Tổng quan luận án

Công trình khoa học Hệ thống giao thông đường sắt tại Nam Bộ (1881 – 1975) do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Tâm thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Sơn Đài, bảo vệ năm 2024 tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số: 62 22 03 13). Hội đồng đánh giá luận án có sự tham gia của PGS. Trần Nam Tiến (Phản biện 1), PGS. Nguyễn Thị Thanh Hương (Phản biện 2) và TS. Nguyễn Thành Nam (Phản biện 3).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày: Nam Bộ (trong giai đoạn 1832 – 1945 gọi là Nam Kỳ) là vùng đất thuộc Phù Nam và Chân Lạp trước khi trở thành lãnh thổ Đại Việt thời các chúa Nguyễn thông qua các hoạt động khai phá, hôn nhân và đàm phán ngoại giao (thiết lập thương điểm thu thuế năm 1623 dưới sự đồng ý của vua Chey Chettha II). Dưới triều Nguyễn, chính sách trọng nông ức thương và chủ trương "bế quan tỏa cảng" đã kìm hãm sự phát triển kinh tế. Sau khi chiếm trọn Nam Kỳ lục tỉnh vào năm 1867, chính quyền thực dân Pháp đối mặt với địa hình kênh rạch chằng chịt, cản trở việc bình định quân sự và khai thác thuộc địa. Việc du nhập kỹ thuật hiện đại phương Tây và kiến thiết mạng lưới giao thông đường sắt trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm phục vụ hoạt động cai trị và vận chuyển tài nguyên. Trải qua hơn một thế kỷ, trong khi các loại hình vận tải đường bộ và hàng không liên tục biến đổi diện mạo, hệ thống đường sắt vẫn chưa có bước chuyển biến tương ứng. Việc nghiên cứu lịch sử đường sắt Nam Bộ từ năm 1881 đến năm 1975 có ý nghĩa khoa học trong việc tái hiện tiến trình lịch sử, đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn cho việc hoạch định chiến lược phát triển mạng lưới đường sắt phía Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

  • Mục đích nghiên cứu: Luận án hướng tới phục dựng lịch sử ngành giao thông đường sắt tại Nam Bộ từ năm 1881 đến năm 1975 trên các phương diện cơ sở hạ tầng, hoạt động vận chuyển và tác động đối với kinh tế – xã hội; từ đó khái quát đặc điểm và vai trò của hệ thống đường sắt; đồng thời cung cấp tư liệu và luận cứ khoa học phục vụ công tác quy hoạch giao thông hiện nay.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Thứ nhất, sưu tầm tư liệu, hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài, chỉ ra các khoảng trống học thuật cần tiếp tục giải quyết.
    2. Thứ hai, làm rõ bối cảnh lịch sử, chính sách khai thác thuộc địa của Pháp tại Đông Dương và Nam Kỳ, các nhân tố địa lý tự nhiên thúc đẩy sự ra đời của đường sắt.
    3. Thứ ba, trình bày có hệ thống và toàn diện quá trình xây dựng, cơ cấu tổ chức và hoạt động vận tải của các tuyến đường sắt qua ba giai đoạn: 1881 – 1945, 1945 – 1954 và 1954 – 1975.
    4. Thứ tư, đánh giá kết quả, hạn chế, phân tích các đặc điểm vận hành và vai trò của giao thông đường sắt đối với đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa và an ninh quốc phòng tại Nam Bộ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Quá trình hình thành, cơ cấu tổ chức, hoạt động vận chuyển và vai trò của giao thông đường sắt đối với kinh tế – xã hội Nam Bộ qua các giai đoạn từ năm 1881 đến năm 1975 dưới góc độ khoa học lịch sử.
  • Phạm vi không gian: Hệ thống giao thông đường sắt tại Nam Bộ, bao gồm các công trình nhà ga, nhà xưởng sửa chữa và ba tuyến đường sắt cụ thể: tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho, tuyến Sài Gòn – Biên Hòa và tuyến Sài Gòn – Lộc Ninh.
  • Phạm vi thời gian: Từ năm 1881 (thời điểm khởi công tuyến đường sắt đầu tiên tại Nam Bộ) đến năm 1975 (thời điểm chiến tranh kết thúc, miền Nam hoàn toàn giải phóng).
  • Phạm vi nội dung: Bối cảnh lịch sử, diễn trình xây dựng hạ tầng, vận hành kỹ thuật và tác động kinh tế – xã hội của ba tuyến đường sắt nêu trên.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng thuật hai khối nguồn tài liệu nghiên cứu của các học giả nước ngoài và trong nước.

