Chương 1 CAC VAN DE LÝ LUẬN VE AN NINH CON NGƯỜI 1. KHÁI NIỆM AN NINH CON NGƯỜI 1. Định nghĩa an ninh con người Khi gặp phải nguy hiểm hoặc cảm thấy có sự đe dọa thì mới nghĩ đến an ninh, cho nên khi nói tới an ninh thì đặc trưng cơ bản nhất được nhắc tới là mối quan hệ giữa uy hiếp và nguy hiểm. Trong tiếng Trung, "an ninh" được hiểu là trạng thái với các nội dung: chưa có nguy hiểm, không bị đe dọa, không xảy ra sự cố.
Trong tiếng Anh "Security" (an ninh) không chi bao hàm trang thái của an ninh như tránh được nguy hiểm, khỏi bị lo sợ mà còn bao gồm việc bảo vệ an ninh, biện pháp an ninh và cơ cau của an ninh [19, tr. Với nghĩa tiếng Việt, an ninh là trật tự xã hội, tình hình chính trị yên ổn, không lộn xộn, không nguy hiểm [107, tr. So sánh những định nghĩa trên chúng ta thấy nội dung cơ bản là giống nhau: an ninh là không tồn tại sự đe dọa và nguy hiểm. An ninh không chỉ phản ánh hiện thực khách quan mà còn đề cập đến một trạng thái tâm lý - cảm giác an toàn và đối lập với nó là cảm giác bất an.
Bất an là năng lực cảm biến của con người về những rủi ro có thé đến với mình hoặc liên quan đến mình và vì vậy nó phan nào giống như bản năng sinh tồn hay một loại phản ứng của con người trước những tín hiệu về sự xuất hiện của rủi ro. Bất an là một trạng thái tâm lý bình thường và phổ biến của con người không những vậy nó còn phản ánh sự lành mạnh của con người xét ở phương diện sinh học, thé hién su nhạy cảm của con người trước những rủi ro. Tuy nhiên, khi bat an trở thành trang thái tâm lý phố biến thi đó là van dé đáng lo ngại bởi nó nói lên tính de dọa đối với cộng đồng xã hội. Nếu bat an trở thành hiện tượng xã hội phổ biến, con người sẽ phải đối mặt với những rủi ro, đó là sự khủng hoảng tâm lý có tính chất toàn điện và sâu sắc.
Con người cảm nhận về sự bắt an rất khác nhau vì cảm giác không chỉ đơn thuần là một kích thích mà nó còn là hệ quả của quá trình nhận thức [2, tr. An ninh là một nội dung cơ bản trong quan hệ quốc tế được điều chỉnh bằng luật pháp quốc tế. Xét ở phương diện lý luận quan hệ quốc tế [81, tr. 31] có những quan niệm cơ bản khác nhau về vấn đề an ninh: Chủ nghĩa hiện thực (Realism) nhìn nhận an ninh từ khía cạnh sức mạnh quân sự và các mối đe dọa từ bên ngoài (khách quan) thì Chủ nghĩa tự do (Liberalism) lại tiếp cận an ninh theo nghĩa rộng bao gồm cả sức mạnh quân sự và phi quân sự, các mối đe dọa từ bên trong lẫn bên ngoài (chủ quan, khách quan).
Như vậy, dù ở khía cạnh nào thì những quan niệm trên cũng chỉ coi quôc gia là đôi tượng của an ninh. Những thay đổi cơ bản của quan hệ quốc tế thời ky hậu chiến tranh lạnh dưới tác động mạnh mẽ của làn sóng khoa học và công nghệ mới đặc biệt là công nghệ thông tin cũng như quá trình toàn cầu hóa làm cho khái niệm an ninh được mở rộng từ an ninh truyền thông đến an ninh phi truyền thong. An ninh truyền thống coi quốc gia là đối tượng của an ninh: ở cấp độ thấp là việc quốc gia mất quyền kiểm soát đối với một phần lãnh thổ hoặc dân cư; ở cấp độ cao hơn là quốc gia bị xâm chiếm làm mat đi yếu tố chủ quyền và ở cả hai cấp độ tất cả các hành động xâm chiếm đều được thực hiện bằng chiến tranh [93, tr. Nhu vậy, với an ninh truyền thống thì giá trị của an ninh được biểu hiện bằng sự toàn vẹn của lãnh thổ và nền độc lập của quốc gia.
Những nguy cơ, những mối đe dọa lại xuất phát từ những quốc gia khác bởi vậy vũ lực là phương thức hàng đầu được sử dụng dé bảo vệ sự an toàn của chính quốc gia đó và cân băng quyền lực là phương cách quan trọng và nó tương đương với năng lực quân sự của quốc gia. Như vậy, an ninh truyền thống lấy quốc gia làm đối tượng và chủ yếu đề cập đến những quan hệ chính trị, quân sự giữa các quốc gia nhưng an ninh phi truyền thống không chỉ quan tâm đến sức mạnh quân sự, đến quốc gia mà còn là cá nhân con người. Theo đó, an ninh của một dân tộc không chỉ còn bị đe dọa bởi các yếu tố chính trị, quân sự truyền thống mà còn chịu sức ép cua các yêu tô kinh tế, xã hội, tôn giáo. Hơn thé nữa, an ninh quốc gia không chỉ còn gói gọn trong khái niệm toàn vẹn lãnh thổ, bảo đảm chủ quyền hay độc lập chính trị mà còn bao hàm cả vấn đề ôn định hệ thống kinh tế và giữ gìn các giá trị căn bản của dân tộc [81, tr.
