. chỉ biết rằng nó giống nhƣ món “óc sống” khiến công chúng không thể nào tiêu hóa nổi” [216]. Ở phía bên kia, Inrasara là ngƣời nhiệt thành ca ngợi thơ hậu hiện đại: “Thơ hậu hiện đại là trò chơi địa phƣơng của những kẻ tự nguyện sáng tác ngoài lề trong thời đại toàn cầu hóa.

Với tinh thần phá chấp triệt để qua tầm nhìn rộng mở và thái độ dân chủ tuyệt đối, thế hệ nhà thơ hậu hiện đại hôm nay là kẻ sáng tạo tiền vệ đang đổi mới thơ Việt, đổi mới cách viết và cách đọc, qua đó thúc đẩy công cuộc 10 giải lãnh thổ hoá deterritorialize, giải quốc gia hoá denationalize và giải địa phƣơng hóa delocalize văn học. Họ đang có đó, nhƣ một hiện tƣợng” [71]. Thậm chí Inrasara còn kỳ vọng thơ hậu hiện đại có thể “làm một cuộc cách mạng cho thơ Việt” [71]. Một số nhà nghiên cứu thì có cái nhìn toàn diện hơn, một mặt họ thừa nhận những sáng tạo thơ theo lối hiện đại và hậu hiện đại là những nỗ lực đáng đƣợc trân trọng trong hành trình cách tân thơ Việt, có những tác phẩm thực sự giá trị; mặt khác họ phê phán những sáng tạo cực đoan đang phá hoại giá trị thẩm mĩ của thơ ca.

Nguyễn Thanh Tâm trong bài viết Bắt mạch thơ hiện nay một mặt “quả quyết rằng thơ hiện nay có nhiều sự cách tân, và sự thật có nhiều cách tân có giá trị, có không ít bài thơ, tập thơ hay đƣợc công chúng đánh giá cao” nhƣng mặt khác tác giả cũng chỉ ra hiện trạng cũng còn nhiều ngƣời nhân danh sáng tạo, cách tân đẩy thơ đến cực đoan, bế tắc “Có bài thơ nhƣ là tiếng chửi, tục tĩu không chịu đƣợc. Có bài thơ ù lì, tăm tối nhƣ hũ nút, tịnh không một tín hiệu dẫn đƣờng nào đến ánh sáng nghệ thuật. Nhân danh vô thức, tiềm thức, nhân danh sự tạo nghĩa của ngôn từ trong những ngẫu hợp bất định, những tác giả này cho ra đời những văn bản “vô nghĩa lý”, siêu hình hết mức. Lại có những bài thơ đầy tính hận thù, hậm hực với tƣ tƣởng chính trị, văng đủ thứ trong thơ, lôi tuột tất cả ra vỉa hè, xuống lòng đƣờng để tung hô thứ triết lý sống hết sức tầm thƣờng” [172].

Về lực lượng sáng tác, nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận vai trò của các nhà thơ trẻ. Trong bài viết Cách tân nghệ thuật và thơ trẻ đương đại, Lƣu Khánh Thơ nhận thấy nỗ lực làm mới của thơ trẻ: “Có thể thấy rằng thơ trẻ đang cố gắng để khác các thế hệ đi trƣớc. Cái mạnh của lớp trẻ hôm nay là họ đang tạo ra một không khí dân chủ trên thi đàn với nhiều giọng điệu, nhiều khuynh hƣớng. Họ đƣợc tự do trong cảm xúc, trong các cách thể hiện.

Hầu nhƣ đối với họ không có điều gì là cấm kỵ, không có điều gì phải né tránh. Dễ nhận thấy một điều rằng, những ngƣời làm thơ trẻ hôm nay hƣớng sự chú ý của mình vào việc khai thác tâm trạng cá nhân. Họ tinh tế, nhạy bén với những cảm xúc riêng tƣ, đơn lẻ nhƣng ít khi mở ra, vƣơn tới những vấn đề xã hội rộng lớn. Những vấn đề quan thiết của đời sống cộng đồng ít có tác động đến những bài thơ của họ.