Luận án tiến sĩ luật học về vấn đề an ninh con người trong pháp luật quốc tế hiện đại

Luận án tiến sĩ luật học phân tích vấn đề an ninh con người trong pháp luật quốc tế hiện đại, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Chu Mạnh Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Diễn
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc tế
• Đề tài: An Ninh Con Người Trong Pháp Luật Quốc Tế Hiện Đại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ AN NINH CON NGƯỜI
• 1.1. Khái niệm an ninh con người
• 1.2. Mối quan hệ giữa quyền con người và an ninh con người
• 1.3. Mối quan hệ giữa an ninh con người và an ninh quốc gia
• 1.4. Vai trò của an ninh con người
• 1.5. Các nguy cơ đe dọa an ninh con người
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ AN NINH CON NGƯỜI
• 2.1. Sự hình thành và phát triển của chế định an ninh con người trong luật quốc tế
• 2.2. Quy định của pháp luật quốc tế về an ninh con người
• 2.3. Các thiết chế quốc tế bảo đảm an ninh con người
• 2.4. Các giải pháp tăng cường an ninh con người
• 3. CHƯƠNG 3: CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO ĐẢM AN NINH CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về an ninh con người
• 3.2. Pháp luật Việt Nam về an ninh con người
• 3.3. Các giải pháp góp phần tăng cường bảo đảm an ninh con người ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận án tiến sĩ luật học và an ninh con người

Luận án tiến sĩ luật học của Chu Mạnh Hùng tập trung nghiên cứu an ninh con người trong bối cảnh pháp luật quốc tế hiện đại. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người và an ninh con người như một yếu tố cốt lõi trong sự phát triển bền vững của xã hội. Pháp luật quốc tế được xem là công cụ quan trọng để đảm bảo an ninh con người, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế.

1.1. Khái niệm an ninh con người

An ninh con người được định nghĩa là trạng thái không có sự đe dọa hoặc nguy hiểm đối với cuộc sống và quyền lợi của con người. Luận án phân tích sự khác biệt giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống, trong đó an ninh truyền thống tập trung vào quốc gia, còn an ninh phi truyền thống hướng đến cá nhân và các yếu tố kinh tế, xã hội. Luật quốc tế hiện đại đã mở rộng khái niệm an ninh, bao gồm cả an ninh con người như một phần không thể thiếu.

1.2. Mối quan hệ giữa quyền con người và an ninh con người

Luận án chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa quyền con người và an ninh con người. Quyền con người là nền tảng để đảm bảo an ninh con người, trong khi an ninh con người là điều kiện cần thiết để thực hiện các quyền con người. Luật nhân quyền và luật quốc tế về an ninh đã tạo ra khuôn khổ pháp lý để bảo vệ cả hai khía cạnh này.

II. Pháp luật quốc tế về an ninh con người

Luận án phân tích sự hình thành và phát triển của chế định an ninh con người trong pháp luật quốc tế. Các thiết chế quốc tế như Liên Hợp Quốc, ASEAN, và các tổ chức phi chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy và bảo vệ an ninh con người. Luật quốc tế hiện đại đã đưa ra các quy định cụ thể để giải quyết các thách thức đối với an ninh con người, bao gồm xung đột, dịch bệnh, và biến đổi khí hậu.

2.1. Sự hình thành và phát triển của chế định an ninh con người

Luận án khẳng định rằng chế định an ninh con người đã được hình thành và phát triển qua các giai đoạn lịch sử của pháp luật quốc tế. Các văn kiện quốc tế như Tuyên ngôn Nhân quyền và Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị đã đặt nền móng cho việc bảo vệ an ninh con người. Luật quốc tế hiện đại tiếp tục hoàn thiện các quy định này để đáp ứng các thách thức mới.

2.2. Các thiết chế quốc tế bảo đảm an ninh con người

Các thiết chế quốc tế như Liên Hợp Quốc, ASEAN, và các tổ chức phi chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy và bảo vệ an ninh con người. Luật quốc tế về an ninh đã tạo ra cơ chế hợp tác giữa các quốc gia để giải quyết các vấn đề liên quan đến an ninh con người.

III. Chính sách và pháp luật Việt Nam về an ninh con người

Luận án đánh giá chính sách và pháp luật Việt Nam trong việc bảo đảm an ninh con người. Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong việc hội nhập quốc tế và thực hiện các cam kết về quyền con người và an ninh con người. Luật quốc tế hiện đại đã ảnh hưởng sâu sắc đến hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân.

3.1. Chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam

Chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn coi con người là trung tâm của sự phát triển. Các văn kiện như Hiến pháp 1992 và Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đã khẳng định tầm quan trọng của an ninh con người trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước.

