Luận án tiến sĩ vận dụng quy tắc taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của ngân hàng nhà nước việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích việc vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Trần Ân
• Người hướng dẫn: PGS. Lý Hoàng Ánh
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Vận Dụng Quy Tắc Taylor Trong Cơ Chế Điều Hành Lãi Suất Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài
• Tổng quan về công trình nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp và hạn chế của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUY TẮC TAYLOR VÀ VAI TRÒ QUY TẮC TAYLOR TRONG CƠ CHẾ ĐIỀU HÀNH LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG – SỰ VẬN DỤNG Ở CÁC NƯỚC VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
• 1.1. Những vấn đề cơ bản về quy tắc Taylor
• 1.1.1. Quy tắc Taylor tính lãi suất chính sách
• 1.1.2. Các thành tố quyết định tính chính xác của quy tắc Taylor
• 1.1.2.1. Lãi suất thực cân bằng (r*) hay Lãi suất tự nhiên
• 1.1.2.2. Lạm phát mục tiêu
• 1.1.2.3. Độ lệch sản lượng
• 1.1.2.4. Một số khái niệm kinh tế vĩ mô
• 1.1.2.5. Ý nghĩa của các khái niệm độ lệch lãi suất, độ lệch lạm phát và độ lệch sản lượng và độ lệch thất nghiệp
• 1.1.3. Quan hệ giữa các thành tố và ý nghĩa các hệ số trong quy tắc Taylor
• 1.1.3.1. Quan hệ giữa các thành tố
• 1.1.3.2. Các ý nghĩa của hệ số trong quy tắc Taylor
• 1.1.4. Các dạng phát triển của quy tắc Taylor và mô hình kinh tế lượng
• 1.1.4.1. Dạng phát triển nhìn từ quá khứ (back-looking)
• 1.1.4.2. Dạng phát triển hướng về tương lai (forward-looking)
• 1.1.4.3. Dạng hỗn hợp (hybrid)
• 1.1.4.4. Dạng kết hợp với các mô hình khác
• 1.2. Vận dụng quy tắc Taylor trong chính sách lãi suất của ngân hàng trung ương
• 1.2.1. Các mục tiêu và công cụ chính sách của ngân hàng trung ương
• 1.2.2. Chính sách lãi suất và cơ chế điều hành lãi suất của ngân hàng trung ương
• 1.2.3. Cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ
• 1.2.4. Vai trò của quy tắc Taylor trong chính sách lãi suất của ngân hàng trung ương
• 1.2.5. Quy tắc Taylor trong nền kinh tế mở
• 1.3. Vận dụng quy tắc Taylor trong chính sách lãi suất của một số ngân hàng trung ương trên thế giới
• 1.3.1. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed)
• 1.3.2. Ngân hàng Trung ương Anh
• 1.3.3. Ngân hàng Trung ương Châu Âu
• 1.3.4. Ngân hàng Trung ương Nhật Bản
• 1.3.5. Ngân hàng Trung ương Úc
• 1.3.6. Điều kiện vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của ngân hàng trung ương
• 1.3.7. Các thuận lợi và khó khăn khi vận dụng quy tắc Taylor tại Việt Nam
• 1.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM BẰNG QUY TẮC TAYLOR
• 2.1. Phương pháp tính toán thông thường
• 2.1.1. Quy tắc Taylor sử dụng trong phương pháp tính toán thông thường
• 2.1.2. Phương pháp phân tích chính sách lãi suất bằng quy tắc Taylor (1993) theo tính toán thông thường
• 2.2. Phương pháp phân tích chính sách lãi suất bằng mô hình kinh tế lượng
• 2.2.1. Mô hình kinh tế lượng theo quy tắc Taylor
• 2.2.2. Các mô hình dự báo tỉ lệ lạm phát và sản lượng
• 2.2.3. Phân tích tác động giữa các biến it, INF và OGAP qua mô hình VAR(p)
• 2.2.3.1. Lựa chọn độ trễ tối ưu của mô hình VAR
• 2.2.3.2. Kiểm định tính ổn định của mô hình VAR(p)
• 2.2.3.3. Kiểm định quan hệ nhân quả (causality test) trong mô hình VAR(p)
• 2.2.3.4. Hàm phản ứng đẩy (IRF)
• 2.2.3.5. Phân rã phương sai
• 2.2.4. Chính sách tiền tệ tối ưu: tối thiểu hóa hàm tổn thất
• 2.2.4.1. Mô hình hàm tổn thất của ngân hàng trung ương
• 2.2.4.2. Phương pháp mô phỏng ngẫu nhiên tối ưu hóa hàm tổn thất
• 2.2.5. Quy tắc Taylor với tổng phương tiện thanh toán M2
• 2.3. Cơ sở dữ liệu nghiên cứu
• 2.3.1. Nguồn gốc dữ liệu
• 2.3.2. Giả thiết điều kiện áp dụng quy tắc Taylor và phương pháp xử lý dữ liệu
• 2.4. Ưu điểm và hạn chế của các phương pháp phân tích thực trạng chính sách lãi suất
• 2.4.1. Phương pháp tính toán thông thường
• 2.4.2. Phương pháp phân tích chính sách lãi suất bằng mô hình kinh tế lượng
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ ĐIỀU HÀNH LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM QUA PHÂN TÍCH BẰNG QUY TẮC TAYLOR
• 3.1. Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.1.1. Mục tiêu chính sách tiền tệ
• 3.1.2. Công cụ chính sách tiền tệ quốc gia
• 3.1.3. Cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.1.4. Các loại lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.1.5. Các cột mốc thay đổi cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.1.6. Một số nhận xét về cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam
• 3.1.7. Tiến trình cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.2. Phân tích thực trạng chính sách lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam bằng quy tắc Taylor
• 3.2.1. Phương pháp tính toán thông thường với các hệ số mặc định
• 3.2.2. Phương pháp phân tích chính sách lãi suất bằng mô hình kinh tế lượng
• 3.3. Thành công và hạn chế của cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.3.1. Thành công của cơ chế điều hành lãi suất
• 3.3.2. Hạn chế của cơ chế điều hành lãi suất
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP CƠ BẢN VẬN DỤNG QUY TẮC TAYLOR TRONG CƠ CHẾ ĐIỀU HÀNH LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 4.1. Chiến lược phát triển kinh tế Việt Nam năm 2011 – 2020
• 4.2. Định hướng phát triển chính sách tiền tệ năm 2011 – 2020
• 4.3. Các giải pháp cơ bản vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 4.3.1. Nhóm giải pháp vĩ mô
• 4.3.2. Nhóm giải pháp kỹ thuật
• 4.4. Kết luận chương 4
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Quy tắc Taylor và cơ sở lý luận

Quy tắc Taylor là một công cụ quan trọng trong việc xác định lãi suất chính sách dựa trên các biến số kinh tế vĩ mô như lạm phát và độ lệch sản lượng. Quy tắc này được phát triển bởi John B. Taylor vào năm 1993 và đã được áp dụng rộng rãi trong chính sách tiền tệ của nhiều Ngân hàng Trung ương trên thế giới. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cũng đang nghiên cứu và vận dụng quy tắc này để điều hành lãi suất điều hành một cách hiệu quả hơn. Quy tắc Taylor không chỉ giúp ổn định lạm phát mà còn hỗ trợ tăng trưởng kinh tế thông qua việc điều chỉnh lãi suất phù hợp với tình hình kinh tế.

