Luận án QS: Quản lý đào tạo ĐH địa phương đáp ứng nhân lực KCN Bắc Trung Bộ

Luận án phân tích phương pháp quản lí đào tạo tại các trường đại học địa phương nhằm đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao cho các khu công nghiệp Bắc

• Tác giả: Lê Minh Hiền
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Phan Trọng Ngọc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý Giáo dục
• Đề tài: Quản lý đào tạo của trường đại học địa phương đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực các khu công nghiệp Bắc Trung Bộ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý đào tạo trường đại học địa phương và nguồn nhân lực khu công nghiệp Bắc Trung Bộ

Đào tạo nguồn nhân lực là nhiệm vụ cốt lõi của các trường đại học địa phương (ĐHĐP). Mối quan hệ giữa nhà trường và các khu công nghiệp (KCN) Bắc Trung Bộ ngày càng được chú trọng. Quản lý đào tạo hiệu quả giúp chương trình học sát với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Điều này đảm bảo sinh viên ra trường có kiến thức và kỹ năng đáp ứng ngay công việc. Bắc Trung Bộ là vùng đang phát triển công nghiệp mạnh mẽ. Nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao tại đây rất lớn. Các trường ĐHĐP đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nhân lực được đào tạo bài bản. Quản lý đào tạo bao gồm việc xây dựng mục tiêu, thiết kế chương trình, tổ chức giảng dạy và đánh giá kết quả. Tất cả các khâu này phải hướng tới mục tiêu cuối cùng là phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

1.1. Vai trò của trường đại học địa phương trong phát triển nguồn nhân lực

Trường ĐHĐP là cơ sở giáo dục đại học đặt tại một tỉnh hoặc khu vực, trực tiếp phục vụ nhu cầu nhân lực của địa phương đó. Các trường này có ưu thế am hiểu đặc thù kinh tế, văn hóa xã hội của vùng. Nhiệm vụ của trường không chỉ là đào tạo đại học mà còn nghiên cứu, chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp trong KCN. Sự gắn kết này giúp nhà trường điều chỉnh kịp thời nội dung đào tạo theo yêu cầu thực tế. Sinh viên được tạo cơ hội thực tập, trải nghiệm tại doanh nghiệp ngay từ sớm. Đây là mô hình đào tạo có tính ứng dụng cao, giảm khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành nghề nghiệp.

1.2. Bối cảnh phát triển các khu công nghiệp tại Bắc Trung Bộ

Bắc Trung Bộ bao gồm các tỉnh từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên Huế. Khu vực này đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhanh chóng. Nhiều KCN mới được thành lập, thu hút đầu tư từ trong và ngoài nước. Các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, dệt may, da giày và điện tử phát triển mạnh. Sự phát triển này đặt ra yêu cầu cấp bách về một lực lượng lao động có tay nghề và trình độ chuyên môn. Nguồn nhân lực tại chỗ phải được đào tạo để đáp ứng kịp thời. Nếu không, các doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong tuyển dụng và phát triển sản xuất.

II. Phân tích thực trạng và thách thức trong đào tạo nguồn nhân lực cho khu công nghiệp

Nghiên cứu thực trạng cho thấy một khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động. Chương trình đào tạo của nhiều trường ĐHĐP còn nặng lý thuyết, thiếu thực hành. Phương pháp giảng dạy truyền thống chưa phát huy được tính chủ động, sáng tạo của sinh viên. Đội ngũ giảng viên đôi khi chưa cập nhật được yêu cầu mới từ doanh nghiệp. Cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, xưởng thực hành còn hạn chế. Sự hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp trong KCN chưa sâu sắc và thường xuyên. Doanh nghiệp tham gia vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo còn ít. Hệ quả là sinh viên tốt nghiệp mất thêm thời gian để đào tạo lại hoặc thích nghi. Điều này gây lãng phí nguồn lực xã hội và giảm năng lực cạnh tranh của địa phương.

2.1. Khoảng cách giữa năng lực sinh viên và yêu cầu công việc thực tế

Sinh viên tốt nghiệp từ các trường ĐHĐP thường thiếu các kỹ năng mềm và kỹ năng thực hành cần thiết. Họ có thể nắm vững lý thuyết nhưng lúng túng khi vận dụng vào giải quyết vấn đề cụ thể tại nhà máy. Các kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp, giải quyết vấn đề và ngoại ngữ còn yếu. Doanh nghiệp phàn nàn về việc phải đào tạo lại nhân sự mới, tốn kém thời gian và chi phí. Nguyên nhân một phần do chương trình đào tạo chưa được xây dựng dựa trên phân tích công việc chi tiết tại các KCN. Sự thiếu vắng các học phần thực tập dài hạn tại doanh nghiệp cũng là một yếu tố quan trọng.