3.2. Pháp luật Việt Nam về an ninh con người

Pháp luật Việt Nam đã có nhiều quy định cụ thể để bảo vệ an ninh con người, bao gồm các luật về lao động, y tế, và môi trường. Luật quốc tế hiện đại đã ảnh hưởng sâu sắc đến hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Vấn đề an ninh con người trong pháp luật quốc tế hiện đại" do nghiên cứu sinh Chu Mạnh Hùng thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo và Bộ Tư pháp), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Bá Diễn và PGS. Đoàn Năng, bảo vệ năm 2012 thuộc chuyên ngành Luật Quốc tế (mã số: 62 38 01 08).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong lịch sử phát triển của nhân loại và từng quốc gia, con người luôn là trung tâm và mục tiêu phấn đấu của cộng đồng quốc tế. Tại Việt Nam, kể từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, nhận thức lý luận và thực tiễn về con người đã có bước chuyển biến quan trọng, tiếp tục được khẳng định trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung và phát triển năm 2011), Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020, Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI và Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001). Tiến trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra các thách thức đe dọa trực tiếp đời sống người dân như việc làm, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, tội phạm và thiên tai. Đồng thời, Việt Nam đang nỗ lực cùng các quốc gia thành viên xây dựng Cộng đồng ASEAN dựa trên ba trụ cột, trong đó Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN lấy con người làm trung tâm. Mặc dù vậy, tại Việt Nam, vấn đề an ninh con người dưới góc độ luật pháp quốc tế chưa được nghiên cứu một cách toàn diện và còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ bản chất của an ninh con người thông qua việc luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn dưới góc độ luật pháp quốc tế; phân tích các quan điểm, rút ra đặc điểm và mối quan hệ với các khái niệm liên quan. Để thực hiện mục đích này, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản, ý nghĩa phương pháp luận của vấn đề an ninh con người dưới góc độ luật pháp quốc tế.
2. Nghiên cứu những quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam liên quan đến an ninh con người để làm rõ và có nhận thức đúng đắn về vấn đề an ninh con người trong tiến trình toàn cầu hóa.
3. Phân tích thực trạng và những thách thức đối với an ninh con người trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng.
4. Xác định rõ quan điểm, nhận thức và đề xuất các giải pháp tăng cường bảo đảm an ninh con người, đặc biệt là ở Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là an ninh con người dưới góc độ luật pháp quốc tế hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các cách tiếp cận lý thuyết về an ninh con người, các quy định pháp luật quốc tế, những thách thức toàn cầu, cũng như thực tiễn chính sách, pháp luật và cơ chế bảo đảm an ninh con người tại khu vực Đông Nam Á và Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả đã phân loại và điểm lại các công trình khoa học tiêu biểu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến đề tài:

Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam:

• Đề tài nghiên cứu khoa học "Các vấn đề an ninh phi truyền thống ở Đông Nam Á: Tác động đối với ASEAN và Việt Nam" (2004) do PGS.TS Nguyễn Phương Bình làm chủ nhiệm tại Học viện Quan hệ Quốc tế, xem xét an ninh con người như một biểu hiện của an ninh phi truyền thống.
• Cuốn sách "Chênh lệch phát triển và an ninh kinh tế ở ASEAN" (NXB Khoa học xã hội, 2006) do PGS.TS Nguyễn Xuân Thắng chủ biên, tiếp cận an ninh con người từ nền tảng an ninh kinh tế trong xu thế toàn cầu hóa.
• Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Các thách thức an ninh phi truyền thống ở Đông Nam Á và tác động đến Việt Nam" (2007) tại Học viện Quan hệ Quốc tế với chuyên đề "An ninh con người" do TS. Tạ Minh Tuấn thực hiện, tiếp cận an ninh con người dưới góc độ quan hệ quốc tế.
• Hội thảo khoa học "An ninh con người ở Đông Nam Á" (tháng 07/2008) do Bộ môn Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức.
• Cuốn sách "Quyền con người - Tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội" (NXB Khoa học xã hội, 2009) do TS. Võ Khánh Vinh chủ biên, trong đó có chuyên đề "Quyền con người và an ninh con người" của TS. Tường Duy Kiên phân tích mối quan hệ và điểm giao thoa giữa hai khái niệm.
• Bài viết "An ninh con người trong tiến trình hình thành cộng đồng ASEAN" của Chu Mạnh Hùng và Trịnh Xuân An đăng trên Tạp chí Luật học (số 9/2007).

Các công trình nghiên cứu và tài liệu quốc tế:

• Báo cáo phát triển con người năm 1994 của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) gắn với đóng góp của chuyên gia kinh tế Mahbub ul Haq.
• Bài viết "Khái niệm an ninh" (The Concept of Security) của David Baldwin trên Tạp chí Nghiên cứu quốc tế (Vol 23, 1997).
• Công trình "An ninh Châu Á - Thái Bình Dương" của Capie và Evans (Singapore, 2002).
• Báo cáo "An ninh con người ngày nay" (Human Security Now, 2003) của Ủy ban An ninh con người (CHS) xuất bản tại New York.
• Sách xanh về ngoại giao năm 1999 của Bộ Ngoại giao Nhật Bản và tài liệu Chính sách đối ngoại của Canada về an ninh con người của Bộ Ngoại giao và Thương mại Canada (cùng các quan điểm của cựu Bộ trưởng Ngoại giao Lloyd Axworthy năm 1997).
• Sách "An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa" của Vương Đạt Châu (Trung Quốc, được NXB Chính trị quốc gia dịch và xuất bản năm 2004).
• Các ý tưởng lịch sử và báo cáo toàn cầu: Tuyên bố của Tổng thống Hoa Kỳ Franklin Roosevelt về quyền không phải sống trong sợ hãi; các báo cáo của Câu lạc bộ Rome (thập niên 1970); "Báo cáo Bắc - Nam" (1980) của Ủy ban độc lập do Willy Brandt làm Chủ tịch; Báo cáo về "An ninh chung" của Ủy ban do Olof Palme làm Chủ tịch; Sáng kiến Stockholm (1991); Báo cáo "Láng giềng của chúng ta" (1995) của Ủy ban về quản trị toàn cầu; cùng các quan điểm của cựu Tổng Thư ký Liên hợp quốc Kofi Annan và học giả Robert Johanssen.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận an ninh con người từ khía cạnh quan hệ quốc tế, chính sách đối ngoại, an ninh phi truyền thống hoặc kinh tế phát triển. Dưới góc độ khoa học pháp lý, đặc biệt là luật pháp quốc tế, chưa có công trình nào tại Việt Nam nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về bản chất pháp lý, các quy định, thiết chế quốc tế và mối quan hệ giữa an ninh con người với chủ quyền quốc gia. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án dựa trên chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề con người và giải phóng con người. Phương pháp luận chủ đạo là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đặt vấn đề nghiên cứu trong mối quan hệ vận động, phát triển và trong điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả sử dụng kết hợp gồm:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết để làm rõ các khái niệm, quan điểm và cấu trúc của an ninh con người.
• Phương pháp logic và lịch sử để theo dõi quá trình hình thành, phát triển của khái niệm an ninh con người từ an ninh truyền thống sang an ninh phi truyền thống trong quan hệ quốc tế và luật pháp quốc tế.
• Phương pháp quy nạp và đối chiếu, so sánh pháp luật để phân tích các văn bản quy phạm pháp luật quốc tế, pháp luật Việt Nam và chính sách của các quốc gia.

Về khung phân tích và khái niệm, luận án phân tích hai trường phái tiếp cận an ninh con người trên thế giới:

• Trường phái tiếp cận theo nghĩa hẹp: Tập trung bảo vệ cá nhân khỏi các mối đe dọa bạo lực, xung đột vũ trang, chiến tranh (đại diện tiêu biểu là Canada, Na Uy, Thụy Sĩ, Nam Phi).
• Trường phái tiếp cận theo nghĩa rộng: Bao quát mọi mối đe dọa đối với sự tồn tại, cuộc sống hàng ngày và nhân phẩm của con người, bao gồm nghèo đói, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, suy thoái kinh tế (tiêu biểu là Báo cáo của UNDP năm 1994, Ủy ban An ninh con người và Nhật Bản).

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án bao gồm:

• Các văn kiện quốc tế: Hiến chương Liên hợp quốc (1945), Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người (UDHR, 1948), Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR, 1966), Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR, 1966), Tuyên bố của Liên hợp quốc về các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế (1970).
• Báo cáo của các tổ chức quốc tế: Báo cáo Phát triển con người các năm 1994, 2007, 2007/2008 của UNDP; tài liệu của FAO, WHO, ECOSOC, HRC, ICJ, ILO, UNESCO, UNICEF, ASEAN, AU, EU.
• Văn kiện pháp lý và chính sách của Việt Nam: Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi năm 2001), các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI và XI, các đạo luật chuyên ngành điều chỉnh quyền con người, an sinh xã hội và an ninh quốc gia.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Các vấn đề lý luận về an ninh con người

Chương 1 tập trung xây dựng nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án qua 5 nội dung chính:

1. Khái niệm và đặc điểm của an ninh con người: Tác giả đối chiếu thuật ngữ an ninh từ góc độ ngôn ngữ học (tiếng Trung, tiếng Anh "Security", tiếng Việt) để xác định an ninh là trạng thái không có sự đe dọa, nguy hiểm và là cảm giác an toàn đối lập với bất an. Trong lý luận quan hệ quốc tế, Chủ nghĩa hiện thực nhấn mạnh sức mạnh quân sự và đối tượng an ninh là quốc gia; Chủ nghĩa tự do mở rộng sang các mối đe dọa phi quân sự; an ninh con người đóng vai trò là điểm nối giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống. Luận án đưa ra định nghĩa: "An ninh con người là những bảo đảm bằng pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia để con người không bị đe dọa trước các mối nguy hiểm và tạo lập một cuộc sống an toàn, phát triển".

Bốn đặc điểm cơ bản của an ninh con người được xác định gồm:

• Xác định chủ thể trung tâm là con người (nhưng không phủ nhận an ninh quốc gia mà coi an ninh quốc gia là điều kiện tiên quyết).
• Khái niệm mang tính đa ngành, bao hàm các nguy cơ tiềm tàng trên bình diện rộng.
• Thể hiện tính tùy thuộc lẫn nhau trên phạm vi toàn cầu (mối đe dọa ở một nơi có thể tác động đến toàn thế giới).
• Mang tính chủ động, tích cực (chi phí phòng ngừa sớm luôn thấp hơn và hiệu quả hơn chi phí khắc phục hậu quả khủng hoảng).