1.1. Các thành tố của Quy tắc Taylor

Quy tắc Taylor dựa trên ba thành tố chính: lãi suất thực cân bằng (r), lạm phát mục tiêu (π), và độ lệch sản lượng (OGAP). Lãi suất thực cân bằng là mức lãi suất không gây áp lực lạm phát hoặc suy thoái. Lạm phát mục tiêu là mức lạm phát mà Ngân hàng Trung ương mong muốn đạt được. Độ lệch sản lượng phản ánh sự chênh lệch giữa sản lượng thực tế và sản lượng tiềm năng của nền kinh tế. Sự kết hợp của ba thành tố này giúp xác định lãi suất chính sách một cách chính xác và hiệu quả.

1.2. Vai trò của Quy tắc Taylor trong chính sách tiền tệ

Quy tắc Taylor đóng vai trò quan trọng trong việc điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung ương. Nó giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định về lãi suất điều hành dựa trên các chỉ số kinh tế vĩ mô. Quy tắc này cũng giúp giảm thiểu sự bất ổn trong nền kinh tế bằng cách điều chỉnh lãi suất phù hợp với tình hình lạm phát và tăng trưởng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu.

II. Phương pháp phân tích và ứng dụng

Luận án sử dụng các phương pháp phân tích kinh tế lượng để đánh giá hiệu quả của Quy tắc Taylor trong việc điều hành lãi suất điều hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Các mô hình kinh tế lượng như VAR (Vector Autoregression) và mô phỏng ngẫu nhiên được áp dụng để phân tích tác động của lãi suất đến các biến số kinh tế vĩ mô như lạm phát và tăng trưởng GDP. Kết quả nghiên cứu cho thấy quy tắc Taylor có thể là công cụ hữu ích trong việc điều hành lãi suất tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển đổi và hội nhập.

2.1. Phương pháp kinh tế lượng

Phương pháp kinh tế lượng được sử dụng để kiểm định tính hiệu quả của Quy tắc Taylor trong việc điều hành lãi suất điều hành. Mô hình VAR được áp dụng để phân tích mối quan hệ giữa lãi suất, lạm phát và tăng trưởng GDP. Kết quả cho thấy lãi suất có tác động đáng kể đến lạm phát và tăng trưởng kinh tế, điều này khẳng định vai trò quan trọng của chính sách tiền tệ trong việc ổn định nền kinh tế.

2.2. Mô phỏng ngẫu nhiên

Mô phỏng ngẫu nhiên được sử dụng để tối ưu hóa hàm tổn thất trong chính sách tiền tệ. Phương pháp này giúp xác định các hệ số tối ưu trong Quy tắc Taylor để đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Kết quả mô phỏng cho thấy việc áp dụng quy tắc Taylor có thể giảm thiểu sự bất ổn trong nền kinh tế và cải thiện hiệu quả của chính sách tiền tệ.

III. Thực trạng và giải pháp

Luận án phân tích thực trạng cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và đề xuất các giải pháp để vận dụng Quy tắc Taylor một cách hiệu quả. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc áp dụng quy tắc Taylor có thể giúp NHNN điều hành lãi suất một cách linh hoạt và phù hợp với tình hình kinh tế. Các giải pháp bao gồm cải thiện hệ thống dữ liệu kinh tế vĩ mô, nâng cao năng lực phân tích và dự báo, và tăng cường minh bạch trong chính sách tiền tệ.

3.1. Thực trạng điều hành lãi suất

Thực trạng cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho thấy sự thiếu linh hoạt trong việc điều chỉnh lãi suất theo tình hình kinh tế. Việc áp dụng Quy tắc Taylor có thể giúp NHNN điều hành lãi suất một cách chủ động và hiệu quả hơn, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế đang chịu nhiều tác động từ bên ngoài.

3.2. Giải pháp vận dụng Quy tắc Taylor

Các giải pháp để vận dụng Quy tắc Taylor bao gồm cải thiện hệ thống dữ liệu kinh tế vĩ mô, nâng cao năng lực phân tích và dự báo, và tăng cường minh bạch trong chính sách tiền tệ. Việc áp dụng quy tắc Taylor một cách hiệu quả sẽ giúp NHNN điều hành lãi suất một cách linh hoạt và phù hợp với tình hình kinh tế, từ đó hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và ổn định lạm phát.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế "Vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Trần Ân thực hiện tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2017), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lý Hoàng Ánh, thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 62.01).

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập tài chính quốc tế sâu rộng, cơ chế điều hành chính sách tiền tệ (CSTT) của các ngân hàng trung ương (NHTW) đối mặt với nhiều thách thức lớn. Quá trình phát triển các công cụ tài chính phái sinh phức tạp (như chứng khoán đảm bảo bằng tài sản thế chấp MBS, giấy nợ đảm bảo bằng tài sản CDO, hợp đồng hoán đổi tổn thất tín dụng CDS) làm cho cầu tiền trở nên kém ổn định, khiến việc kiểm soát khối lượng tiền tệ (M1, M2) không còn duy trì được hiệu quả điều hành như trước (Orphanides 2007). Các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và khủng hoảng nợ công châu Âu năm 2011 cho thấy sự cần thiết của việc điều hành lãi suất có tính nguyên tắc và khoa học. Tại Việt Nam, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) biến động mạnh trong giai đoạn 2008 (tăng 19,89%) và 2011 (tăng 18,13%), đặt ra yêu cầu xác định mức lãi suất điều hành phù hợp để cân bằng giữa mục tiêu kiềm chế lạm phát và ổn định tăng trưởng kinh tế.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: phần lớn các công trình trước đây tại Việt Nam chỉ dừng lại ở việc kiểm định hồi quy xem chính sách tiền tệ trong quá khứ có tuân thủ quy tắc Taylor hay không dựa trên một loại lãi suất đơn lẻ (như lãi suất tái chiết khấu hoặc lãi suất công trái), mà chưa nghiên cứu việc vận dụng quy tắc Taylor như một công cụ tham chiếu trực tiếp vào cơ chế ra quyết định lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), cũng như chưa xem xét đầy đủ hệ thống các mức lãi suất điều hành thực tế (lãi suất cơ bản, trần lãi suất, lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tái chiết khấu).