2.2. Hạn chế trong quản lý và điều phối hoạt động đào tạo

Công tác quản lý đào tạo tại một số trường ĐHĐP còn mang tính hành chính, chưa theo kịp nhu cầu thị trường. Quy trình xây dựng, thẩm định và cập nhật chương trình đào tạo còn chậm chạp. Việc thu thập thông tin phản hồi từ doanh nghiệp và cựu sinh viên chưa được thực hiện một cách hệ thống. Cơ chế phối hợp giữa các khoa, phòng ban trong trường và với các đối tác bên ngoài chưa linh hoạt. Ngân sách đầu tư cho nghiên cứu, phát triển chương trình và nâng cấp cơ sở vật chất còn eo hẹp. Những yếu tố quản lý này cản trở khả năng thích ứng nhanh của nhà trường trước những thay đổi trong yêu cầu nhân lực của KCN.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý đào tạo đáp ứng nhu cầu khu công nghiệp

Để thu hẹp khoảng cách, các trường ĐHĐP cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, xây dựng chương trình đào tạo theo hướng tiếp cận năng lực, dựa trên phân tích nhu cầu thực tế của doanh nghiệp trong KCN. Thứ hai, tăng cường hợp tác chiến lược với các doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần tham gia sâu vào việc thiết kế môn học, giảng dạy chuyên đề và tiếp nhận sinh viên thực tập. Thứ ba, hiện đại hóa phương pháp giảng dạy, chú trọng các phương pháp học tập qua dự án, giải quyết tình huống và mô phỏng. Thứ tư, đầu tư nâng cấp trang thiết bị, phòng thí nghiệm mô phỏng môi trường làm việc tại nhà máy. Thứ năm, đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giảng viên để họ cập nhật kiến thức và kỹ năng từ thực tiễn sản xuất.

3.1. Xây dựng mô hình đào tạo gắn kết với doanh nghiệp

Mô hình đào tạo gắn kết (cooperative education) là giải pháp hiệu quả. Sinh viên sẽ học xen kẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp theo một kế hoạch được xây dựng chung. Chương trình đào tạo được xây dựng dựa trên bản mô tả công việc và chuẩn năng lực của các vị trí việc làm phổ biến trong KCN. Doanh nghiệp cử chuyên gia tham gia giảng dạy một số học phần thực hành. Nhà trường và doanh nghiệp cùng đánh giá kết quả học tập của sinh viên. Mô hình này đảm bảo sinh viên được trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ làm việc chuyên nghiệp ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

3.2. Ứng dụng mô hình CIPO trong quản lý đào tạo

Mô hình CIPO (Context-Input-Process-Output) cung cấp khung quản lý toàn diện. Bối cảnh (Context) là phân tích nhu cầu nhân lực của KCN và năng lực hiện có của trường. Đầu vào (Input) bao gồm giáo trình, giảng viên, cơ sở vật chất và tuyển sinh. Quy trình (Process) là tổ chức giảng dạy, học tập và thực hành. Đầu ra (Output) là chuẩn đầu ra và tỷ lệ sinh viên có việc làm. Việc áp dụng mô hình này giúp nhà trường quản lý đào tạo một cách có hệ thống, liên tục giám sát và cải tiến. Mọi quyết định quản lý đều dựa trên dữ liệu và bằng chứng từ thực tiễn.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của luận án về quản lý đào tạo

Luận án đã khẳng định vai trò không thể thay thế của các trường ĐHĐP trong việc phát triển nguồn nhân lực cho các KCN Bắc Trung Bộ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, quản lý đào tạo hiệu quả là chìa khóa để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng. Các giải pháp đề xuất tập trung vào đổi mới chương trình, tăng cường hợp tác nhà trường - doanh nghiệp và áp dụng mô hình quản lý khoa học. Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị về mặt lý luận mà còn mang tính ứng dụng cao. Các trường ĐHĐP có thể tham khảo để xây dựng chiến lược đào tạo phù hợp. Doanh nghiệp và chính quyền địa phương cũng cần chung tay, tạo điều kiện để mối quan hệ hợp tác thêm bền vững. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào đánh giá tác động dài hạn của các giải pháp này.

