Luận án TS: Quản lý Kinh tế Biển - Kinh nghiệm Quốc tế và Vận dụng tại Việt Nam - Lại Lâm Anh

Luận án tiến sĩ khám phá kinh nghiệm quản lý kinh tế biển quốc tế và đề xuất vận dụng hiệu quả vào bối cảnh Việt Nam, thúc đẩy phát triển bền vững.

• Tác giả: Lại Lâm Anh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thanh Đức
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Kinh tế Thế giới và Quan hệ Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Quản lý Kinh tế Biển: Kinh nghiệm Quốc tế và Vận dụng vào Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý kinh tế biển và cơ sở lý luận

Quản lý kinh tế biển là lĩnh vực nghiên cứu tập trung vào việc tổ chức, điều phối các hoạt động kinh tế liên quan đến biển và đại dương. Khái niệm kinh tế biển bao gồm toàn bộ hoạt động kinh tế diễn ra trên biển, ven biển và liên quan đến biển. Các hoạt động chính bao gồm vận tải đường biển, khai thác tài nguyên biển, du lịch biển, nuôi trồng và đánh bắt hải sản, khai thác dầu khí dưới đáy đại dương. Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS) đóng vai trò nền tảng pháp lý quốc tế, quy định rõ các vùng biển gồm nội thủy, lãnh hải, vùng tiếp giáp, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa. Quản lý kinh tế biển hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều ngành, nhiều cấp. Chiến lược quản lý kinh tế biển phải đảm bảo hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường sinh thái biển. Các quốc gia ven biển đều xây dựng hệ thống pháp luật và cơ chế quản lý riêng phù hợp với điều kiện địa lý, kinh tế của mình.

1.1. Khái niệm và nội hàm của kinh tế biển

Kinh tế biển được định nghĩa là tổng thể các hoạt động kinh tế gắn liền với biển và đại dương. Theo nhiều nghiên cứu, kinh tế biển là sự kết hợp hữu cơ giữa hoạt động kinh tế trên biển với hoạt động trên đất liền. Biển đóng vai trò cung cấp nguyên liệu, không gian vận tải và du lịch. Các hoạt động sản xuất, chế biến, hậu cần dịch vụ phục vụ khai thác biển thường đặt tại vùng ven biển. Nội hàm kinh tế biển rất rộng, bao gồm từ khai thác truyền thống đến công nghiệp công nghệ cao trên biển.

1.2. Khung pháp lý quốc tế về quản lý biển

UNCLOS 1982 là công ước quốc tế quan trọng nhất điều chỉnh quyền và nghĩa vụ các quốc gia liên quan đến biển. Công ước quy định rõ các vùng biển: nội thủy nằm trong đường cơ sở, lãnh hải rộng 12 hải lý, vùng tiếp giáp 24 hải lý, vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý và thềm lục địa. Các quốc gia ven biển có chủ quyền đối với tài nguyên trong vùng đặc quyền kinh tế. Tàu thuyền nước ngoài có quyền qua lại không gây hại tại lãnh hải. Khung pháp lý này tạo cơ sở cho quản lý kinh tế biển toàn cầu.

II. Phân tích kinh nghiệm quản lý kinh tế biển quốc tế

Nghiên cứu trường hợp Trung Quốc, Malaysia và Singapore cho thấy nhiều bài học quý giá về quản lý kinh tế biển. Trung Quốc đã xây dựng hệ thống cảng biển lớn nhất thế giới, với nhiều cảng nằm trong danh sách 50 cảng hàng đầu toàn cầu. Quốc gia này đầu tư mạnh vào hạ tầng cảng, phát triển đội tàu vận tải và đẩy mạnh thương mại đường biển. Malaysia tập trung phát triển cảng Klang và cảng Tanjung Pelepas, trở thành trung tâm trung chuyển quan trọng trong khu vực. Singapore với lợi thế vị trí địa lý chiến lược đã xây dựng mô hình quản lý cảng hiệu quả bậc nhất thế giới. Cảng Singapore luôn nằm trong top đầu về vận tải container. Các quốc gia này đều có điểm chung: xây dựng chiến lược biển tổng thể, đầu tư hạ tầng hiện đại, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và tạo môi trường pháp lý thuận lợi. Mô hình quản lý tích hợp giữa các ngành kinh tế biển là yếu tố then chốt tạo nên thành công.