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm hai nội dung:

1. Làm rõ khả năng và cách thức vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của NHNN nhằm góp phần thực hiện hai mục tiêu cơ bản là ổn định lạm phát và duy trì tăng trưởng kinh tế bền vững.
2. Đề xuất hệ thống các giải pháp và kiến nghị vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của NHNN.

Các câu hỏi nghiên cứu được luận án đặt ra:

1. Thực trạng chính sách lãi suất của NHNN giai đoạn 2000 – 2015 có tuân theo quy tắc Taylor hay không và các bằng chứng dữ liệu thực nghiệm thể hiện điều đó như thế nào?
2. Loại lãi suất nào được đề xuất làm lãi suất chính sách của NHNN thông qua phân tích chính sách lãi suất bằng quy tắc Taylor?
3. NHNN vận dụng quy tắc Taylor như thế nào trong cơ chế điều hành lãi suất nhằm đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và tăng trưởng kinh tế, cùng các điều kiện và giải pháp đi kèm?
4. Các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để ra quyết định về lãi suất trong sự phối hợp với các chính sách vĩ mô khác thông qua quy trình quyết định chủ động và cơ chế công bố thông tin minh bạch hay không?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Sự vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của NHNN.
• Phạm vi nội dung: Lý luận về quy tắc Taylor, kinh nghiệm vận dụng tại Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), NHTW Anh (BoE), NHTW Châu Âu (ECB), NHTW Nhật Bản (BoJ) và NHTW Úc (RBA); các điều kiện, thuận lợi và khó khăn khi áp dụng tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian và không gian: Dữ liệu phân tích thực nghiệm tại Việt Nam thu thập theo quý từ quý I năm 2000 đến quý IV năm 2015 (2000Q1 – 2015Q4), thực hiện dự báo cho năm 2016; các định hướng giải pháp được xây dựng cho giai đoạn 2011 – 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử phát triển các quy tắc chính sách tiền tệ được luận án hệ thống hóa theo trình tự thời gian:

• Knut Wicksell (1898) với công trình "Interest and Prices" giới thiệu khái niệm lãi suất tự nhiên (lãi suất thực cân bằng) và quy tắc biến đổi lãi suất theo giá cả ($\Delta i = \theta \pi$).
• Milton Friedman đề xuất quy tắc kiểm soát mức tăng trưởng cung tiền $k%$ cố định qua phương trình $\Delta m = \pi^* + \Delta q^* - \Delta v^*$.
• Bennett T. McCallum (1988, 2000) đưa ra quy tắc khối lượng tiền tệ dựa trên mức biến thiên thu nhập danh nghĩa tự nhiên qua phương trình $\Delta m_t = \Delta x^* - \Delta v_t^* + 0,5(\Delta x^* - \Delta x_{t-1})$.
• John B. Taylor (1993) công bố bài viết "Discretion versus policy rules in practice", giới thiệu quy tắc thiết lập lãi suất quỹ liên bang (FFR) dựa trên độ lệch lạm phát và độ lệch sản lượng, phản ánh sát thực tế điều hành của Fed giai đoạn 1987 – 1992.
• Athanasios Orphanides (2002, 2007) phân tích lịch sử chính sách tiền tệ Mỹ qua lăng kính quy tắc Taylor, chỉ ra sự chuyển dịch từ kiểm soát tiền tệ sang điều hành lãi suất mục tiêu.
• George A. Kahn (2010), NHTW Châu Âu (ECB 2001), cùng Asso, Kahn và Leeson (2010) đánh giá ưu điểm, hạn chế và thực tiễn vận dụng quy tắc Taylor tại các NHTW lớn.
• Các biến thể của quy tắc Taylor: dạng nhìn về quá khứ (Woglom 2003), dạng hướng về tương lai (Qin và Enders 2008), dạng hỗn hợp (Barnett và Duzhak 2008), và dạng kết hợp mô hình tiền tệ Taylor-McCallum (Mehrotra và Sánchez-Fung 2010; Danfeng 2008).
• Lars E.O. Svensson (1997, 2001, 2003) phân tích quy tắc công cụ so với quy tắc mục tiêu, đề xuất định hướng điều hành thông qua tối thiểu hóa hàm tổn thất của NHTW.
• Các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế: Paul Söderlind, Ulf Söderström và Anders Vredin (2004) áp dụng mô hình DSGE với dữ liệu Mỹ giai đoạn 1987Q4 – 1999Q4; Siklos và Wohar nghiên cứu tính dừng, đồng liên kết, hiệu ứng ARCH trên dữ liệu Mỹ 1959Q1 – 2003Q4; John Driffill và Zeno Rotondi (2007) ước lượng quán tính lãi suất (từ 0,6 đến 0,77) giai đoạn 1961Q1 – 2004Q2.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tiêu biểu gồm có:

• Nguyễn Thị Hương Liên (2010) ("Taylor rule and Optimal monetary policy in Vietnam", Yokohama Journal of Social Sciences) sử dụng phương pháp OLS trên dữ liệu 2000 – 2008 với biến lãi suất công trái, đồng thời mô phỏng hàm tổn thất đưa ra hệ số tối ưu độ lệch sản lượng 0,3 và lạm phát 0,7.
• Vũ Xuân Hòa (2012) nghiên cứu ảnh hưởng của độ lệch lạm phát, độ lệch sản lượng và tỷ giá đến lãi suất ngắn hạn giai đoạn 2000 – 2011.
• Đào Mạnh Trường, Vũ Xuân Hòa và Nguyễn Thị Loan (2012) khảo sát chính sách tiền tệ qua quy tắc Taylor đối với lãi suất tái chiết khấu giai đoạn 1996Q1 – 2011Q2 sử dụng bộ lọc HP và hiệu chỉnh thời vụ X12.

Vị trí của luận án: Khác với các công trình đi trước chỉ tập trung kiểm định một loại lãi suất riêng lẻ, luận án mở rộng kiểm định toàn diện trên 4 công cụ lãi suất của NHNN (LSCB, TLS, LSTCK, LSTCV), đồng thời kết hợp phương pháp mô phỏng ngẫu nhiên tối ưu hóa hàm tổn thất và phân tích VAR để đề xuất cơ chế vận dụng quy tắc Taylor vào quy trình ra quyết định lãi suất thực tế tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm trung tâm

Luận án dựa trên khung lý thuyết quy tắc Taylor nguyên thủy (1993): $$i_t = \pi_t + 0,5(y_t) + 0,5(\pi_t - 2) + 2$$ Dạng tổng quát được viết dưới dạng: $$i_t = \pi^* + r^* + \beta_\pi(\pi_t - \pi^) + \beta_y(y_t)$$ Trong đó: $i_t$ là lãi suất chính sách danh nghĩa; $r^$ là lãi suất thực cân bằng (lãi suất tự nhiên); $\pi_t$ là tỷ lệ lạm phát bình quân 4 quý liên tiếp; $\pi^*$ là tỷ lệ lạm phát mục tiêu dài hạn; $y_t$ là độ lệch sản lượng (tỷ lệ phần trăm chênh lệch giữa GDP thực và GDP tiềm năng); $\beta_\pi$ và $\beta_y$ lần lượt là hệ số phản ứng trước độ lệch lạm phát và độ lệch sản lượng. Nguyên tắc Taylor đòi hỏi $\beta_\pi > 1$ để lãi suất thực tăng khi lạm phát vượt mục tiêu.