4.1. Giá trị lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa cơ sở khoa học về quản lý đào tạo của trường ĐHĐP đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực. Nghiên cứu bổ sung các khái niệm, tiêu chí đánh giá và mô hình quản lý phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp một bộ công cụ và giải pháp cụ thể cho các nhà quản lý giáo dục đại học. Các trường ĐHĐP có thể áp dụng để rà soát, điều chỉnh chương trình đào tạo. Kết quả nghiên cứu cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho các cơ quan quản lý nhà nước trong hoạch định chính sách phát triển giáo dục gắn với phát triển kinh tế vùng.

4.2. Hướng phát triển và kiến nghị áp dụng

Để triển khai hiệu quả, các trường ĐHĐP cần thành lập ban chuyên trách về hợp tác doanh nghiệp. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu về nhu cầu nhân lực của KCN và mạng lưới cựu sinh viên. Các Sở Giáo dục, Sở Lao động và chính quyền địa phương nên đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ chính sách. Doanh nghiệp trong KCN cần chủ động đặt hàng đào tạo và tham gia sâu vào quá trình giảng dạy. Sinh viên cũng cần chủ động hơn trong việc tìm kiếm cơ hội thực tập và rèn luyện kỹ năng. Sự đồng lòng của tất cả các bên sẽ tạo ra một hệ sinh thái đào tạo nhân lực hiệu quả, bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lí luận về đào tạo và quản lí đào tạo của trường đại học địa phương đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực các khu công nghiệp Bắc Trung Bộ. Chương 2: Thực trạng đào tạo và quản lí đào tạo của trường đại học địa phương đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực các khu công nghiệp Bắc Trung Bộ. Chương 3: Biện pháp quản lí đào tạo của trường đại học địa phương đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực các khu công nghiệp Bắc Trung Bộ. 9 Chƣơng 1 LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ ĐÀO TẠO CỦA TRƢỜNG ĐẠI HỌC ĐỊA PHƢƠNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU NGUỒN NHÂN LỰC CÁC KHU CÔNG NGHIỆP BẮC TRUNG BỘ 1.

Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về đào tạo của trường đại học địa phương đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực được đào tạo của các doanh nghiệp trong khu công nghiệp 1. Các nghiên cứu về trường đại học địa phương Tiền thân của trường ĐHĐP là loại hình trường cao đẳng cộng đồng, xuất hiện ở Mỹ những năm đầu thế kỉ XX, sau đó phát triển và lan toả sang nhiều nước khác như Canada và các nước Châu Âu [20]. Ở Châu Á, mô hình trường cao đẳng cộng đồng/trường đại học địa phương cũng phát triển mạnh tại Trung Quốc, Nhật Bản, Philippines, Thái Lan và Việt Nam.

Ngay từ những năm 80 - 90 của thế kỉ XX cho đến nay, các nhà nghiên cứu này đã viết khá nhiều tài liệu, phân tích nhiều khía cạnh của mô hình trường cao đẳng cộng đồng ở Mỹ [118]. Năm 2012 Hiệp hội các trường cao đẳng cộng đồng Mỹ AACC đã công bố tài liệu “The Council for the Study of Community Colleges Response to Reclaiming the American Dream Community Colleges and the Nation’s Future” (Phản hồi từ Hội đồng nghiên cứu các trường cao đẳng cộng đồng với xu thế nước Mĩ: cao đẳng cộng đồng và tương lai đất nước), trình bày các giải pháp phát triển hệ thống trường cộng đồng trong thế kỷ XXI [132]. Năm 2005, Carolina cũng có công trình nghiên cứu khá chi tiết về thực trạng và kế hoạch phát triển mạng lưới trường ĐHĐP ở Philippines theo mô hình các trường cộng đồng của Mỹ [112]. Trong bài báo, “Intergrowth of university and society: mode choice of local university's development - On development of Chinese local university from perspective of American interactive university” (Tương quan phát triển giữa trường đại học và xã hội: lựa chọn mô hình phát triển trường đại học địa phương Trung Quốc dưới góc nhìn từ trường đại học tương tác của Mĩ), Wang Bao, Zang Jie đã có đã đề xuất phương thức phát triển các trường ĐHĐP ở Trung Quốc theo viễn cảnh của Mỹ; khẳng định xu hướng phát triển của các trường ĐHĐP là phải tăng cường sự gắn kết giữa nhà trường và xã hội địa phương.