2.1. Kinh nghiệm từ Trung Quốc và Malaysia

Trung Quốc đầu tư phát triển cảng biển quy mô lớn, nâng cao năng lực vận tải hàng hóa đường biển liên tục qua các năm. Các cảng Thượng Hải, Thâm Quyến, Ninh Ba đều thuộc top 10 thế giới. Malaysia phát triển cảng Klang và cảng Tanjung Pelepas thành trung tâm trung chuyển quốc tế. Chính sách khuyến khích đầu tư tư nhân vào hạ tầng cảng giúp tăng hiệu quả quản lý. Cả hai quốc gia đều xây dựng chiến lược biển quốc gia làm nền tảng phát triển kinh tế biển bền vững.

2.2. Bài học từ mô hình Singapore

Singapore là hình mẫu thành công trong quản lý kinh tế biển nhờ vị trí chiến lược tại eo biển Malacca. Quốc gia này xây dựng hệ thống cảng container hiện đại, thu hút hàng triệu TEU mỗi năm. Mô hình quản lý cảng Singapore áp dụng cơ chế tự chủ tài chính, xã hội hóa đầu tư và ứng dụng công nghệ cao. Chính sách mở cửa, minh bạch và môi trường kinh doanh thuận lợi là yếu tố thu hút các hãng tàu quốc tế. Singapore còn phát triển mạnh dịch vụ logistics, tài chính hàng hải và đóng tàu.

III. Thực trạng quản lý kinh tế biển tại Việt Nam hiện nay

Việt Nam có đường bờ biển dài hơn 3.260 km với nhiều vịnh, đảo và vùng biển giàu tài nguyên. Thực trạng quản lý kinh tế biển Việt Nam có nhiều tiến bộ nhưng vẫn tồn tại hạn chế. Hệ thống cảng biển Việt Nam đang được đầu tư nâng cấp, một số cảng như Cái Mép - Thị Vải đã tiếp nhận được tàu trọng tải lớn. Tuy nhiên, thứ hạng cảng biển Việt Nam trên thế giới còn thấp so với các nước trong khu vực. Vận tải hàng hóa bằng đường biển tăng trưởng nhưng tỷ trọng vận tải nội địa chưa cao. Ngành khai thác dầu khí đóng góp đáng kể vào ngân sách nhưng đang đối mặt với suy giảm sản lượng. Khai thác thủy sản đạt sản lượng lớn nhưng hiệu quả kinh tế và tính bền vững còn hạn chế. Các khu kinh tế ven biển được quy hoạch nhưng hiệu quả thu hút đầu tư chưa tương xứng tiềm năng. Quản lý tài nguyên biển thiếu sự phối hợp liên ngành, dẫn đến khai thác lãng phí và ô nhiễm môi trường biển.

3.1. Hệ thống cảng biển và vận tải đường biển

Hệ thống cảng biển Việt Nam bao gồm nhiều cảng phân bố dọc bờ biển, phục vụ xuất nhập khẩu và vận tải nội địa. Thứ hạng cảng biển Việt Nam trên bảng xếp hạng thế giới còn khiêm tốn. Vận tải hàng hóa bằng tàu biển tăng trưởng qua các năm nhưng tỷ lệ hàng hóa do đội tàu Việt Nam vận chuyển còn thấp. Đội tàu Việt Nam chủ yếu phục vụ vận tải nội địa và tuyến ngắn. Việc nâng cấp hạ tầng cảng và phát triển đội tàu container là ưu tiên quan trọng.

3.2. Khai thác tài nguyên biển và các khu kinh tế ven biển

Khai thác tài nguyên biển Việt Nam bao gồm dầu khí, than, muối và thủy hải sản. Sản lượng khai thác dầu thô có xu hướng giảm do trữ lượng cạn kiệt dần. Ngành khai thác khí tự nhiên duy trì sản lượng ổn định. Các khu kinh tế ven biển được thành lập tại nhiều tỉnh thành nhằm thu hút đầu tư và phát triển công nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các khu kinh tế này chưa đồng đều. Ô nhiễm môi trường biển do hoạt động công nghiệp và khai thác là vấn đề cần giải quyết.