Khung lý thuyết liên quan gồm có:

• Phương trình Fisher: $i = i_r + \pi^e$ (lãi suất danh nghĩa bằng lãi suất thực cộng lạm phát kỳ vọng).
• Đường cong Phillips: $\pi_t = E_{t-1}\pi_t + \phi(Y_t - \bar{Y}_t) + v_t$ kết nối độ lệch sản lượng với áp lực lạm phát.
• Khái niệm độ lệch thất nghiệp gắn với tỷ lệ thất nghiệp không làm gia tăng lạm phát (NAIRU).
• Khung hàm tổn thất của NHTW theo lý thuyết của Svensson (2003).

Biến số vĩ mô	Giá trị cơ sở	Độ lệch	Công thức tính	Trạng thái cân bằng
Sản lượng thực ($Y$)	Sản lượng tiềm năng ($\bar{Y}$)	Độ lệch sản lượng	$Y - \bar{Y}$	$Y - \bar{Y} = 0$
Lạm phát thực ($\pi$)	Lạm phát mục tiêu ($\pi^*$)	Độ lệch lạm phát	$\pi - \pi^*$	$\pi - \pi^* = 0$
Lãi suất thực ($r$)	Lãi suất tự nhiên ($r^*$)	Độ lệch lãi suất	$r - r^*$	$r - r^* = 0$
Tỷ lệ thất nghiệp ($u$)	Thất nghiệp tự nhiên ($NAIRU$)	Độ lệch thất nghiệp	$u - NAIRU$	$u - NAIRU = 0$

Phương pháp xác định các biến không quan sát

1. Lãi suất tự nhiên ($r^*$):

• Phương pháp tính trung bình lãi suất thực lịch sử trong thời kỳ ổn định (Svensson 2001; Williams 2003).
• Phương pháp so sánh quốc tế có điều chỉnh phần bù rủi ro lãi suất (Archibald và Hunter 2001).
• Mô hình không gian trạng thái (State-space) kết hợp bộ lọc Kalman (Bernhardsen và Gerdrup 2007; Laubach và Williams 2001).

2. Sản lượng tiềm năng ($\bar{Y}_t$) và độ lệch sản lượng ($y_t$):

• Bộ lọc Hodrick-Prescott (HP filter) với tham số làm trơn $\lambda = 1600$ cho dữ liệu quý ($\lambda = 100$ cho dữ liệu năm; $\lambda = 14400$ cho dữ liệu tháng).
• Mô hình Watson (1986) dạng không gian trạng thái kết hợp bộ lọc Kalman.
• Phương pháp hàm sản xuất Cobb-Douglas ($Y_t = A_t N_t^\alpha K_t^{1-\alpha}$).

Phương pháp phân tích kinh tế lượng và nguồn dữ liệu

Luận án kết hợp các kỹ thuật phân tích trên phần mềm Eviews 6.0:

• Phương pháp tính toán thông thường không hồi quy: Đối chiếu chuỗi lãi suất thực tế với lãi suất tính theo quy tắc Taylor chuẩn (hệ số mặc định 1,5 và 0,5 hoặc 0,5 và 0,5).
• Phương pháp bình phương bé nhất (OLS): Hồi quy mô hình quy tắc Taylor gốc và mô hình làm phẳng lãi suất (interest rate smoothing) dạng $i_t = \rho i_{t-1} + (1-\rho)[\pi^* + r^* + \beta_\pi(\pi_t - \pi^*) + \beta_y y_t]$.
• Mô hình Véc-tơ tự hồi quy (VAR): Xác định độ trễ tối ưu, kiểm định tính ổn định, kiểm định nhân quả Granger, phân tích hàm phản ứng đẩy (IRF) trong 8 quý và 24 quý, và phân rã phương sai (Variance Decomposition).
• Phương pháp mô phỏng ngẫu nhiên (Stochastic Simulation): Tính toán hàm tổn thất qua hệ phương trình 3 mô hình (quy tắc Taylor, dự báo lạm phát, dự báo sản lượng) với các cặp hệ số biến thiên từ 0,1 đến 1,5 (bước nhảy 0,1) để tìm hệ số tối ưu.
• Phương pháp bình phương bé nhất hai giai đoạn (TSLS): Phân tích quy tắc kết hợp lãi suất và cung tiền M2 (Taylor-McCallum).

Dữ liệu nghiên cứu: Chuỗi số liệu quý giai đoạn 2000Q1 – 2015Q4 từ Tổng cục Thống kê (GSO), NHNN, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB). GDP thực tính theo giá cố định năm 1994; tỷ lệ lạm phát tính từ chỉ số CPI hàng tháng và CPI bình quân 4 quý liền kề; các mức lãi suất điều hành (LSCB, TLS, LSTCK, LSTCV) được tính theo phương pháp bình quân gia quyền quý.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quy tắc Taylor và vai trò quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của ngân hàng trung ương – Sự vận dụng ở các nước và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Chương 1 hệ thống hóa lý luận về bản chất, cấu trúc công thức và các biến thể của quy tắc Taylor (dạng nhìn về quá khứ, hướng về tương lai, hỗn hợp và kết hợp M2). Phân tích vai trò của quy tắc Taylor trong cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ qua các kênh: lãi suất thị trường, chi tiêu dùng ($C$), đầu tư ($I$), xuất khẩu ròng ($NX$) và tổng cầu.

Chương này phân tích kinh nghiệm thực tiễn tại 5 NHTW trên thế giới:

• Fed (Mỹ): Ứng dụng quy tắc Taylor trong đánh giá lãi suất FFR, phản ánh trọng số kiểm soát lạm phát và ổn định sản lượng qua các chu kỳ.
• NHTW Anh (BoE): Vận dụng khung phân tích quy tắc Taylor kết hợp cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ và ủy ban chính sách tiền tệ (MPC).
• NHTW Châu Âu (ECB): Đánh giá chính sách tiền tệ chung cho các quốc gia thành viên khu vực Eurozone, nhận diện sự khác biệt giữa các nền kinh tế lõi (Đức, Pháp) và các nước ngoại vi (Hy Lạp, Ireland).
• NHTW Nhật Bản (BoJ) và NHTW Úc (RBA): Điều chỉnh linh hoạt quy tắc lãi suất trong môi trường giảm phát hoặc biến động giá cả hàng hóa.