2. Bảy yếu tố cấu thành an ninh con người (theo UNDP 1994) và các dữ kiện thực tế:

Yếu tố cấu thành	Nội dung bảo đảm cốt lõi	Dữ kiện / Số liệu thực tế trong văn bản
An ninh kinh tế	Bảo đảm việc làm, thu nhập cơ bản, khả năng ứng phó với khủng hoảng kinh tế	Khủng hoảng năng lượng thập kỷ 1970; Khủng hoảng tài chính tiền tệ Đông Á 1997 - 1998 gây suy giảm lòng tin đầu tư và xáo trộn chính trị - xã hội.
An ninh lương thực	Đủ dinh dưỡng cho cuộc sống khỏe mạnh, khả năng tiếp cận và phân phối lương thực	Nạn đói năm 1943 tại Bengal (Ấn Độ) làm hơn 2 triệu người chết do lỗi phân phối; Hơn 800 triệu người bị đói trên thế giới; 200 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng; Tanzania có 3 triệu người và Ethiopia có 4,6 triệu người cần viện trợ khẩn cấp.
An ninh sức khỏe	Phòng ngừa bệnh truyền nhiễm, bệnh ký sinh trùng, tim mạch, ung thư	Đại dịch HIV/AIDS; Dịch cúm gia cầm; Dịch SARS xuất phát từ Hong Kong lây lan nhanh sang nhiều quốc gia; Chênh lệch hệ thống chăm sóc y tế giữa nước phát triển và đang phát triển.
An ninh môi trường	Tiếp cận nước sạch, bảo vệ đất đai, không khí, ứng phó thiên tai và biến đổi khí hậu	Hơn 1 tỷ người ở các nước đang phát triển thiếu nước sạch, 2,6 tỷ người thiếu điều kiện vệ sinh cơ bản (Báo cáo UNDP 2007); Sóng thần châu Á (12/2004) làm chết và mất tích hơn 200.000 người; Bão Nargis tại Myanmar (5/2008) làm chết và mất tích hơn 100.000 người, thiệt hại trên 10 tỷ USD.
An toàn cá nhân	Không bị bạo lực đe dọa, chống tra tấn, bạo lực gia đình, tội phạm, tai nạn	Xung đột vũ trang đe dọa tính mạng; Bạo lực đường phố ở Mỹ; Tội phạm ma túy ở Trung Quốc; Tai nạn giao thông ở Việt Nam.
An ninh cộng đồng	Duy trì bản sắc văn hóa riêng, bảo vệ quyền của các dân tộc thiểu số	Điều 5 Hiến pháp Việt Nam năm 1992 sửa đổi bảo đảm quyền của các dân tộc thiểu số sử dụng tiếng nói, chữ viết và giữ gìn bản sắc; Liên hệ tinh thần Công ước ICCPR 1966.
An ninh chính trị	Bảo đảm quyền tự do dân sự, chính trị, chống khủng bố, ly khai, tham nhũng	Khủng bố quốc tế sau sự kiện ngày 11/09/2001; Trích dẫn nhận định của Tổng Giám đốc WTO Michael Moore: "Tham nhũng là kẻ giết người".

3. Mối quan hệ giữa quyền con người và an ninh con người: Quyền con người là phẩm giá, nhu cầu và lợi ích hợp pháp được thể chế hóa bởi luật quốc gia và quốc tế. Quyền con người là mục tiêu, còn an ninh con người là điều kiện và phương tiện bảo đảm để quyền con người được hiện thực hóa.

4. Mối quan hệ giữa an ninh con người và an ninh quốc gia: Luận án chỉ rõ an ninh quốc gia là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh con người. Tác giả phê phán quan điểm tuyệt đối hóa an ninh con người thành "chủ quyền con người" nhằm hạ thấp chủ quyền quốc gia để can thiệp nội bộ (như các tiền lệ can thiệp nhân đạo ở Kosovo, áp đặt trừng phạt ở Myanmar, can thiệp tại Afghanistan và Iraq). Luận án trích dẫn phát biểu của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết tại Hội nghị Cấp cao APEC lần thứ 15 (Sydney): "An ninh con người là vấn đề mang tính sống còn, gắn liền với sự ổn định và thịnh vượng của mọi quốc gia và nền kinh tế".

5. Vai trò và các nguy cơ đe dọa an ninh con người:

• Vai trò: Xác lập quan niệm mới trong quan hệ quốc tế; thúc đẩy ý thức cá nhân; bổ sung khái niệm an ninh quốc gia; định hình quan điểm tổng thể về vấn đề toàn cầu; thúc đẩy hợp tác quốc tế; khẳng định vai trò của các tổ chức quốc tế (đặc biệt là Liên hợp quốc); nâng cao nhận thức và hoàn thiện pháp luật quốc tế.
• Nguy cơ đe dọa: Số liệu năm 2009 có hơn 200 triệu người bị ảnh hưởng bởi thiên tai, 42 triệu người phải rời bỏ nhà cửa do xung đột; Xung đột ly khai Chechnya làm khoảng 80.000 người thiệt mạng; Nội chiến Nam Tư cũ (Bosnia-Herzegovina); Khủng bố tại Algeria làm chết hơn 50.000 người; Nội chiến Somali làm chết trên 350.000 người; Thảm sát sắc tộc giữa người Hutu và Tutsi tại Rwanda làm hàng triệu người thương vong.