IV. Vận dụng kinh nghiệm quốc tế và gợi ý chính sách cho Việt Nam

Từ phân tích kinh nghiệm quốc tế, nhiều bài học có thể vận dụng vào quản lý kinh tế biển Việt Nam. Thứ nhất, cần xây dựng chiến lược biển tổng thể, gắn phát triển kinh tế biển với bảo vệ môi trường và an ninh quốc phòng. Thứ hai, đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng cảng biển hiện đại, ứng dụng công nghệ quản lý cảng tiên tiến. Thứ ba, phát triển đội tàu vận tải biển mạnh, tăng tỷ trọng vận tải hàng hóa quốc tế. Thứ tư, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành hàng hải và kinh tế biển. Thứ năm, hoàn thiện khung pháp lý về quản lý biển, tạo môi trường đầu tư thuận lợi cho doanh nghiệp. Thứ sáu, phát triển dịch vụ logistics, tài chính hàng hải theo mô hình Singapore. Thứ bảy, tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý và khai thác tài nguyên biển. Các giải pháp phải được triển khai đồng bộ, có lộ trình cụ thể và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành, địa phương.

4.1. Giải pháp phát triển hạ tầng và nguồn nhân lực

Phát triển hạ tầng cảng biển cần tập trung vào nâng cấp các cảng trọng điểm, xây dựng cảng trung chuyển quốc tế. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý cảng và logistics giúp giảm chi phí, tăng hiệu quả. Đào tạo nguồn nhân lực hàng hải chất lượng cao thông qua hợp tác với các quốc gia có nền hàng hải phát triển. Xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu về quản lý kinh tế biển, luật biển và công nghệ biển. Khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng cảng theo mô hình PPP.

4.2. Hoàn thiện thể chế và chính sách phát triển kinh tế biển

Hoàn thiện hệ thống pháp luật về biển và hải đảo, đồng bộ với UNCLOS 1982. Xây dựng cơ chế quản lý tích hợp, liên ngành cho hoạt động kinh tế biển. Ban hành chính sách ưu đãi thuế, tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư vào kinh tế biển. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, khai thác và bảo vệ tài nguyên biển. Thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả quản lý kinh tế biển định kỳ. Áp dụng mô hình quản lý tổng hợp vùng bờ biển theo thông lệ quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một quốc gia có tiềm năng lớn về kinh tế biển với bờ biển dài trên 3.260 km, có vùng biển rộng trên 1 triệu km 2 (gấp hơn 3 lần diện tích đất liền), có vị trí địa kinh tế và địa chính trị đặc biệt. Biển chứa đựng nhiều tài nguyên to lớn để phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, đáng chú ý là những lợi thế về vị trí địa lý, tài nguyên khoáng sản và nguồn lực con người. Biển đã đem lại cho Việt Nam nhiều nguồn lợi lớn từ khai thác khoáng sản (nhất là dầu khí, than ven biển, làm muối), phát triển kinh tế hàng hải, khai thác hải sản, du lịch biển và phát triển các khu kinh tế ven biển.

Việc khai thác nguồn lợi biển đã có đóng góp quan trọng cho sự phát triển của đất nước. Các ngành kinh tế biển luôn chiếm tỷ trọng lớn trong phát triển kinh tế của Việt Nam. Năm 2011, ước tính tỉ trọng các ngành kinh tế biển và liên quan đến biển chiếm khoảng 48% GDP cả nước. Trong các ngành kinh tế biển, đóng góp của các ngành kinh tế diễn ra trên biển chiếm tới 98%, chủ yếu là khai thác dầu khí, hải sản, hàng hải (vận tải biển và dịch vụ cảng biển), du lịch biển,.

Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, cho đến nay phát triển kinh tế biển của Việt Nam được đánh giá là chưa hiệu quả. Theo đánh giá của các chuyên gia nghiên cứu, Việt Nam chủ yếu vẫn chỉ khai thác lợi thế tĩnh theo hình thức khai thác tài nguyên thô, trình độ công nghệ thấp, chưa tạo được giá trị gia tăng lớn cho những ngành kinh tế từ biển. Khai thác hàng hải, cảng biển và du lịch nhìn chung vẫn ở trình độ thấp, sức cạnh tranh còn kém. Để trở thành một quốc gia biển thì cần hội đủ ba thế mạnh là: (1) Mạnh về kinh tế biển; (2) Mạnh về khoa học biển; (3) Mạnh về thực lực quản lý tổng hợp biển.

Nhận thức rõ được điều này, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa X thông qua Nghị quyết 09-NQ/TW ngày 9/2/2007 về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020. Điều này cho thấy quyết tâm của Việt Nam đi theo xu hướng trên. Theo nghị quyết này thì Việt Nam phấn đấu phải trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển. Để trở thành quốc gia mạnh về biển, một trong những nhân tố quan trọng hàng đầu là phải mạnh về quản lý biển, tức là có chính sách quản lý biển hữu hiệu và có hệ thống cơ quan tổ chức khoa học.