Từ kinh nghiệm quốc tế, chương 1 rút ra các điều kiện tiên quyết để vận dụng quy tắc Taylor: khuôn khổ chính sách tiền tệ hướng tới kiểm soát lạm phát, mức độ độc lập nhất định của NHTW, hệ thống thống kê dự báo vĩ mô tin cậy và thị trường tài chính phát triển. Đánh giá thuận lợi và khó khăn tại Việt Nam, chỉ ra các rào cản về chất lượng dữ liệu thống kê và tính chất đa mục tiêu của NHNN.

Chương 2: Phương pháp phân tích thực trạng chính sách lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam bằng quy tắc Taylor

Chương 2 thiết lập chi tiết quy trình tính toán và mô hình kinh tế lượng phục vụ phân tích thực nghiệm tại Việt Nam:

1. Quy trình tính toán thông thường: Thiết lập công thức tính toán mức lãi suất danh nghĩa tham chiếu theo quý ($i_q^{TAYLOR}$) và theo năm ($i_n^{TAYLOR}$) ở các kịch bản lạm phát mục tiêu ($\pi^*$) khác nhau.
2. Thiết lập mô hình kinh tế lượng: Quy định dạng hàm hồi quy OLS cho quy tắc Taylor gốc và mô hình có độ trễ bậc 1 đại diện cho hành vi làm phẳng lãi suất; xây dựng các phương trình dự báo lạm phát và sản lượng.
3. Cấu trúc mô hình VAR(p): Quy trình xác định độ trễ tối ưu $p$, kiểm định nghiệm đơn vị và tính dừng của mô hình VAR, thiết lập ma trận phân rã phương sai và hàm phản ứng đẩy (IRF) đo lường tác động tương hỗ giữa các biến lãi suất ($i_t$), lạm phát ($INF$) và độ lệch sản lượng ($OGAP$).
4. Thiết lập thuật toán mô phỏng ngẫu nhiên: Xây dựng hệ phương trình xác định giá trị hàm tổn thất mục tiêu của NHTW nhằm tìm kiếm cặp hệ số $(\beta_\pi, \beta_y)$ tối ưu có giá trị hàm tổn thất nhỏ nhất.
5. Mô hình tích hợp M2 và quy tắc Taylor-McCallum ước lượng bằng TSLS; đánh giá ưu điểm và hạn chế của từng phương pháp tiếp cận.

Chương 3: Thực trạng cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam qua phân tích bằng quy tắc Taylor

Chương 3 trình bày bức tranh tổng thể về các cột mốc thay đổi cơ chế điều hành lãi suất của NHNN, các loại lãi suất chính sách (LSCB, TLS, LSTCK, LSTCV) và thực hiện phân tích định lượng trên chuỗi dữ liệu 2000Q1 – 2015Q4:

• Kết quả tính toán thông thường (Bảng 3.1, 3.2, 3.3): Cho thấy độ lệch đáng kể giữa lãi suất điều hành thực tế (đặc biệt là trần lãi suất huy động TLS và LSCB) so với mức lãi suất tính theo quy tắc Taylor, nhất là trong các giai đoạn lạm phát biến động mạnh (2008 và 2011).
• Kiểm định tính dừng và hồi quy OLS (Bảng 3.5, 3.6, 3.7, 3.8, 3.9): Phân tích hồi quy quy tắc Taylor cho toàn bộ thời kỳ 2000Q1 – 2015Q4 và hai giai đoạn con (2000Q1 – 2007Q4 và 2008Q1 – 2015Q4). Mô hình làm phẳng lãi suất (Bảng 3.9) khẳng định mức độ quán tính cao trong điều hành lãi suất của NHNN.
• Kết quả mô hình VAR (Bảng 3.10, 3.11, 3.12, Hình 3.1, 3.2): Lựa chọn độ trễ tối ưu của mô hình VAR là 1 (VAR(1)); kiểm định tính bền vững thỏa mãn điều kiện ổn định; hàm phản ứng đẩy và phân rã phương sai chỉ ra mức độ giải thích và thời gian tác động lan truyền giữa lãi suất, lạm phát và độ lệch sản lượng qua 8 quý (2 năm) và 24 quý (6 năm).
• Kết quả mô phỏng ngẫu nhiên và hàm tổn thất (Bảng 3.13, 3.14, 3.15): Xác định các hệ số tối ưu của quy tắc Taylor đối với nền kinh tế Việt Nam và so sánh giá trị hàm tổn thất mô phỏng với số liệu thực tế; thực hiện dự báo kinh tế vĩ mô và lãi suất cho năm 2016 (Bảng 3.16, Hình 3.3).
• Đánh giá thực trạng: Phân tích quy trình ra quyết định lãi suất hiện tại của NHNN (Bảng 3.17), chỉ rõ các thành công trong việc ổn định thanh khoản hệ thống và những bất cập về tính tùy nghi, độ trễ chính sách và tính minh bạch thông tin.

Chương 4: Các giải pháp cơ bản vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Dựa trên Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và định hướng chính sách tiền tệ Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020, chương 4 đề xuất hai nhóm giải pháp:

1. Nhóm giải pháp vĩ mô:

• Tăng cường tính độc lập và tự chủ cho NHNN trong việc thiết lập và thực thi công cụ lãi suất.
• Xác định rõ ràng thứ tự ưu tiên giữa mục tiêu ổn định giá cả và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.
• Phát triển và hoàn thiện thị trường tiền tệ, thị trường liên ngân hàng để tạo kênh truyền dẫn lãi suất thông suốt.

2. Nhóm giải pháp kỹ thuật:

• Đề xuất quy trình ra quyết định lãi suất mới gồm 7 bước cụ thể (Bảng 4.1) thay thế quy trình hiện hành (Bảng 3.17).
• Thành lập Ủy ban Chính sách tiền tệ (MPC) chuyên trách việc phân tích và biểu quyết mức lãi suất điều hành.
• Lựa chọn mức lạm phát mục tiêu tường minh (tham khảo kinh nghiệm quốc tế tại Bảng 4.2).
• Chuẩn hóa phương pháp ước lượng định kỳ các biến số vĩ mô không quan sát ($r^*$ và $y_t$) bằng bộ lọc HP và mô hình không gian trạng thái.
• Thiết lập cơ chế công bố thông tin định kỳ, nâng cao tính minh bạch và định hướng kỳ vọng thị trường.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