Khối nghiên cứu của các học giả nước ngoài phản ánh các góc độ kỹ thuật, thuộc địa và quân sự:

  • R. Gentilini (1886) trong Les Voies de Communication en Cochinchine miêu tả chi tiết hệ thống giao thông thủy, bộ và đường sắt Đông Dương ngay sau khi tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho vận hành, ghi lại tranh luận giữa Giám đốc Công ty Vận tải đường sông Nam Kỳ và Hội đồng thuộc địa.
  • Enjoy Paul De (1898) với La Colonisation de la Cochin-Chine: manuel du colon (Hồ sơ số 5451, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II) khảo sát cơ cấu hành chính, khai thác nông lâm thương nghiệp, đề cập cảng Sài Gòn, Chợ Lớn, tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho và dự án Bassac – Sài Gòn.
  • Warres trong European Settlements in the Far East mô tả Đông Dương cuối thế kỷ XIX, ghi nhận ngân sách 200.000 francs được chấp thuận cho tư nhân xây dựng hỏa xa trên các tuyến Hải Phòng – Hà Nội – Lào Cai, Hà Nội – Nam Định – Vinh, Tourane – Huế – Quảng Trị, Sài Gòn – Biên Hòa – Langbiang và Mỹ Tho – Cần Thơ.
  • Các khảo cứu đầu thế kỷ XX gồm Edmond Blanchet (1902) trong luận án Les Chemins de fer de L’Indo – Chine (Hồ sơ M 11093, Thư viện Quốc gia Việt Nam); ấn phẩm Les Chemins de fer et tramways: À I’Exposition universelle de 1900 (Hồ sơ G 00345); công trình L’Eclairage des voitures de Chemins de fer (1902, Hồ sơ KM 5158) nhấn mạnh nhu cầu chiếu sáng bảo vệ tuyến vận chuyển cao su từ Lộc Ninh về Sài Gòn; Alexandre Vérignon (1904) với luận án tiến sĩ Les Chemins de fer en Indochine (Hồ sơ M 11094); Depincé (1907) tại Hội nghị thuộc địa Marseille; Pierre Dieulefils (1909); R. Godfernaux (1911); Honoré Paulin (1913).
  • Toàn quyền Paul Doumer (1903) trong hồi ký L’Indo – Chine française đề ra quy hoạch đường sắt 3.200 km nối liền Đông Dương và kéo dài sang tỉnh Vân Nam (Trung Quốc).
  • Albert Sarraut (1921) trong L'Indochine dans le programme de pour le Développement Economique des colonies thống kê tuyến Sài Gòn – Nha Trang (dài 408 km, khởi công năm 1900, hoàn thành năm 1913), tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho (dài 71 km, làm năm 1882 – 1885, chi phí 11.000 franc) và tuyến Sài Gòn – Lộc Ninh (dài 125 km), cùng dự án mở rộng 335 km về Vĩnh Long, Cần Thơ, Cái Răng, Bạc Liêu nhưng bất thành do tốn kém.
  • Các ấn phẩm chuyên ngành kỹ thuật và lịch sử: Dautry (1922, 1924, 1925) về công trình cố định và kiến trúc thượng tầng; Robert (1924) khảo sát tuyến qua Biên Hòa; Kỹ sư trưởng Pouyanne A. (1926) trong Les travaux publics de L’Indochine chia lịch sử đường sắt Đông Dương thành hai giai đoạn trước 1898 và theo kế hoạch 1898; Jules Gaunin (1930) vẽ trắc dọc cung đường; André Maignan (1935) nghiên cứu cơ chế tín dụng thuộc địa; Georges Taboulet (1941) nghiên cứu dự án Blancsubé năm 1880; Cao Huy Thuần (1968) nghiên cứu chính sách thuộc địa và giáo sĩ; Bertrand Lemoine (1986) về kiến trúc kết cấu sắt thế kỷ XIX; Frédéric Hulot (1990) khảo cứu đầu máy và kỹ thuật vận hành; Aumiphin Jean Pierre (1994) phân tích vai trò tài chính của Ngân hàng Đông Dương (BIC); Pierre Brocheux và Daniel Hémery (1995, 2009) khảo sát bối cảnh khai thác thuộc địa từ 1858 đến 1954; David Willson Del Testa (2001) với luận án tiến sĩ về lao động và chủ nghĩa dân tộc trên đường sắt thuộc địa; Amaury Lorin (2004); Tim Doling (2012) khảo cứu tổng thể hệ thống đường sắt và xe điện; Georges Pilot (2012) phân tích các công trình cầu sắt do Eiffel, Daydé và Pillé thiết kế.
  • Tài liệu quy chế nghiệp vụ của Chemins de fer de l’Indochine (CFI): Instructions relatives aux manoeuvres, Interruption de circulation (1928), các tập biểu giờ chạy tàu tuyến Lộc Ninh – Thủ Dầu Một (1937), tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho (1939, 1940) và tuyến Lộc Ninh – Bến Đồng Xổ (1940); hồ sơ thành lập và nhượng quyền của Công ty CVFLNCI (1928 – 1933).