2 Thế kỷ XXI được thế giới xem như là “Thế kỷ kinh tế biển và đại dương”. Hướng ra biển - đại dương đang là khẩu hiệu chiến lược của nhiều quốc gia. Việt Nam là một quốc gia biển, có điều kiện thuận lợi trong cuộc tranh đua đó để phát triển đất nước, nên không thể bỏ qua xu thế này. Trong quá trình tìm kiếm các con đường đưa nước ta trở thành một quốc gia “mạnh về biển”, điều hết sức quan trọng là Việt Nam cần phải xây dựng chính sách quản lý kinh tế biển hiệu quả.

Để thực hiện yêu cầu này, Việt Nam không những cần tổng kết kinh nghiệm quản lý kinh tế biển trong nước những năm qua, mà còn phải chú ý học hỏi kinh nghiệm nước ngoài. Kinh nghiệm của các nước Đông Á (như Trung Quốc, Malaysia, Singapore) rất đáng quan tâm nghiên cứu, bởi vì: Thứ nhất, đây là các quốc gia châu Á có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam cả về kinh tế, văn hoá- xã hội, lẫn vị trí địa kinh tế; Thứ hai, các nước này, nhất là Trung Quốc cũng giống như Việt Nam là nước đang chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường; Thứ ba, các nước này cũng giống như Việt Nam đều là những nước phát triển trung bình trong khu vực. Do đó, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài: “Quản lý kinh tế biển: Kinh nghiệm quốc tế và vận dụng vào Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu. Tính hình nghiên cứu 2.

Các công trình nghiên cứu ngoài nước Thế kỷ XXI được thế giới xem như là “Thế kỷ kinh tế biển và đại dương”. Hướng ra biển - đại dương đang là khẩu hiệu chiến lược của nhiều quốc gia. Ngày nay kinh tế biển được rất nhiều nước quan tâm chú ý và được đông đảo các học giả trên thế giới đi sâu nghiên cứu. Trung Quốc được coi là một trong những quốc gia có nhiều tham vọng trong việc phát triển kinh tế biển và các nhà nghiên cứu Trung Quốc cũng đã khá đi sâu nghiên cứu về kinh tế biển và quản lý kinh tế biển.

Đáng chú ý phải kể đến nhóm tác giả Dương Kim Thâm - Lương Hải Tân - Hoàng Minh Lỗ với công trình nghiên cứu mang tên “Chiến lược khai thác biển của Trung Quốc” (Dương Kim Thâm - Lương Hải Tân - Hoàng Minh Lỗ, 1990). Trong công trình nghiên cứu này, các tác giả đã đề cập khá toàn diện đến các nội dung của quản lý kinh tế biển ở Trung Quốc như: Khai thác hải sản, phát triển kinh tế hàng hải, 3 phát triển du lịch biển, điều tra tài nguyên biển,… Các tác giả không chỉ phân tích hiện trạng của các ngành này trong hiện tại, mà còn có những nghiên cứu mang tính dự báo dài hạn như dự báo trữ lượng, vạch ra chiến lược phát triển của những ngành này trong tương lai, cũng như đưa ra một số khuyến nghị chính sách đối với những ngành này. Đặc biệt, về ngành khai thác hải sản, các tác giả cho rằng phải có các chính sách quản lý để phát triển một cách đồng bộ từ đánh bắt, nuôi trồng tới chế biến và xuất khẩu hải sản. Họ còn bàn tới cả các vấn đề về dự báo nhu cầu và các mục tiêu, biện pháp chính sách về khai thác hải sản.

Về ngành du lịch biển, nhóm tác giả đã đưa ra một số luận điểm khá mới mẻ: (1) Trên thế giới vui chơi giải trí, du lịch biển đã trở thành giải trí hấp dẫn và có quy mô lớn. Ngành du lịch biển trên thế giới đã có hàng triệu thuyền du lịch, nhiều thuyền lớn hơn các ngành khác, thu nhập kinh doanh cao; (2) Ngành du lịch biển không phải là con đẻ của sự phát triển khoa học kỹ thuật hiện đại, mà là con đẻ của sự phát triển kinh tế hiện đại: Đời sống nhân dân càng cao, không gian hoạt động càng mở rộng thêm, thời gian nhàn rỗi càng nhiều hơn, vì vậy càng phát triển vui chơi du lịch trên biển; (3) Vui chơi trên biển là ngành lợi dụng những tài nguyên không gian, gồm bãi biển, chỗ tắm, nơi câu cá, nơi vận động trên biển. Do đó, việc quy hoạch và quản lý các hoạt động của du lịch biển để bảo vệ môi trường, phát triển văn hóa địa phương là hết sức cần thiết. Đại hội 18 Đảng cộng sản Trung Quốc đã khẳng định trong thập kỷ 2011- 2020, Trung Quốc sẽ phấn đấu trở thành “cường quốc về biển”, trong đó nâng cao trình độ quản lý kinh tế biển có ý nghĩa hàng đầu.