• Về mặt lý luận: Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quy tắc Taylor từ mô hình gốc (1993) đến các dạng mở rộng hiện đại (hướng về tương lai, mô hình làm phẳng lãi suất, quy tắc kết hợp tiền tệ Taylor-McCallum); tổng hợp kinh nghiệm điều hành chính sách lãi suất tại 5 NHTW lớn trên thế giới (Fed, ECB, BoE, BoJ, RBA) và xác lập các điều kiện vận dụng vào thị trường mới nổi.
• Về mặt thực nghiệm: Kiểm định đầy đủ hệ thống các mức lãi suất điều hành của NHNN (LSCB, TLS, LSTCK, LSTCV) giai đoạn 2000 – 2015 thông qua cả hai phương pháp tính toán thông thường và mô hình kinh tế lượng (OLS, VAR, TSLS), khắc phục hạn chế đánh giá đơn lẻ của các công trình trước.
• Về phương pháp luận: Ứng dụng phương pháp mô phỏng ngẫu nhiên để tính toán giá trị hàm tổn thất của NHTW, xác định cặp hệ số tối ưu của quy tắc Taylor phù hợp với cấu trúc kinh tế Việt Nam và kiểm chứng bằng số liệu thực tế giai đoạn 2000 – 2015.
• Về mặt giải pháp và ứng dụng thực tiễn: Đề xuất khuôn khổ vận dụng quy tắc Taylor làm công cụ tham chiếu kỹ thuật cho NHNN; kiến nghị quy trình ra quyết định lãi suất 7 bước có tính hệ thống; đề xuất thành lập Ủy ban Chính sách tiền tệ (MPC) và cơ chế công bố thông tin định kỳ nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu lực của chính sách tiền tệ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Nguồn dữ liệu thống kê kinh tế vĩ mô của Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu chưa hoàn toàn đồng bộ, độ tin cậy và tần suất công bố còn hạn chế, gây khó khăn nhất định cho việc ước lượng các biến số không quan sát được như lãi suất tự nhiên ($r^*$) và sản lượng tiềm năng ($\bar{Y}$).
• Luận án tập trung tiếp cận các công trình nghiên cứu tiêu biểu về quy tắc Taylor từ năm 1993 đến năm 2015, do đó chưa bao quát hết toàn bộ các nhánh mô hình cấu trúc vi mô phức tạp khác.
• Việc đề xuất vận dụng quy tắc Taylor từ công cụ kiểm nghiệm quá khứ sang công cụ định hướng điều hành thực tế tại Việt Nam là hướng nghiên cứu mới, còn nhiều khía cạnh cần tiếp tục thảo luận.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Ứng dụng các mô hình cân bằng tổng thể động ngẫu nhiên (DSGE) kết hợp đặc điểm kinh tế mở để ước lượng quy tắc Taylor với dữ liệu cập nhật sau năm 2015.
• Nghiên cứu tích hợp thêm các biến số về tỷ giá hối đoái thực, giá tài sản tài chính hoặc các chỉ số ổn định hệ thống ngân hàng vào hàm phản ứng chính sách tiền tệ của NHNN.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế học: Nguồn tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu chính sách tiền tệ, kỹ thuật lọc dữ liệu (bộ lọc HP, bộ lọc Kalman), ước lượng mô hình VAR, mô hình làm phẳng lãi suất và kỹ thuật mô phỏng ngẫu nhiên hàm tổn thất trên phần mềm Eviews.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các bộ ngành kinh tế vĩ mô: Khung phân tích định lượng phục vụ công tác tham chiếu, đánh giá lập trường chính sách tiền tệ; các đề xuất về quy trình ra quyết định lãi suất, thành lập Ủy ban Chính sách tiền tệ (MPC) và lộ trình công bố thông tin minh bạch.

Câu hỏi thường gặp

1. Công thức gốc của quy tắc Taylor (1993) và dạng biến đổi đại số tương đương được trình bày như thế nào trong luận án? Quy tắc Taylor nguyên thủy được xác định qua công thức: $i_t = \pi_t + 0,5(y_t) + 0,5(\pi_t - 2) + 2$. Khi biến đổi đại số với giả định mức lạm phát mục tiêu $\pi^* = 2%$ và lãi suất thực cân bằng $r^* = 2%$, phương trình trở thành $i_t = \pi^* + r^* + 1,5(\pi_t - \pi^*) + 0,5(y_t)$. Dạng biến đổi này cho thấy hệ số phản ứng thực tế trước độ lệch lạm phát là 1,5, phản ánh việc đặt trọng số cao hơn vào mục tiêu kiểm soát lạm phát so với mục tiêu ổn định sản lượng (hệ số 0,5).

2. Luận án sử dụng những phương pháp nào để ước lượng hai biến số không quan sát được là lãi suất tự nhiên ($r^$) và sản lượng tiềm năng ($\bar{Y}_t$)? Đối với lãi suất tự nhiên ($r^$), luận án trình bày phương pháp tính bình quân lịch sử, phương pháp ngoại suy từ quốc gia tham chiếu có cộng bù rủi ro lãi suất, và mô hình trạng thái không gian sử dụng bộ lọc Kalman. Đối với sản lượng tiềm năng ($\bar{Y}_t$), luận án sử dụng bộ lọc Hodrick-Prescott (HP filter) với tham số $\lambda = 1600$ cho dữ liệu quý, mô hình Watson (1986) kết hợp bộ lọc Kalman, và phương pháp hàm sản xuất Cobb-Douglas ($Y_t = A_t N_t^\alpha K_t^{1-\alpha}$).

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa luận án này với các nghiên cứu quy tắc Taylor trước đây tại Việt Nam là gì? Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (như Nguyễn Thị Hương Liên 2010; Đào Mạnh Trường và cộng sự 2012) chủ yếu sử dụng một loại lãi suất cố định (lãi suất công trái hoặc lãi suất tái chiết khấu) để kiểm định xem NHNN có tuân theo quy tắc Taylor hay không. Luận án này kiểm định toàn diện trên cả 4 công cụ lãi suất của NHNN (LSCB, TLS, LSTCK, LSTCV) bằng cả phương pháp phi hồi quy và mô hình kinh tế lượng, đồng thời mở rộng hướng tiếp cận từ kiểm định quá khứ sang đề xuất cơ chế vận dụng trực tiếp vào quy trình điều hành của NHNN.

4. Kỹ thuật mô phỏng ngẫu nhiên được luận án thực hiện như thế nào để tìm chính sách tiền tệ tối ưu? Luận án thiết lập hệ phương trình gồm 3 mô hình: quy tắc Taylor gốc, mô hình dự báo lạm phát và mô hình dự báo sản lượng. Sau đó, chạy mô phỏng ngẫu nhiên với các cặp hệ số lạm phát và sản lượng giả định chạy từ 0,1 đến 1,5 (bước nhảy 0,1) để tính toán giá trị hàm tổn thất của NHTW, từ đó xác định cặp hệ số tương ứng với giá trị hàm tổn thất nhỏ nhất và kiểm định lại bằng dữ liệu vĩ mô thực tế giai đoạn 2000 – 2015.