Khối nghiên cứu của các tác giả trong nước:

  • Khảo cứu kinh tế – xã hội và lịch sử chung: Nguyễn Phong (1963) viết về tư bản Pháp và cây cao su; Vương Hồng Sển (1960, 1969, 1991, 2013) ghi chép hình ảnh xe lửa hơi nước Sài Gòn; Nguyễn Thế Anh (1970) khảo sát chính sách cai trị qua các đời toàn quyền; Sơn Nam (1984) về Đất Gia Định xưa; nhóm Huỳnh Lứa, Lê Quang Minh, Lê Văn Năm, Đỗ Hữu Nghiêm (1987, 2000) về lịch sử khai phá Nam Bộ; Nguyễn Hữu Thái và Võ Đình Diệp (1990) về đô thị hóa Sài Gòn; nhóm tác giả Viện Sử học (1990); Hoàng Anh (1997) viết về chợ Bến Thành; Phan Văn Trang chủ biên (1998) về Biên Hòa – Đồng Nai 300 năm; Dương Kinh Quốc (1999) và Dương Trung Quốc (2000) về các sự kiện lịch sử cận hiện đại; Nguyễn Văn Khánh (2004) về cơ cấu kinh tế thuộc địa; Lê Nguyễn (2005, 2017) khảo cứu tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho; Hội Khoa học Lịch sử TP. Hồ Chí Minh (2008 – 2009); Vũ Minh Giang chủ biên (2009); đề tài cấp Nhà nước do Trần Đức Cường và Lê Trung Dũng chủ nhiệm; Tạp chí Xưa và Nay (2014); Địa chí Bình Phước (2015, Tập I và II) khảo sát giao thông tỉnh Bình Phước và tuyến Sài Gòn – Lộc Ninh; Nguyễn Văn Lực (2016); Trần Thị Thanh Thanh (2017).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các công trình của học giả Pháp mang tính báo cáo kỹ thuật, điều tra thực địa phục vụ trực tiếp cho chính quyền thuộc địa hoặc chỉ đề cập đơn lẻ từng tuyến. Các học giả phương Tây hiện đại thường đặt đường sắt trong khuôn khổ tổng thể Liên bang Đông Dương (tuyến xuyên Việt và tuyến Vân Nam) hoặc dừng mốc thời gian ở năm 1945 hay 1954. Các công trình trong nước chủ yếu đề cập đường sắt như một yếu tố phụ trợ trong phong trào công nhân hoặc bức tranh kinh tế tổng thể. Chưa có công trình khoa học nào phục dựng lịch sử hoàn chỉnh, chuyên biệt về toàn bộ ba tuyến đường sắt tại Nam Bộ kéo dài liên tục qua ba thời kỳ lịch sử (1881 – 1945, 1945 – 1954 và 1954 – 1975) dưới góc độ lịch sử vận tải và kinh tế – xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của đề tài dựa trên thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Mạng lưới hạ tầng giao thông đường sắt được xem xét trong mối quan hệ nhân quả với sự du nhập phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, chính sách bóc lột thuộc địa của chủ nghĩa thực dân Pháp và những biến động chính trị – xã hội của chiến tranh tại miền Nam Việt Nam.