Do đó, với an ninh truyền thống, quốc gia là đối tượng cũng như chủ thê của an ninh thì với an ninh phi truyên thông, con người và an ninh con 10 người là đối tượng trong đó an toàn của con người và tự do cá nhân được coi là giá trị của an ninh. Vì vậy, các mối đe dọa đối với an ninh con nguoi có thể xuất phát từ quốc gia khác, có thé trực tiếp từ các quốc gia, các chủ thé phi nhà nước và các nguy cơ có tính chất toàn cầu. Dé bảo đảm an ninh con người vũ lực chỉ là giải pháp thứ yếu mà quan trọng hơn là phát triển con người, quan lý con người. Có thé nói, an ninh con người là điểm nối giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống [93, tr.
46] bởi con người là trung tâm trên các câp độ quôc gia, khu vực và quôc tê. Những tư tưởng về an ninh con người cũng đã xuất hiện từ lâu, ngay khi trên cương vị người đứng đầu Hợp chủng quốc Hoa kỳ, Tổng thống Franklin Roosevelt khi nói về bốn quyền tự do cơ bản của con người, trong đó có quyền " không phải sống trong sợ hãi" [96, tr. Những năm 1960 khi các nhà kinh tế học bắt đầu bàn về an ninh và các mô hình phát triển kinh tế trong đó có an ninh con người. Đến thập kỷ 70 các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế đã phác thảo và tranh luận về một mô hình trật tự thế giới mới ôn định hơn và bắt đầu quan tâm đến sự an toàn của cá nhân con người.
Giai đoạn thập kỷ 70, nhóm "câu lạc bộ Rome" đã đưa ra hàng loạt các báo cáo về "những vấn đề của thế giới" dựa trên ý tưởng cho rằng đang tôn tại rất nhiều vấn đề phức tạp đe dọa tất cả mọi người ở tất cả các quốc gia, đó là: nghèo đói, vấn đề môi trường, đô thị hóa không kiểm soát được, lạm phát, khủng hoảng kinh tế và tiền tệ. Mỗi người trên thế giới này phải đối mặt và chịu nhiều sức ép, nhiều vẫn đề ở nhiều mức độ tác động khác nhau và đòi hỏi phải mắt nhiều thời gian đấu tranh, thậm chí vì miếng ăn cho hôm sau. người ta phải lo lắng về sức mạnh của bản thân mình và cả sức mạnh của quốc gia mình nữa. rồi cũng có thé phải lo lang về sức mạnh của bản thân mình và cả sức mạnh của quốc gia mình nữa.
rồi cũng có thể phải lo lắng về một cuộc thé chiến có thé xảy ra hay một cuộc chiến tranh trong nay mai với phe đối lập trong vùng lân cận [124, tr. Những vấn đề đặt ra và những mối quan tâm được đặt trong bối cảnh rộng lớn đang vận động theo xu thế toàn cầu tác động đến mỗi cá nhân con người đặc biệt là tiên trình công nghiệp hóa, tăng trưởng dân sô, sự xuông câp của môi 11 trường. Những tác động qua lại ở cấp độ vĩ mô cho chúng ta thấy rõ ràng răng sự tăng trưởng kinh tế toàn cầu có những giới hạn nhất định theo qui luật và vì vậy mà rất có thé xã hội loài người phải đối mặt với một trận "Đại hồng thủy" trong tương lai. Tuy nhiên, người ta vẫn tin rằng "một trạng thái cân bằng toàn cầu" chắc sẽ được tạo ra để đảm bảo đáp ứng những nhu cầu cơ bản cho mỗi người và mỗi cá nhân đều có thể có những cơ hội bình đăng để phát huy khả năng của mình.
Như vậy, những ý tưởng ban đầu về an ninh con người và cơ hội của mỗi người trong cuộc sống và sẽ có những cách thức chuyển đổi nhất định tạo ra sự phát triển toàn cầu, qua đó đảm bảo được an ninh toan cầu và tạo ra nhiều cơ hội cho mỗi cá nhân trong cuộc sông. Năm 1980, Ủy ban độc lập về Các vấn đề phát triển quốc tế do ông Willy Brandt làm Chủ tịch xuất bản "Báo cáo Bắc - Nam" (North - South Report). Trong Báo cáo này ông việt: .Báo cáo của chúng tôi dựa trên những lợi ich chung và cơ bản nhất. Đó là những gi để nhân loại cần dé tồn tại và không đặt ra những câu hỏi về chiến tranh và hòa bình mà là về van đề cả thế giới sẽ làm gì dé vượt qua đói nghèo và những khoảng cách trong điều kiện sống giữa người giàu và người nghèo.
Tranh luận về tính cần thiết của việc thống nhất Bắc - Nam dé phát triển, Báo cáo này cho rằng tâm điểm của vấn đề chính là ý chí, nguyện vọng vượt qua những căng thăng, mang lại những kết quả hữu ích và có ý nghĩa cho nhân loại trên toàn thế giới. Ủy ban thứ hai về giải trừ quân bị và các vấn đề an ninh do Olof Palme làm Chủ tịch và cũng là tác giả của Báo cáo nổi tiếng về "an ninh chung" (common security) cũng quan tâm những ý tưởng khác nhau về hòa bình và an ninh. Báo cáo này mặc dù đề cập đến những vấn đề quân sự và an ninh quốc gia nhưng cũng thừa nhận răng vấn đề an ninh của thế giới thứ 3 đang bị đe dọa bởi "nghèo đói và sự bắt bình đăng về kinh tế" [126, tr. Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, thế giới phải đối điện với nhiều nguy cơ mat an ninh mới, đòi hỏi và yêu câu phải có được những ý tưởng và sáng kiên đê 12 giải quyết những vấn đề an ninh ngày càng tăng.