5. Luận án đề xuất các giải pháp kỹ thuật cụ thể nào để NHNN vận dụng quy tắc Taylor? Luận án đề xuất 5 giải pháp kỹ thuật cốt lõi: (i) áp dụng quy trình ra quyết định lãi suất mới gồm 7 bước (Bảng 4.1); (ii) thành lập Ủy ban Chính sách tiền tệ (MPC) độc lập; (iii) xác lập mục tiêu lạm phát tường minh; (iv) định kỳ ước lượng kỹ thuật các biến số $r^*$ và $y_t$; (v) thiết lập cơ chế công bố biên bản và báo cáo chính sách tiền tệ định kỳ để định hướng kỳ vọng thị trường.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Trần Ân đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quy tắc Taylor và kinh nghiệm vận dụng tại các ngân hàng trung ương trên thế giới. Bằng việc kết hợp phương pháp tính toán thông thường và các mô hình kinh tế lượng (OLS, VAR, TSLS, mô phỏng ngẫu nhiên hàm tổn thất) trên dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2000 – 2015, luận án đã làm rõ thực trạng và mức độ tương thích trong cơ chế điều hành các loại lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để luận án đề xuất hệ thống giải pháp vĩ mô và kỹ thuật, trọng tâm là đổi mới quy trình ra quyết định lãi suất, thành lập Ủy ban Chính sách tiền tệ và tăng cường tính minh bạch của chính sách tiền tệ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng kiểm soát khối lượng tiền tệ như là công cụ điều hành với mục tiêu là tổng phương tiện thanh toán M1, sau đó phải chuyển qua tổng phương tiện thanh toán M2. Cùng với sự ra đời của các sản phẩm tài chính phái sinh hiện đại như là chứng khoán đảm bảo bằng tài sản thế chấp (MBS), giấy nợ đảm bảo bằng tài sản (CDO), hợp đồng hoán đổi tổn thất tín dụng (CDS), v., việc xác định tổng phương tiện thanh toán là rất khó khăn, vì vậy Fed đã chuyển dần cách thức điều hành CSTT từ công cụ mục tiêu M2 sang công cụ lãi suất. Thực tế hiện nay do bởi tính phức tạp của việc sử dụng khối lượng tiền là công cụ điều hành do khả năng không bền vững của cầu tiền một phần do sự bất ổn trong ngắn hạn hoặc phần khác bởi sự thay đổi liên tục tạo ra từ các đổi mới tài chính, các NHTW của các nền kinh tế hiện đại đang dần chuyển sang điều hành lãi suất mục tiêu thay cho khối lượng tiền tệ mục tiêu (Orphanides 2007, trang 4-5). Năm 2008 thế giới rơi vào khủng hoảng tài chính bắt đầu từ khủng hoảng tài chính tại Mỹ với sự sụp đổ của ngân hàng Lehman Brothers và nguy cơ phá sản của tập đoàn bảo hiểm Mỹ AIG.

Liền kề là sự sụp đổ của tập đoàn bảo hiểm Đức Holy Real Estate và cơn gió khủng hoảng tài chính lan ra đến Châu Âu và các nước Châu Á dẫn đến một số nước phải áp dụng chính sách cứu nguy của Anh: chính phủ mua cổ phần của các tập đoàn tài chính. Hơn thế nữa, tổ chức IMF cuối tháng 10 năm 2008 đã thực hiện cho vay một số quốc gia có nguy cơ phá sản nhằm ngăn chặn cơn khủng hoảng tài chính toàn cầu. Cụ thể IMF đã cho Iceland vay 2 tỷ Đôla Mỹ xii (USD), Ukraina 16,5 tỷ USD. Iceland là quốc gia đầu tiên đối mặt với phá sản từ khi khủng hoảng tài chính lan ra khắp thế giới.

Chính phủ Iceland đã quốc hữu hóa hầu hết các ngân hàng, đóng cửa thị trường chứng khoán và thả nổi đồng nội tệ. Pakistan, Hungary, Belarus cũng kêu gọi sự giúp đỡ từ IMF và danh sách sẽ còn kéo dài đối với IMF. Năm 2011, tại châu Âu, khủng hoảng nợ công và tình hình kinh tế khó khăn đã dẫn tới nguy cơ sụp đổ liên tiếp của ba chính phủ Hy Lạp, Ý và Tây Ban Nha ngay trong tháng 11 năm 2011 và cuộc khủng hoảng nợ công ở châu Âu diễn biến hết sức phức tạp. Từ Hy Lạp lan sang Ireland và Bồ Đào Nha, khủng hoảng nợ công đã tấn công những nền kinh tế chủ chốt của khu vực đồng Euro là Pháp, Ý và Tây Ban Nha.

Sự trợ giúp của IMF chưa đủ để dập tắt nguy cơ khủng hoảng nợ công biến thành khủng hoảng xã hội và thể chế trong khu vực. Bên cạnh đó, bóng đen của cuộc chiến tiền tệ vẫn tiếp tục bao trùm, đặc biệt giữa hai nền kinh tế Mỹ và Trung Quốc (Lê Kim Sa 2011). Đa số NHTW trên thế giới, bao gồm cả NHNN xác định mục tiêu đầu tiên của CSTT là ổn định giá trị của nội tệ của quốc gia, thông qua việc kiểm soát lạm phát. Lãi suất là một trong những công cụ được sử dụng để kiểm soát lạm phát một cách hữu hiệu.

Thông qua cơ chế truyền dẫn CSTT, NHTW khi quyết định mở rộng (thắt chặt) CSTT sẽ giảm (tăng) mức LSCS thông qua tăng (giảm) cung tiền. LSCS thay đổi sẽ tác động đến các thị trường làm thay đổi lãi suất thị trường, qua đó tác động làm thay đổi nhu cầu chi tiêu dùng (C), nhu cầu chi đầu tư (I) và xuất khẩu ròng (NX) của nền kinh tế. Khi LSCS giảm (tăng), lãi suất thị trường sẽ giảm (tăng) làm tăng (giảm) C, I và NX. Khi C, I và NX thay đổi sẽ kéo theo tổng cầu thay đổi.

Khi tổng cầu tăng sẽ làm tăng GDP thực và mức giá chung và ngược lại. Sự tác động dẫn truyền của lãi suất trong cơ chế truyền dẫn CSTT cho thấy lãi suất là công cụ được lựa chọn để kiểm soát lạm phát hữu hiệu cũng như kích thích tăng trưởng kinh tế. Cơ chế truyền dẫn CSTT đã được nhiều NHTW trên thế giới xác định bao gồm Fed, NHTW Anh, Nhật Bản, Úc và nhiều NHTW khác trên thế giới. Chính vì vậy nhu cầu chủ động trong việc sử dụng các công cụ điều tiết nền kinh tế là hết sức cấp thiết, trong đó lãi suất là công cụ quan trọng liên quan đến nhiều hoạt động khác xiii nhau trong nền kinh tế và tác động mạnh mẽ đến đời sống của các thành phần kinh tế và dân cư trong xã hội.