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực tế gồm:

  • Phương pháp lịch sử: Là phương pháp chủ đạo nhằm tái hiện tiến trình hình thành, xây dựng, vận hành và suy thoái của ba tuyến đường sắt Nam Bộ theo đúng thứ tự thời gian và bối cảnh lịch sử cụ thể.
  • Phương pháp logic: Nhằm làm rõ bản chất của các chủ trương quy hoạch thuộc địa, phân tích quy luật phát triển, các mối quan hệ tác động qua lại giữa giao thông đường sắt và cấu trúc kinh tế – xã hội thuộc địa.
  • Phương pháp thống kê: Hệ thống hóa các bảng số liệu lưu trữ về vốn đầu tư, cổ phần, chiều dài tuyến, biểu giờ chạy tàu, tốc độ kỹ thuật, các đoàn tàu chuyên dụng và sản lượng vận chuyển.
  • Phương pháp tổng hợp và so sánh: Đánh giá sự chuyển biến của mạng lưới đường sắt qua các thời kỳ chính trị (thời Pháp thuộc, thời kỳ 1945 – 1954 và thời kỳ 1954 – 1975); so sánh ưu thế vận tải của đường sắt với đường bộ và đường thủy.
  • Phương pháp địa lý học: Phân tích đặc trưng địa bàn sông ngòi kênh rạch Nam Bộ tác động đến chi phí xây dựng cầu đường và sự phân bố vùng nguyên liệu cao su, nông sản.
  • Phương pháp điền dã, khảo sát thực tế, sưu tầm ảnh tư liệu và phỏng vấn nhân chứng lịch sử ngành đường sắt tại các địa phương (Sài Gòn, Đồng Nai, Bình Dương, Tiền Giang, Lộc Ninh).

Nguồn tài liệu/dữ liệu của luận án:

  • Nguồn tài liệu lưu trữ: Các văn bản hành chính (Nghị định, Thông tư, báo cáo, tờ trình, công điện) của Toàn quyền Đông Dương, Thống đốc Nam Kỳ, Tổng thanh tra Công chính Đông Dương (IGTP) lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và II; tài liệu của Tổng cục Đường sắt, văn phòng Công ty Vận tải Hành khách Đường sắt Sài Gòn tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III; các tư liệu, bản đồ, bản vẽ kỹ thuật tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh; nguồn tài liệu từ Ban Tuyên giáo Huyện ủy Lộc Ninh và Bảo tàng các tỉnh Tiền Giang, Đồng Nai, Bình Dương.
  • Nguồn tài liệu xuất bản: Các kỷ yếu công chính, hồi ký chính trị, tạp chí chuyên ngành thuộc địa (Revue économique française, Asie Nouvelle...) và các công trình nghiên cứu chuyên khảo trong và ngoài nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Chương 1 tiến hành phân loại và phê phán học thuật đối với các công trình của các học giả nước ngoài và trong nước. Các công trình tiếng Pháp giai đoạn đầu thế kỷ XX tập trung ghi chép dữ liệu khảo sát kỹ thuật xây dựng và các đề án thuộc địa (như các bản thiết kế của Pouyanne, Edmond Blanchet, Alexandre Vérignon). Các công trình giai đoạn sau chuyển sang phân tích chính sách cai trị, phong trào công nhân hoặc hệ quả chuyển biến xã hội (Pierre Brocheux, Daniel Hémery, David Willson Del Testa). Về phía các công trình trong nước, tác giả phân chia thành nhóm lịch sử kinh tế chung, nhóm lịch sử địa phương và nhóm nghiên cứu giao thông vận tải. Chương 1 chỉ ra các nội dung kế thừa về niên biểu sự kiện, các văn bản quy phạm thuộc địa; đồng thời chỉ rõ sự cần thiết phải khảo sát đường sắt Nam Bộ như một chỉnh thể không gian kinh tế – kỹ thuật hoàn chỉnh gồm ba tuyến kết nối Sài Gòn với đồng bằng sông Cửu Long, miền Đông Nam Bộ và vùng đồn điền cao su biên giới.

Chương 2: Điều kiện địa lý và nguyên nhân hình thành hệ thống đường sắt tại Nam Kỳ thời Pháp thuộc

Nội dung chương làm rõ sự đối lập giữa tiềm năng tự nhiên màu mỡ của vùng đất Nam Bộ với hệ thống giao thông lạc hậu trước khi Pháp xâm lược. Thời nhà Nguyễn, việc vận chuyển chủ yếu phụ thuộc vào ghe thuyền trên mạng lưới kênh rạch tự nhiên và một số tuyến đường dịch trạm bộ hành. Địa hình sình lầy và mạng lưới sông rạch phân cắt sâu sắc đã gây trở ngại lớn cho quân đội viễn chinh Pháp trong việc kiểm soát an ninh nông thôn và bình định Nam Kỳ lục tỉnh sau năm 1867.