Chương 2: Pháp luật quốc tế về an ninh con người

Chương 2 phân tích các khía cạnh pháp lý thực định của an ninh con người trong hệ thống pháp luật quốc tế qua 4 nội dung:

• Sự hình thành và phát triển của chế định an ninh con người trong luật quốc tế: Phân tích quá trình chuyển dịch từ các nguyên tắc bảo hộ ngoại giao truyền thống sang việc ghi nhận quyền cá nhân và các chế định bảo vệ con người sau Chiến tranh thế giới thứ hai thông qua Hiến chương Liên hợp quốc.
• Quy định của pháp luật quốc tế về an ninh con người: Phân tích các điều ước quốc tế đa phương thuộc hệ thống Liên hợp quốc điều chỉnh các nhóm quyền cơ bản (UDHR 1948, ICCPR 1966, ICESCR 1966) và các công ước chuyên biệt về quyền trẻ em, quyền phụ nữ, cấm tra tấn, luật nhân đạo quốc tế điều chỉnh xung đột vũ trang.
• Các thiết chế quốc tế bảo đảm an ninh con người: Vai trò và thẩm quyền của Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an, Hội đồng Kinh tế - Xã hội (ECOSOC), Hội đồng Nhân quyền (HRC) với Cơ chế Đánh giá định kỳ toàn thể (UPR), Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), các tổ chức chuyên môn (ILO, WHO, UNESCO, UNICEF) và các tổ chức khu vực (ASEAN, AU, EU).
• Các giải pháp tăng cường an ninh con người: Tăng cường thực thi nghĩa vụ điều ước quốc tế, hài hòa hóa pháp luật quốc gia với chuẩn mực quốc tế, hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp hòa bình và đẩy mạnh hợp tác đa phương.

Chương 3: Chính sách, pháp luật và giải pháp tăng cường bảo đảm an ninh con người ở Việt Nam

Chương 3 vận dụng cơ sở lý luận và pháp lý quốc tế vào bối cảnh thực tiễn Việt Nam qua 3 nội dung:

• Chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về an ninh con người: Đường lối nhất quán lấy con người làm trung tâm, coi con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển; gắn kết việc bảo đảm an ninh con người với ổn định chính trị, phát triển kinh tế bền vững và giữ vững chủ quyền quốc gia.
• Pháp luật Việt Nam về an ninh con người: Rà soát hệ thống quy định pháp luật Việt Nam trên các lĩnh vực bảo đảm quyền tự do thân thể, an sinh xã hội, việc làm, y tế, giáo dục, môi trường và bảo vệ các nhóm đối tượng yếu thế; đánh giá mức độ tương thích giữa pháp luật quốc gia và các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
• Các giải pháp góp phần tăng cường bảo đảm an ninh con người ở Việt Nam: Tiếp tục thể chế hóa đường lối của Đảng thành các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể; đẩy mạnh cải cách tư pháp; nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước; tăng cường hợp tác trong khuôn khổ ASEAN (hướng tới Cộng đồng ASEAN năm 2015) và các thiết chế của Liên hợp quốc; chủ động ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu và dịch bệnh.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các điểm mới khoa học trên phương diện lý luận và thực tiễn:

1. Là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận vấn đề an ninh con người dưới góc độ khoa học luật pháp quốc tế.
2. Làm rõ cơ sở khoa học, hệ thống hóa các vấn đề lý luận và xác định rõ nội hàm khái niệm, đặc điểm, 7 yếu tố cấu thành của an ninh con người trong luật quốc tế hiện đại.
3. Khái quát nội dung, bản chất pháp lý của an ninh con người, xác lập cơ sở và khuôn khổ pháp lý cho hoạt động hợp tác giữa các chủ thể luật quốc tế.
4. Đánh giá toàn diện thực trạng, các nguy cơ và thách thức đối với an ninh con người trên phương diện pháp luật và thực tiễn; từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về bảo đảm an ninh con người ở Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế và xây dựng Cộng đồng ASEAN.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án tập trung nghiên cứu trong phạm vi pháp luật quốc tế hiện đại tính đến thời điểm hoàn thành (năm 2012), gắn với tiến trình chuẩn bị hình thành Cộng đồng ASEAN (mốc 2015). Do tính chất đa ngành của an ninh con người, một số khía cạnh tác động chi tiết của các cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu mới phát sinh hoặc các tranh chấp quốc tế phức tạp chưa thể bao quát hết toàn bộ thực tiễn diễn biến nhanh chóng sau năm 2012.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ luận án là tiếp tục theo dõi việc thể chế hóa các quy định mới của Hiến pháp (sau sửa đổi 1992), đánh giá cơ chế thực thi của Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN sau mốc năm 2015, và nghiên cứu sâu hơn về khuôn khổ pháp lý quốc tế đối với các thách thức an ninh phi truyền thống đặc thù như an ninh mạng, biến đổi khí hậu cực đoan và khủng hoảng người tị nạn quy mô lớn.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan xây dựng và thực thi chính sách, pháp luật: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam về an sinh xã hội, quyền con người và an ninh quốc gia; hỗ trợ các bộ, ngành trong đàm phán, ký kết và gia nhập các điều ước quốc tế đa phương.
• Cán bộ làm công tác đối ngoại và thực tiễn: Giúp nhận thức đầy đủ bản chất của an ninh con người, phục vụ công tác đấu tranh ngoại giao, bảo vệ chủ quyền quốc gia và quyền tự quyết, đồng thời thúc đẩy hợp tác trong khuôn khổ Liên hợp quốc và ASEAN.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Làm tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho công tác giảng dạy, nghiên cứu tại các trường đại học, học viện thuộc chuyên ngành Luật Quốc tế, Luật Nhân quyền, Quan hệ Quốc tế và Khoa học Chính trị.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa an ninh con người như thế nào?
Luận án định nghĩa: "An ninh con người là những bảo đảm bằng pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia để con người không bị đe dọa trước các mối nguy hiểm và tạo lập một cuộc sống an toàn, phát triển".