Nghiên cứu “Countermeasures on how Chinese Local Universities serving Local Economy" (biện pháp cải thiện các trường đại học địa phương của Trung Quốc phục vụ nền 10 kinh tế địa phương) của Zhang Kaihong, Viện nghiên cứu giáo dục đại học, Đại học Bách khoa Hà Nam, Trung Quốc. Nghiên cứu này cho rằng các trường ĐHĐP Trung Quốc được có ưu thế trong việc phục vụ nền kinh tế địa phương và được hưởng lợi từ địa phương. Để tận dụng tốt hơn khả năng của mình, các trường ĐHĐP phải khơi dậy ý thức phục vụ và liên tục đáp ứng yêu cầu của địa phương [163]. Wang Fu-ping trong bài báo: “On the construction of quality guarantee system at Local Colleges/Universities” (xây dựng hệ thống đảm bảo chất lượng tại các trường đại học địa phương/cao đẳng cộng đồng).

Bài báo đề cập đến việc xây dựng hệ thống văn bản đảm bảo chất lượng tại các trường ĐHĐP [159]. Các nghiên cứu của Dong Ze-fang, Zang Ji-ping [120] về sứ mệnh, vai trò của các trường ĐHĐP. Nghiên cứu của Wang Yiping, nhấn mạnh về mối quan hệ tương tác giữa phục vụ xã hội và đào tạo nguồn nhân lực của các trường ĐHĐP [160]. Ở Việt Nam, những nghiên cứu đầu tiên về phát triển mô hình trường đại học cộng đồng là của Đặng Bá Lãm và các cộng sự [56], [57], [58].

Đặc biệt là Dự án "Nghiên cứu thiết lập mô hình trường đại học cộng đồng trong điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam" [59]. Sau khi trường đại học Hồng Đức được thành lập năm 1997, đã xuất hiện một số nghiên cứu liên quan tới loại Trường này, Trần Khánh Đức về hệ thống giáo dục hiện đại trong những năm đầu thế kỷ XXI [34], Nghiên cứu của Nguyễn Văn Bảo về “Trường đại học trực thuộc địa phương, trường cao đẳng cộng đồng - mô hình mới đào tạo nguồn nhân lực có kỹ thuật phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [5], Nguyễn Huy Vị, “Mô hình Trường đại học/cao đẳng cộng đồng ở Việt Nam” [100], Lê Quang Hiếu, “Phân tích các nhân tố ảnh hưởng và định hướng phát triển cho các trường đại học địa phương trong thời kỳ hội nhập” [40]; Luận án Tiến sĩ của Phạm Hữu Ngãi, “Phát triển trường cao đẳng cộng đồng đáp ứng nhu cầu đào tạo nhân lực vùng đồng bằng sông Cửu Long” [71], Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Huy Vị, “Nghiên cứu mô hình trường cao đẳng cộng đồng đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương ở Việt Nam” [101]. Đặc biệt, trong 2 năm 2008 và 2010, đã diễn ra hai Hội thảo khoa học lớn, với chủ đề về Mô hình trường đại học địa phương và Quản trị trường đại học địa phương, với sự tham gia của nhiều nhà khoa học giáo dục trong nước và quốc tế [95], [96]. Các báo cáo tại Hội thảo đã khẳng định sự hiện hữu cần thiết và khả năng phát triển của một mô hình giáo dục đại học mới ở Việt Nam: mô hình trường ĐHĐP.

Ở một mức độ nhất định, các bài viết đã định hình khái niệm trường ĐHĐP, khái quát lịch sử ra đời, sứ mệnh, chức năng, nhiệm vụ, đặc điểm của trường ĐHĐP, định hướng phát triển của mô hình này. Các nghiên cứu về đào tạo của trường đại học địa phương đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực được đào tạo của các doanh nghiệp Các nghiên cứu có liên quan tới đào tạo của trường ĐHĐP tập trung nhiều theo hai hướng: Đào tạo của trường ĐHĐP xuất phát từ yêu cầu nguồn nhân lực của địa phương, kết hợp với địa phương trong đào tạo nguồn nhân lực và đào tạo của trường ĐHĐP theo tiếp cận định hướng nghề nghiệp ứng dụng, phát huy năng lực thực hiện của người học đáp ứng yêu cầu về năng lực chuyên môn của các cơ sở sản xuất, doanh nghiệp của địa phương. Nhà giáo dục học người Mĩ, Hoyt, K. Những vấn đề được Ông đặt ra và giải quyết đều liên quan trực tiếp tới mối quan hệ giữa cơ sở đào tạo với sự phát triển của cộng đồng địa phương.