Chương 2 trình bày các đợt khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897 – 1914) và lần thứ hai (1919 – 1929), phân tích chủ trương của chính quyền thực dân trong việc du nhập mô hình đường sắt thế kỷ XIX. Động lực xây dựng đường sắt tại Nam Kỳ kết hợp chặt chẽ giữa hai mục đích: quân sự (cơ động lực lượng đàn áp các cuộc khởi nghĩa, kiểm soát vùng biên giới Campuchia và củng cố quyền cai trị) và kinh tế (gom lúa gạo từ đồng bằng sông Cửu Long và mủ cao su từ các đồn điền miền Đông xuất khẩu qua cảng Sài Gòn, làm giàu cho các tập đoàn tư bản Pháp). Chương này cũng ghi nhận các dự án đường sắt thuộc địa, các cuộc tranh luận về tính khả thi tài chính và quy hoạch hướng tuyến.

Chương 3: Quá trình xây dựng và hoạt động của hệ thống giao thông đường sắt tại Nam Bộ (1881 – 1975)

Chương 3 trình bày chi tiết diễn trình xây dựng, cơ cấu kỹ thuật và khai thác thương mại của ba tuyến đường sắt qua ba giai đoạn lịch sử cụ thể:

Giai đoạn 1881 – 1945:

  • Tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho: Khởi công năm 1881, chính thức vận hành năm 1885 với chiều dài khoảng 71 km, vượt qua sông Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây bằng các cầu sắt kiên cố do hãng Eiffel chế tạo. Đây là tuyến hỏa xa đầu tiên của Việt Nam và Đông Dương, thiết lập tuyến kết nối Sài Gòn với trung tâm vựa lúa Tiền Giang. Biểu giờ chạy tàu năm 1939 – 1940 quy định các đoàn tàu khách F.655, R.648, tàu hàng F.2643, F.3688; quy định tốc độ tối đa không vượt quá 50 km/h, cấm đầu máy kéo đôi ngoại trừ trường hợp khẩn cấp khi máy phụ phải đặt ở đuôi đoàn tàu.
  • Tuyến Sài Gòn – Biên Hòa: Tuyến đường ngắn nối trung tâm Sài Gòn với vùng rừng và công nghiệp lâm sản Biên Hòa (do Công ty BIF khai thác), sau này trở thành đoạn khởi đầu của trục đường sắt xuyên Việt nối ra Nam Trung Bộ và miền Bắc.
  • Tuyến Sài Gòn – Lộc Ninh: Được hình thành từ nhu cầu vận tải cao su của các đồn điền Hớn Quản, Lộc Ninh, Đất Đỏ, Xuân Lộc của các công ty CEXO, SIPH, SPTR, Michelin. Đoạn Bến Đồng Xổ – Lộc Ninh được nhượng quyền cho Công ty Đường sắt Lộc Ninh và miền Trung Đông Dương (CVFLNCI) theo hợp đồng ký ngày 07/12/1928 (sửa đổi ngày 23/10/1933). Vốn huy động đạt 850.000 piastres phát hành thành 42.500 cổ phiếu (Chính phủ Đông Dương góp 20% vốn), tuyến đưa vào khai thác thương mại từ ngày 01/08/1933. Biểu giờ tàu năm 1940 quy định tàu khách R.901, R.910, tàu hàng F.2921, F.3920 với vận tốc cho phép từ 30 km/h đến 45 km/h, cho phép sức kéo đôi.

Giai đoạn 1945 – 1954: Dưới tác động của cuộc kháng chiến chống Pháp tái xâm lược, các tuyến đường sắt Nam Bộ bị trưng dụng cho mục đích hành quân, đồng thời liên tục bị phong trào du kích Việt Minh phá hủy cầu đường, phục kích đầu máy để ngăn chặn địch. Do thất bại quân sự và khó khăn ngân sách, ngày 26/5/1952, thực dân Pháp chính thức ký văn bản bàn giao hệ thống giao thông đường sắt Nam Bộ cho chính quyền Quốc gia Việt Nam.