2. Bảy yếu tố cấu thành an ninh con người theo Báo cáo UNDP 1994 được luận án phân tích gồm những gì?
Bảy yếu tố bao gồm: (1) An ninh kinh tế (việc làm và thu nhập); (2) An ninh lương thực (không bị thiếu ăn, có đủ dinh dưỡng); (3) An ninh sức khỏe (phòng chống dịch bệnh và tử vong do bệnh tật); (4) An ninh môi trường (tiếp cận nước sạch, không khí trong lành, ứng phó thiên tai); (5) An toàn cá nhân (không bị bạo lực, bắt bớ, tra tấn); (6) An ninh cộng đồng (duy trì bản sắc văn hóa, đặc trưng dân tộc); (7) An ninh chính trị (bảo đảm quyền tự do cơ bản về dân sự, chính trị, chống khủng bố và ly khai).

3. Sự khác nhau giữa hai trường phái tiếp cận an ninh con người "nghĩa hẹp" và "nghĩa rộng" là gì?
Trường phái "nghĩa hẹp" (tiêu biểu là Canada, Na Uy) tập trung chủ yếu vào việc bảo vệ các cá nhân và cộng đồng khỏi các mối đe dọa bạo lực, xung đột vũ trang và chiến tranh. Trường phái "nghĩa rộng" (tiêu biểu là UNDP, Nhật Bản) mở rộng phạm vi ra mọi mối đe dọa đối với sự tồn vong và nhân phẩm con người, bao gồm cả đói nghèo, dịch bệnh, thất nghiệp và suy thoái môi trường.

4. Luận án giải quyết mối quan hệ giữa an ninh con người và an ninh quốc gia theo quan điểm nào?
Tác giả khẳng định an ninh con người và an ninh quốc gia không đối lập hay triệt tiêu lẫn nhau mà bổ sung cho nhau. An ninh quốc gia là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh con người, và an ninh con người là mục tiêu của phát triển quốc gia. Luận án phản bác quan điểm nâng an ninh con người thành "chủ quyền con người" để can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia độc lập.

5. Những dẫn chứng thực tế nào được tác giả sử dụng để chứng minh cho các nguy cơ đe dọa an ninh con người?
Tác giả dẫn chứng nhiều dữ liệu cụ thể: Xung đột Chechnya làm khoảng 80.000 người chết; Khủng bố ở Algeria làm hơn 50.000 người chết; Nội chiến Somali làm chết trên 350.000 người; Thảm họa sóng thần năm 2004 tại châu Á làm chết và mất tích hơn 200.000 người; Bão Nargis năm 2008 tại Myanmar làm chết và mất tích hơn 100.000 người, thiệt hại trên 10 tỷ USD; Trên 1 tỷ người ở các nước đang phát triển thiếu nước sạch và 2,6 tỷ người thiếu vệ sinh cơ bản; Hơn 800 triệu người trên thế giới bị đói và 200 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Chu Mạnh Hùng là công trình khoa học pháp lý nghiên cứu có hệ thống về vấn đề an ninh con người trong luật quốc tế hiện đại tại Việt Nam. Bằng phương pháp nghiên cứu định tính và đối chiếu văn bản pháp luật, luận án đã làm rõ cơ sở lý luận, bản chất pháp lý, các yếu tố cấu thành cũng như mối quan hệ biện chứng giữa an ninh con người với chủ quyền quốc gia và quyền con người. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác hoàn thiện chính sách, pháp luật quốc gia và định hướng hội nhập quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CAC VAN DE LÝ LUẬN VE AN NINH CON NGƯỜI 1. KHÁI NIỆM AN NINH CON NGƯỜI 1. Định nghĩa an ninh con người Khi gặp phải nguy hiểm hoặc cảm thấy có sự đe dọa thì mới nghĩ đến an ninh, cho nên khi nói tới an ninh thì đặc trưng cơ bản nhất được nhắc tới là mối quan hệ giữa uy hiếp và nguy hiểm. Trong tiếng Trung, "an ninh" được hiểu là trạng thái với các nội dung: chưa có nguy hiểm, không bị đe dọa, không xảy ra sự cố.