(2003) đã khẳng định rõ vai trò quan trọng của kinh tế hàng hải trong kinh tế biển. Các tác giả này đã chỉ rõ, một trong những yếu tố quan trọng góp phần vào sự thành công trong phát triển kinh tế hàng hải là hệ thống chính sách quản lý của nhà nước, đặc biệt là các chính sách quản lý tạo thuận lợi cho kinh tế hàng hải phát triển như chính sách khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin trong khai báo hải quan, chính sách quản lý tàu thuyền xuất nhập cảnh qua internet và phát triển chính phủ điện tử. Trong báo cáo của Ban Chính sách biển của Mỹ có tên “An Ocean Blueprint” đã đề cập đến một quan điểm khá mới trong quản lý kinh tế biển, đó 4 là quản lý tổng hợp biển. Các tác giả của báo cáo này đã đề cập đến quan điểm này dưới hình thức quản lý liên bang đối với các hoạt động kinh tế biển như quản lý các vùng nước, các vùng trầm tích bờ biển và quản lý bờ biển (Chương 9, chương 12).

Họ cho rằng: Quản lý tổng hợp biển là một trong các cách thức quản lý đa ngành nghề kinh tế biển, nhằm thoả mãn nhu cầu cần phải điều hoà, cân bằng giữa phát triển kinh tế với các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường. Quản lý tổng hợp biển ra đời nhằm khác phục những bất cập do phương thức quản lý đơn ngành, riêng rẽ đã tồn tại từ lâu. Nazery Khalid, Armi Suzana Zamil và Farida Farid, với công trình nghiên cứu mang tên “Kinh nghiệm phát triển kinh tế biển của một số nước Châu Á và bài học cho Malaysia - The Asian experience in developing the marintime sector: Some case studies and lessons for Malaysia” (Nazery Khalid, Armi Suzana Zamil, Farida Farid, 2007) đã nêu bật vai trò và tầm quan trọng của ngành khai thác tài nguyên biển, đặc biệt là khai thác dầu khí. Một trong các vấn đề quan trọng mà công trình nghiên cứu trên đã chỉ ra là khai thác khoáng sản là ngành rất dễ gây ô nhiễm môi trường.

Do đó, nhà nước phải có chính sách về quản lý khai thác nguồn tài nguyên biển để sao cho hoạt động khai thác vừa có hiệu quả lại không ảnh hưởng tới vấn đề ô nhiễm môi trường. Các tác giả này cũng khẳng định rằng: Các nước ven biển muốn phát triển bền vững cần phải có chính sách phát triển, bảo tồn và bảo vệ khoáng sản biển khỏi việc khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường biển. Các nhà kinh tế Trung Quốc đã có nhiều công trình nghiên cứu về các khu kinh tế ven biển. Các tác giả này coi các khu kinh tế ven biển như là cực tăng trưởng tạo động lực cho sự phát triển các ngành kinh tế khác trong nội địa.

Theo họ, vai trò của các khu kinh tế ven biển như là “cửa sổ” để mở cửa ra với bên ngoài thông qua thu hút FDI và đẩy mạnh xuất khẩu, “cực tăng trưởng” để lôi kéo các vùng khác trong cả nước phát triển, “phòng thí nghiệm” của cải cách thể chế trong cả nước. Các tác giả này đã chỉ ra chiến lược chính sách phát triển khu kinh tế ven biển thông qua một số bước như: (1) Xây dựng các đặc khu kinh tế; (2) Tăng cường mở cửa thành phố cảng ven biển; (3) xây dựng khu kinh tế tự do ven biển. Các công trình nghiên cứu trong nước Các chủ chương chính sách của Đảng và Nhà nước Mặc dù là một quốc gia biển nhưng cho tới trước năm 2007 mô hình quản lý kinh tế biển của Việt Nam chưa thực sự hình thành.