Giai đoạn 1954 – 1975: Chính quyền Việt Nam Cộng hòa tiếp quản hạ tầng đường sắt dưới sự viện trợ tài chính và phương tiện kỹ thuật của Mỹ (trang bị các loại đầu máy diesel, toa xe mới). Tuy nhiên, chiến tranh ác liệt, phong trào công nhân bãi công và hoạt động đánh phá giao thông của lực lượng vũ trang giải phóng khiến mạng lưới đường sắt Nam Bộ suy thoái nhanh chóng:

  • Tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho bị đình trệ và chính thức ngừng hoạt động hoàn toàn vào năm 1958.
  • Tuyến Sài Gòn – Lộc Ninh bị chia cắt nhiều đoạn và ngừng chạy tàu từ năm 1962.
  • Tuyến Sài Gòn – Biên Hòa chỉ còn duy trì hoạt động quân sự cục bộ và kết nối hạn chế ra miền Trung trước khi tê liệt hoàn toàn vào đầu năm 1975.

Bảng tổng hợp đặc điểm kỹ thuật và vận hành ba tuyến đường sắt tại Nam Bộ (1881 – 1975) dựa trên tài liệu luận án:

Tuyến đường sắt Chiều dài Năm xây dựng / Khai thác Doanh nghiệp / Tổ chức khai thác Mặt hàng / Đối tượng vận chuyển chính Mốc ngưng hoạt động / Bàn giao
Sài Gòn – Mỹ Tho ~71 km 1881 (khởi công) – 1885 (khai thác) CFI / Hỏa xa Việt Nam (HXVN) Nông sản, gạo đồng bằng sông Cửu Long, hành khách Ngừng chạy tàu hoàn toàn năm 1958
Sài Gòn – Biên Hòa Khởi đầu trục Sài Gòn – Nha Trang Xây dựng đầu thế kỷ XX (đoạn Biên Hòa thông xe 1904) CFI / HXVN Gỗ, lâm sản (BIF), hành khách, binh lính Bàn giao ngày 26/5/1952; gián đoạn do chiến tranh
Sài Gòn – Lộc Ninh ~125 km (đoạn Bến Đồng Xổ – Lộc Ninh) 1929 (khởi công) – 01/8/1933 (khai thác) Công ty CVFLNCI (nhượng quyền) / CFI Mủ cao su ("vàng trắng"), phu đồn điền, vật liệu Ngừng chạy tàu hoàn toàn năm 1962

Chương 4: Đặc điểm, nhân tố tác động và vai trò của hệ thống giao thông đường sắt tại Nam Bộ

Đặc điểm của giao thông đường sắt Nam Bộ:

  • Mạng lưới hướng tâm tuyệt đối: Toàn bộ ba tuyến đường sắt đều hội tụ về đầu mối trung tâm thành phố Sài Gòn, phát triển khởi điểm từ các tuyến xe điện và đường sắt nội ô.
  • Cơ sở hạ tầng hiện đại: Tiếp thu công nghệ chế tạo cầu sắt (Eiffel, Daydé & Pillé), kỹ thuật đầu máy hơi nước rồi chuyển sang autorail, kiến trúc nhà ga phương Tây hiện đại đầu tiên tại thuộc địa.
  • Cơ cấu vận tải chuyên biệt: Ngoài hành khách, hàng hóa trên đường sắt Nam Bộ tập trung chuyên chở hai nhóm vật phẩm chiến lược là lúa gạo (hướng Tây Nam) và cao su (hướng Đông Bắc) để xuất khẩu.

Những nhân tố tác động: Hiệu quả kinh doanh của đường sắt Nam Bộ chịu sự chi phối trực tiếp của tình hình chiến tranh (1945 – 1975), sự can thiệp của Mỹ, chính sách trưng dụng quân sự, sự thiếu hụt linh kiện thay thế, cạnh tranh khốc liệt từ hệ thống đường bộ được nâng cấp bằng viện trợ Mỹ, cùng các thiên tai lũ lụt và các đợt phá hoại vũ trang.