Trong tiếng Anh "Security" (an ninh) không chi bao hàm trang thái của an ninh như tránh được nguy hiểm, khỏi bị lo sợ mà còn bao gồm việc bảo vệ an ninh, biện pháp an ninh và cơ cau của an ninh [19, tr. Với nghĩa tiếng Việt, an ninh là trật tự xã hội, tình hình chính trị yên ổn, không lộn xộn, không nguy hiểm [107, tr. So sánh những định nghĩa trên chúng ta thấy nội dung cơ bản là giống nhau: an ninh là không tồn tại sự đe dọa và nguy hiểm. An ninh không chỉ phản ánh hiện thực khách quan mà còn đề cập đến một trạng thái tâm lý - cảm giác an toàn và đối lập với nó là cảm giác bất an.

Bất an là năng lực cảm biến của con người về những rủi ro có thé đến với mình hoặc liên quan đến mình và vì vậy nó phan nào giống như bản năng sinh tồn hay một loại phản ứng của con người trước những tín hiệu về sự xuất hiện của rủi ro. Bất an là một trạng thái tâm lý bình thường và phổ biến của con người không những vậy nó còn phản ánh sự lành mạnh của con người xét ở phương diện sinh học, thé hién su nhạy cảm của con người trước những rủi ro. Tuy nhiên, khi bat an trở thành trang thái tâm lý phố biến thi đó là van dé đáng lo ngại bởi nó nói lên tính de dọa đối với cộng đồng xã hội. Nếu bat an trở thành hiện tượng xã hội phổ biến, con người sẽ phải đối mặt với những rủi ro, đó là sự khủng hoảng tâm lý có tính chất toàn điện và sâu sắc.

Con người cảm nhận về sự bắt an rất khác nhau vì cảm giác không chỉ đơn thuần là một kích thích mà nó còn là hệ quả của quá trình nhận thức [2, tr. An ninh là một nội dung cơ bản trong quan hệ quốc tế được điều chỉnh bằng luật pháp quốc tế. Xét ở phương diện lý luận quan hệ quốc tế [81, tr. 31] có những quan niệm cơ bản khác nhau về vấn đề an ninh: Chủ nghĩa hiện thực (Realism) nhìn nhận an ninh từ khía cạnh sức mạnh quân sự và các mối đe dọa từ bên ngoài (khách quan) thì Chủ nghĩa tự do (Liberalism) lại tiếp cận an ninh theo nghĩa rộng bao gồm cả sức mạnh quân sự và phi quân sự, các mối đe dọa từ bên trong lẫn bên ngoài (chủ quan, khách quan).

Như vậy, dù ở khía cạnh nào thì những quan niệm trên cũng chỉ coi quôc gia là đôi tượng của an ninh. Những thay đổi cơ bản của quan hệ quốc tế thời ky hậu chiến tranh lạnh dưới tác động mạnh mẽ của làn sóng khoa học và công nghệ mới đặc biệt là công nghệ thông tin cũng như quá trình toàn cầu hóa làm cho khái niệm an ninh được mở rộng từ an ninh truyền thông đến an ninh phi truyền thong. An ninh truyền thống coi quốc gia là đối tượng của an ninh: ở cấp độ thấp là việc quốc gia mất quyền kiểm soát đối với một phần lãnh thổ hoặc dân cư; ở cấp độ cao hơn là quốc gia bị xâm chiếm làm mat đi yếu tố chủ quyền và ở cả hai cấp độ tất cả các hành động xâm chiếm đều được thực hiện bằng chiến tranh [93, tr. Nhu vậy, với an ninh truyền thống thì giá trị của an ninh được biểu hiện bằng sự toàn vẹn của lãnh thổ và nền độc lập của quốc gia.

Những nguy cơ, những mối đe dọa lại xuất phát từ những quốc gia khác bởi vậy vũ lực là phương thức hàng đầu được sử dụng dé bảo vệ sự an toàn của chính quốc gia đó và cân băng quyền lực là phương cách quan trọng và nó tương đương với năng lực quân sự của quốc gia. Như vậy, an ninh truyền thống lấy quốc gia làm đối tượng và chủ yếu đề cập đến những quan hệ chính trị, quân sự giữa các quốc gia nhưng an ninh phi truyền thống không chỉ quan tâm đến sức mạnh quân sự, đến quốc gia mà còn là cá nhân con người. Theo đó, an ninh của một dân tộc không chỉ còn bị đe dọa bởi các yếu tố chính trị, quân sự truyền thống mà còn chịu sức ép cua các yêu tô kinh tế, xã hội, tôn giáo. Hơn thé nữa, an ninh quốc gia không chỉ còn gói gọn trong khái niệm toàn vẹn lãnh thổ, bảo đảm chủ quyền hay độc lập chính trị mà còn bao hàm cả vấn đề ôn định hệ thống kinh tế và giữ gìn các giá trị căn bản của dân tộc [81, tr.

Do đó, với an ninh truyền thống, quốc gia là đối tượng cũng như chủ thê của an ninh thì với an ninh phi truyên thông, con người và an ninh con 10 người là đối tượng trong đó an toàn của con người và tự do cá nhân được coi là giá trị của an ninh. Vì vậy, các mối đe dọa đối với an ninh con nguoi có thể xuất phát từ quốc gia khác, có thé trực tiếp từ các quốc gia, các chủ thé phi nhà nước và các nguy cơ có tính chất toàn cầu. Dé bảo đảm an ninh con người vũ lực chỉ là giải pháp thứ yếu mà quan trọng hơn là phát triển con người, quan lý con người. Có thé nói, an ninh con người là điểm nối giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống [93, tr.