Nghiên cứu của Zafiris Tzannatos & Geraint Johnes [162] ở Châu Âu về sự hợp tác giữa các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp được thực hiện với sự tham gia của trên 3.000 Trường cho thấy mối quan hệ này mang lại nhiều lợi ích trực tiếp cho xã hội, cho các doanh nghiệp, nhà trường, giảng viên, nhà nghiên cứu, sinh viên trong nhiều vấn đề liên quan đến giảng dạy, nghiên cứu và chuyển giao kiến thức - kỹ thuật và công nghệ. Do đó sự hợp tác giữa các trường đại học, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp với các doanh nghiệp đóng một vai trò rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và sức cạnh tranh của nguồn lực. Tổ chức Cedefop (European Center for the Development of Vocational Training - Trung tâm phát triển đào tạo nghề châu Âu), cùng các tác giả Lisbeth Lundahh and Theodor Sander [113], [114], [143], Kathrin Hoeckel [137], Rita Nikolai and Christian Ebner [152], đã đưa ra và bàn luận khá toàn diện về đào tạo của các trường đại học, đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực của các doanh nghiệp thông qua cơ chế gắn kết giữa trường đại học và doanh nghiệp. Mô hình này được phát triển theo nhiều hướng khác nhau tại 21 quốc gia châu Âu như: Cộng hoà Séc, Đan Mạch, Đức, Tây Ban Nha, Pháp, Ý, Cộng hoà Síp, Latvia, Hungary, Hà Lan, Austria, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Romania, Slovenia, Slovakia, Phần Lan, Thụy Điển và Vương quốc Anh cũng như Nauy và Iceland, trong những năm 2005 đến năm 2009 [113].

Với công trình nghiên cứu “Lesson from the Korean experience on human capital formation” (Những bài học kinh nghiệm của Hàn Quốc về hình thành vốn con người) của Jie Tae Hong [132], đã trình bày những bài học về đầu tư phát triển nguồn nhân lực của Hàn Quốc từ thập niên 60 của thế kỉ XX đến những năm gần 12 đây. Tác giả cũng đã đưa ra một số kiến nghị về chính sách phát triển đào tạo nghề nghiệp như: chuyển dần hệ thống đào tạo nghề nghiệp từ hướng cung sang hệ thống đào tạo theo thị trường, thu hút vốn vay và đầu tư nước ngoài để phát triển nguồn nhân lực, tăng cường hệ thống chính sách về đào tạo để đạt được một chiến lược phát triển nguồn nhân lực thống nhất trong toàn quốc. Dagaur, DS (1998), Enterprise participation in training, ILO, Geneva, India [119], đề cập tới việc huy động các nguồn lực từ doanh nghiệp và xã hội cho đào tạo nguồn nhân lực ở Ấn Độ. Các trường đại học và cao đẳng công nghệ và đào tạo chuyên ngành nhận đầu vào là học sinh tốt nghiệp trung học phổ thông.Chile: Experiences in a market-oriented training system, (kinh nghiệm trong đào tạo theo định hướng thị trường lao động), ILO, Geneva, 1998 [144].

Nghiên cứu việc phân cấp đào tạo như một phương tiện tăng cường tính linh hoạt và đáp ứng với thị trường lao động tại địa phương. Trong công trình “A Competency-Based model for developing human resource professionals” (đào tạo dựa theo năng lực thực hiện với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao), Glenn M, Mary Jo Blahna et al [125] nghiên cứu mô hình nhân cách của người lao động được xây dựng dựa trên năng lực thực hiện, bao gồm 03 thành tố cấu trúc: kiến thức (knowledge), kỹ năng (skills) và thái độ (traits). Để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động, ngoài việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực bằng cách thực hiện các chương trình đào tạo theo năng lực thực hiện, các cơ sở đào tạo phải chú trọng phát triển cả về quy mô và số lượng ngành nghề đào tạo tương xứng với nhu cầu của thị trường lao động. Nhiều quốc gia, các tổ chức quốc tế và nhà khoa học tập trung nghiên cứu các mô hình gắn kết giữa trường đại học và doanh nghiệp trong đào tạo nguồn nhân lực.