Vai trò của giao thông đường sắt ở Nam Bộ:

  • Đời sống kinh tế: Vận chuyển khối lượng lớn với tốc độ vượt trội so với ghe thuyền; cước phí rẻ giúp giảm giá thành hàng hóa nông – lâm nghiệp; thúc đẩy trao đổi thương mại nội địa giữa các tỉnh với Sài Gòn và kết nối nguồn hàng ra thị trường thế giới.
  • Đời sống xã hội: Phục vụ nhu cầu đi lại an toàn của các tầng lớp nhân dân; làm phát sinh đội ngũ công nhân hỏa xa – lực lượng lao động công nghiệp kỹ thuật mới của Nam Bộ; chuyển giao tri thức cơ khí; hình thành các thị tứ, đô thị vệ tinh xung quanh hệ thống nhà ga dọc tuyến.
  • Văn hóa và an ninh quốc phòng: Tăng cường giao lưu văn hóa liên vùng, xóa bỏ tình trạng cô lập địa phương; trở thành công cụ đắc lực phục vụ bộ máy cai trị thuộc địa và các hoạt động hành quân chiến lược của các thế lực tham chiến.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận khoa học và thực tiễn:

  • Về lý luận và khoa học lịch sử:
    • Làm sáng tỏ bối cảnh lịch sử, động cơ chính trị và chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp gắn liền với quá trình du nhập phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và kỹ thuật đường sắt vào Nam Kỳ.
    • Phục dựng một cách hệ thống, toàn diện và khoa học toàn bộ tiến trình lịch sử xây dựng, cơ chế quản lý và hoạt động khai thác của hệ thống giao thông đường sắt Nam Bộ suốt gần một thế kỷ (1881 – 1975) qua ba giai đoạn lịch sử liên tục.
    • Phân tích và đúc kết có căn cứ khoa học về các đặc điểm vận hành hướng tâm, tính chất kinh tế thuộc địa và vai trò đa chiều của đường sắt đối với tiến trình chuyển biến kinh tế, phân tầng xã hội và đô thị hóa ở Nam Bộ.
  • Về mặt thực tiễn:
    • Khai thác, hệ thống hóa và dịch thuật khối tư liệu lưu trữ quý giá tại các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia (I, II, III) và Thư viện Quốc gia Việt Nam, cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực cho nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương Nam Bộ và lịch sử ngành giao thông vận tải.
    • Cung cấp các luận cứ khoa học và bài học lịch sử về quy hoạch không gian, cơ chế đầu tư nhượng quyền tư nhân (mô hình tuyến Lộc Ninh) và quản lý vận tải, làm tài liệu tham khảo cho việc hoạch định chiến lược khôi phục và phát triển mạng lưới đường sắt kết nối Thành phố Hồ Chí Minh với miền Tây và miền Đông Nam Bộ trong giai đoạn hiện nay.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình: Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu thực chứng vào ba tuyến đường sắt chính yếu có hoạt động vận tải hoàn chỉnh (Sài Gòn – Mỹ Tho, Sài Gòn – Biên Hòa, Sài Gòn – Lộc Ninh); chưa thể khảo sát chuyên sâu toàn bộ các tuyến đường sắt chuyên dụng nội bộ trong từng đồn điền cao su hoặc mạng lưới xe điện đô thị (tramway) Sài Gòn – Chợ Lớn. Đồng thời, nguồn tư liệu giai đoạn 1954 – 1975 chịu ảnh hưởng bởi tình trạng thất lạc và hư hại trong chiến tranh.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng khảo cứu so sánh mô hình đường sắt Nam Bộ với hệ thống đường sắt Bắc Kỳ, Trung Kỳ và đường sắt thuộc địa Pháp tại châu Phi hoặc Ấn Độ Dương.
  • Tiếp tục sưu tầm tài liệu lưu trữ quân sự và hồ sơ nhân chứng ngành đường sắt sau năm 1954 để làm sâu sắc hơn phong trào đấu tranh của công nhân hỏa xa Nam Bộ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

  • Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Kinh tế, Địa lý học lịch sử và Đô thị học.
  • Các chuyên gia quy hoạch giao thông, nhà quản lý ngành đường sắt thuộc Bộ Giao thông vận tải, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, Sở Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Phần đáng tham khảo nhất trong luận án là Chương 3 và Chương 4: nơi tập hợp các số liệu lưu trữ gốc về quy chế nhượng quyền khai thác tuyến đường sắt tư nhân Lộc Ninh (tỷ lệ góp vốn, phát hành cổ phiếu, hoàn vốn bốn đợt); các biểu giờ tàu chạy chi tiết năm 1939 – 1940; quy tắc an toàn kỹ thuật hỏa xa thuộc địa; và các phân tích thực chứng về tác động của đường sắt đối với cấu trúc đô thị và thị trường lúa gạo, cao su Nam Bộ.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tuyến đường sắt nào được xây dựng đầu tiên tại Nam Bộ và có quy mô kỹ thuật ra sao? Tuyến đường sắt đầu tiên được xây dựng tại Nam Bộ và toàn Đông Dương là tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho. Tuyến được khởi công vào năm 1881 và chính thức khánh thành đưa vào vận hành năm 1885, có chiều dài khoảng 71 km, vượt qua hai con sông lớn là Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây bằng các cầu sắt do hãng Eiffel thiết kế và thi công.