Giáo sư người Mỹ Krugman, người đoạt giải Nobel về kinh tế năm 2008 đã từng đề cập đến tác động của việc nâng lãi suất quá cao gây nguy cơ phá sản của các doanh nghiệp. Trong tình hình suy yếu của tiền tệ châu Á với cơn khủng hoảng tài chính năm 1997, NHTW một số nước phải nâng lãi suất lên 30%, 50% thậm chí 70% để cứu đồng tiền của nước mình. Thế nhưng việc tăng lãi suất cao như thế khiến các công ty thua lỗ và doanh thu không đủ để trả lãi ngân hàng, kết cục dẫn đến sự sụp đổ của chủ nợ là các ngân hàng, sau hết là ảnh hưởng đến nền kinh tế (Danh Đức 2008). Việt Nam do chưa hội nhập đầy đủ vào thị trường tài chính thế giới nên ít chịu ảnh hưởng bởi các cơn bão khủng hoảng tài chính song ít nhiều cũng có tác động đến nền kinh tế, cụ thể là tốc độ phát triển kinh tế chậm lại, chỉ số tiêu dùng năm 2008 tăng 19,89% và năm 2011 là 18,13%1 so với năm trước đó, nhiều dự án đã phải đình lại, giá cả tăng cao do đó mục tiêu kìm chế lạm phát ưu tiên so với mục tiêu phát triển kinh tế.

Thị trường bất động sản đóng băng, thị trường chứng khoán đỏ liên tục, ảm đạm. Trong bối cảnh đó, hệ thống ngân hàng – hệ thống mạch máu của nền kinh tế - đóng vai trò quan trọng trong việc kìm chế hoặc thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế mà lãi suất là một trong những công cụ tài chính quan trọng và cần thiết để điều tiết dòng chảy tiền tệ trong nền kinh tế. Lãi suất được điều chỉnh liên tục để phù hợp với từng thời kỳ của nền kinh tế. Vai trò điều tiết của NHNN quan trọng hơn bao giờ hết.

Vấn đề đặt ra là loại lãi suất nào là lãi suất chủ đạo của CSTT và mức lãi suất bao nhiêu là phù hợp trong từng giai đoạn để đảm bảo thực hiện tốt hai nhiệm vụ cơ bản của CSTT là ổn định lạm phát và duy trì tăng trưởng kinh tế. Một quyết định sai lầm về mức lãi suất có thể làm cho nền kinh tế bị ngưng trệ hoặc tăng trưởng quá nóng. Do vậy cơ chế điều hành lãi suất của NHNN trong từng thời kỳ có vai trò quan trọng giúp các TCTD có thể chủ động thực hiện chính sách lãi suất của mình 1 Số liệu từ Tổng cục Thống kê Việt Nam (www.vn) xiv phù hợp mục tiêu huy động và cho vay vốn. Quan trọng hơn, một khi Việt Nam hội nhập đầy đủ vào nền kinh tế thương mại và tài chính thế giới, các ảnh hưởng từ nền kinh tế toàn cầu sẽ tác động mạnh mẽ vào các lĩnh vực kinh tế trong nước.

Có nhiều mô hình liên quan đến việc xác lập LSCS từ đơn giản đến phức tạp, sử dụng các hàm số kinh tế lượng nhiều biến nhằm tối ưu hóa công cụ lãi suất để thực hiện CSTT một cách hiệu quả. Và trong nhiều mô hình đó, quy tắc của Giáo sư John B. Taylor, trường Đại học Standford, Mỹ được công nhận đơn giản và sát với LSCS của Fed, đặc biệt trong thời kỳ năm 1987 – 1992. Quy tắc Taylor xác định mức LSCS trên cơ sở sự thay đổi của chỉ số lạm phát, độ lệch về tổng sản lượng nền kinh tế theo GDP và độ lệch giữa tỉ lệ lạm phát thực tế và tỉ lệ lạm phát mục tiêu dài hạn.

Xuất phát từ sự quan tâm đến vai trò hữu dụng của quy tắc Taylor trong việc tính toán mức LSCS làm cơ sở tham chiếu để đánh giá hiệu quả của CSTT của các nhà hoạch định chính sách trong bối cảnh Việt Nam chưa công bố thông tin về CSTT định kỳ và dư luận công chúng vẫn còn phải dự đoán tương lai lãi suất sẽ lên hay xuống mà chưa có cơ sở tham khảo khoa học, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài “Vận dụng quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam” để tìm hiểu và nghiên cứu chuyên sâu. Tổng quan về công trình nghiên cứu Trên thế giới và tại Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về quy tắc Taylor. Vì vậy, đề tài này không phải là một hướng nghiên cứu mới. Tuy nhiên, do tính chất của các biến số kinh tế vĩ mô là lãi suất, tăng trưởng kinh tế và lạm phát trong từng thời điểm tại mỗi quốc gia đều khác nhau, do đó, nghiên cứu về các biến số này tại từng thời điểm đều rất cần thiết và hữu ích đối với mỗi quốc gia.

Hầu hết các nghiên cứu về quy tắc Taylor trên thế giới và Việt Nam đi theo hướng kiểm định tính đúng đắn của CSTT với công cụ LSCS, trong khi đó luận án của nghiên cứu sinh bên cạnh việc kiểm chứng sự phù hợp của quy tắc Taylor đối với chính sách lãi suất của Việt Nam còn nghiên cứu, tìm tòi sự vận dụng của quy tắc Taylor trong cơ chế điều hành lãi suất của NHNN. Đây là hướng đi mới trong nghiên cứu. xv Luận án đã tổng hợp các nghiên cứu về quy tắc Taylor trên thế giới và các mô hình kinh tế lượng được sử dụng trong những nghiên cứu này theo thứ tự về mặt thời gian. Trên thế giới đã có những nghiên cứu về quy tắc chính sách từ rất sớm, trước khi quy tắc Taylor ra đời vào năm 1993.

Các nghiên cứu này tập trung nghiên cứu những CSTT có thể thực thi theo quy tắc nào đó và kết luận rằng CSTT nên được thực thi theo quy tắc tốt hơn là theo sự chủ động tùy ý. Hầu hết các nghiên cứu về quy tắc chính sách sử dụng phương pháp định lượng thông qua các mô hình kinh tế lượng để đưa ra các kết luận về hiệu quả của việc thực hiện chính sách quy tắc đến nền kinh tế. Trong tác phẩm “Interest and Prices” (1898), Wicksell đưa ra khái niệm lãi suất (thực) tự nhiên là mức lãi suất chịu tác động của sự thay đổi về giá cả.