46] bởi con người là trung tâm trên các câp độ quôc gia, khu vực và quôc tê. Những tư tưởng về an ninh con người cũng đã xuất hiện từ lâu, ngay khi trên cương vị người đứng đầu Hợp chủng quốc Hoa kỳ, Tổng thống Franklin Roosevelt khi nói về bốn quyền tự do cơ bản của con người, trong đó có quyền " không phải sống trong sợ hãi" [96, tr. Những năm 1960 khi các nhà kinh tế học bắt đầu bàn về an ninh và các mô hình phát triển kinh tế trong đó có an ninh con người. Đến thập kỷ 70 các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế đã phác thảo và tranh luận về một mô hình trật tự thế giới mới ôn định hơn và bắt đầu quan tâm đến sự an toàn của cá nhân con người.

Giai đoạn thập kỷ 70, nhóm "câu lạc bộ Rome" đã đưa ra hàng loạt các báo cáo về "những vấn đề của thế giới" dựa trên ý tưởng cho rằng đang tôn tại rất nhiều vấn đề phức tạp đe dọa tất cả mọi người ở tất cả các quốc gia, đó là: nghèo đói, vấn đề môi trường, đô thị hóa không kiểm soát được, lạm phát, khủng hoảng kinh tế và tiền tệ. Mỗi người trên thế giới này phải đối mặt và chịu nhiều sức ép, nhiều vẫn đề ở nhiều mức độ tác động khác nhau và đòi hỏi phải mắt nhiều thời gian đấu tranh, thậm chí vì miếng ăn cho hôm sau. người ta phải lo lắng về sức mạnh của bản thân mình và cả sức mạnh của quốc gia mình nữa. rồi cũng có thé phải lo lang về sức mạnh của bản thân mình và cả sức mạnh của quốc gia mình nữa.

rồi cũng có thể phải lo lắng về một cuộc thé chiến có thé xảy ra hay một cuộc chiến tranh trong nay mai với phe đối lập trong vùng lân cận [124, tr. Những vấn đề đặt ra và những mối quan tâm được đặt trong bối cảnh rộng lớn đang vận động theo xu thế toàn cầu tác động đến mỗi cá nhân con người đặc biệt là tiên trình công nghiệp hóa, tăng trưởng dân sô, sự xuông câp của môi 11 trường. Những tác động qua lại ở cấp độ vĩ mô cho chúng ta thấy rõ ràng răng sự tăng trưởng kinh tế toàn cầu có những giới hạn nhất định theo qui luật và vì vậy mà rất có thé xã hội loài người phải đối mặt với một trận "Đại hồng thủy" trong tương lai. Tuy nhiên, người ta vẫn tin rằng "một trạng thái cân bằng toàn cầu" chắc sẽ được tạo ra để đảm bảo đáp ứng những nhu cầu cơ bản cho mỗi người và mỗi cá nhân đều có thể có những cơ hội bình đăng để phát huy khả năng của mình.

Như vậy, những ý tưởng ban đầu về an ninh con người và cơ hội của mỗi người trong cuộc sống và sẽ có những cách thức chuyển đổi nhất định tạo ra sự phát triển toàn cầu, qua đó đảm bảo được an ninh toan cầu và tạo ra nhiều cơ hội cho mỗi cá nhân trong cuộc sông. Năm 1980, Ủy ban độc lập về Các vấn đề phát triển quốc tế do ông Willy Brandt làm Chủ tịch xuất bản "Báo cáo Bắc - Nam" (North - South Report). Trong Báo cáo này ông việt: .Báo cáo của chúng tôi dựa trên những lợi ich chung và cơ bản nhất. Đó là những gi để nhân loại cần dé tồn tại và không đặt ra những câu hỏi về chiến tranh và hòa bình mà là về van đề cả thế giới sẽ làm gì dé vượt qua đói nghèo và những khoảng cách trong điều kiện sống giữa người giàu và người nghèo.

Tranh luận về tính cần thiết của việc thống nhất Bắc - Nam dé phát triển, Báo cáo này cho rằng tâm điểm của vấn đề chính là ý chí, nguyện vọng vượt qua những căng thăng, mang lại những kết quả hữu ích và có ý nghĩa cho nhân loại trên toàn thế giới. Ủy ban thứ hai về giải trừ quân bị và các vấn đề an ninh do Olof Palme làm Chủ tịch và cũng là tác giả của Báo cáo nổi tiếng về "an ninh chung" (common security) cũng quan tâm những ý tưởng khác nhau về hòa bình và an ninh. Báo cáo này mặc dù đề cập đến những vấn đề quân sự và an ninh quốc gia nhưng cũng thừa nhận răng vấn đề an ninh của thế giới thứ 3 đang bị đe dọa bởi "nghèo đói và sự bắt bình đăng về kinh tế" [126, tr. Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, thế giới phải đối điện với nhiều nguy cơ mat an ninh mới, đòi hỏi và yêu câu phải có được những ý tưởng và sáng kiên đê 12 giải quyết những vấn đề an ninh ngày càng tăng.