  2. Tuyến đường sắt Sài Gòn – Lộc Ninh được hình thành nhằm phục vụ mục đích kinh tế nào và cơ chế cấp vốn ra sao? Tuyến Sài Gòn – Lộc Ninh (đoạn Bến Đồng Xổ – Lộc Ninh) được xây dựng theo hình thức nhượng quyền cho Công ty CVFLNCI (ký kết năm 1928, sửa đổi năm 1933) nhằm phục vụ chuyên chở cao su ("vàng trắng") và phu công nhân cho các đồn điền khu vực Hớn Quản – Lộc Ninh. Công ty huy động nguồn vốn 850.000 piastres bằng việc phát hành 42.500 cổ phiếu (Chính phủ Đông Dương nắm 20% vốn), và hoàn trả vốn định kỳ qua bốn đợt từ năm 1937 đến năm 1939.

  3. Chính quyền thực dân Pháp bàn giao mạng lưới đường sắt Nam Bộ cho phía Việt Nam vào thời gian nào? Chính quyền thực dân Pháp đã chính thức ký kết bàn giao hệ thống giao thông đường sắt tại Nam Bộ cho chính quyền Quốc gia Việt Nam vào ngày 26/5/1952, sau những khó khăn dồn dập về mặt quân sự và tài chính trên chiến trường Đông Dương.

  4. Vì sao các tuyến đường sắt Nam Bộ ngừng hoạt động trong giai đoạn 1954 – 1975? Do chiến sự diễn ra ác liệt, sự phá hoại cầu đường của chiến tranh du kích, sự cạnh tranh của mạng lưới đường bộ do Mỹ đầu tư và tình trạng thiếu hụt kinh phí bảo dưỡng kỹ thuật, các tuyến đường sắt lần lượt tê liệt: tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho ngừng hoạt động hoàn toàn vào năm 1958, tuyến Sài Gòn – Lộc Ninh ngừng hoạt động từ năm 1962.

  5. Hệ thống đường sắt Nam Bộ có đặc điểm vận hành nổi bật nào so với các khu vực khác? Toàn bộ mạng lưới đường sắt Nam Bộ mang đặc điểm cấu trúc hướng tâm tuyệt đối về thành phố Sài Gòn và phát triển tiếp nối từ các tuyến đường sắt nội ô; đối tượng vận chuyển hàng hóa chuyên biệt phục vụ hai ngành kinh tế thuộc địa chủ lực là xuất khẩu lúa gạo từ miền Tây và mủ cao su từ miền Đông.

Kết luận

Luận án Hệ thống giao thông đường sắt tại Nam Bộ (1881 – 1975) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Tâm đã tái hiện một cách toàn diện và có hệ thống tiến trình gần một thế kỷ tồn tại của giao thông đường sắt tại miền Nam Việt Nam. Dựa trên khối tư liệu lưu trữ phong phú tại Việt Nam và các công trình nghiên cứu thuộc địa, tác giả đã làm rõ quy hoạch, kỹ thuật xây dựng và hoạt động khai thác của ba tuyến hỏa xa huyết mạch: Sài Gòn – Mỹ Tho, Sài Gòn – Biên Hòa và Sài Gòn – Lộc Ninh. Công trình chỉ rõ bản chất phục vụ mục đích quân sự và bóc lột kinh tế thuộc địa của Pháp và Mỹ, đồng thời phân tích khách quan những chuyển biến tích cực mà đường sắt mang lại cho kinh tế hàng hóa, quá trình đô thị hóa và sự hình thành đội ngũ công nhân kỹ thuật Nam Bộ. Đây là công trình chuyên khảo lịch sử có giá trị tư liệu cao, đóng góp cơ sở khoa học cho công tác nghiên cứu lịch sử giao thông vận tải và hoạch định hạ tầng đường sắt hiện nay.