Luận án Tiến sĩ: Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ - Bạch Thanh Sang

Luận án phân tích vai trò và đóng góp to lớn của hội đoàn kết sư sãi trong phong trào yêu nước tại vùng Tây Nam Bộ. Nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử, ý nghĩa

• Tác giả: Bạch Thanh Sang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Văn Lợi
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tôn giáo học
• Đề tài: Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Hội đoàn kết sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ

Hội đoàn kết sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ là tổ chức chính trị xã hội của tăng sĩ Phật giáo Nam tông Khmer. Hội ra đời trong bối cảnh cách mạng miền Nam phát triển mạnh mẽ. Năm 1963, phong trào đấu tranh chống chế độ Ngô Đình Diệm của đồng bào Khmer diễn ra sôi nổi. Hội đóng vai trò tập hợp, đoàn kết tăng sĩ tham gia sự nghiệp giải phóng dân tộc. Phật giáo Nam tông Khmer có vị trí đặc biệt trong đời sống cộng đồng người Khmer. Tôn giáo này chi phối toàn bộ sinh hoạt văn hóa, tinh thần của phum sóc. Sư sãi được kính trọng, có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng và hành động của bà con. Việc thành lập Hội nhằm đưa sức mạnh tôn giáo phục vụ mục tiêu cách mạng. Hội hoạt động dưới sự lãnh đạo của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Đây là cầu nối giữa chủ trương chính sách của cách mạng với đời sống tín ngưỡng của đồng bào Khmer. Qua nhiều giai đoạn lịch sử, Hội đã trưởng thành và phát triển không ngừng.

1.1. Bối cảnh lịch sử ra đời của Hội

Đầu thập niên 1960, chế độ Mỹ - Ngụy thực hiện chính sách đàn áp đồng bào Khmer. Chúng ra sức đồng hóa dân tộc, tàn phá phum sóc, thu hồi ruộng đất. Mâu thuẫn giữa đồng bào Khmer với chính quyền tay sai ngày càng gay gắt. Mặt trận Giải phóng Kampuchea Krom được thành lập năm 1960. Đấu tranh đòi quyền lợi dân tộc trở thành nguyện vọng chính đáng của người Khmer. Trong bối cảnh đó, Hội đoàn kết sư sãi yêu nước ra đời. Hội tập hợp tăng sĩ Phật giáo Nam tông Khmer tham gia cách mạng. Đây là bước ngoặt quan trọng trong phong trào đấu tranh của đồng bào Khmer vùng Tây Nam Bộ.

1.2. Vai trò của Phật giáo Nam tông Khmer trong cộng đồng

Phật giáo Nam tông Khmer là tôn giáo chủ yếu của người Khmer vùng Tây Nam Bộ. Tôn giáo này chi phối toàn bộ đời sống tinh thần, văn hóa của cộng đồng. Chùa là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, giáo dục và văn hóa phum sóc. Tăng sĩ giữ vị trí quan trọng, được bà con kính trọng và tin tưởng. Sư sãi hướng dẫn đời sống tâm linh, duy trì phong tục tập quán truyền thống. Phật giáo Nam tông Khmer gắn bó mật thiết với bản sắc dân tộc Khmer. Mọi nghi lễ vòng đời từ sinh, cưới, mất đều có sự tham gia của sư sãi. Ảnh hưởng của tăng sĩ đến cộng đồng là rất lớn, sâu rộng và bền vững.

II. Phân tích thực trạng và vấn đề Hội đoàn kết sư sãi yêu nước

Thực trạng hoạt động của Hội đoàn kết sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ có nhiều điểm đáng ghi nhận. Hội đã phát huy tốt vai trò tập hợp tăng sĩ tham gia các phong trào cách mạng. Trong thời kỳ kháng chiến, nhiều sư sãi tích cực hoạt động bí mật. Họ vận động bà con ủng hộ cách mạng, cung cấp nơi trú ẩn cho cán bộ. Sau ngày giải phóng, Hội tiếp tục đồng hành cùng sự nghiệp xây dựng đất nước. Tuy nhiên, thực trạng cũng bộc lộ một số hạn chế cần được nhìn nhận thẳng thắn. Số lượng tăng sĩ tham gia Hội chưa tương xứng với tiềm năng. Công tác tuyên truyền, vận động gặp nhiều khó khăn trong tình hình mới. Mâu thuẫn giữa một số chức sắc và Hội vẫn tồn tại ở mức độ nhất định. Phương thức hoạt động của Hội cần được đổi mới phù hợp với điều kiện hiện nay. Tình hình biên giới, vấn đề di cư tự do cũng tác động đến hoạt động của Hội. Cần đánh giá toàn diện ưu điểm và hạn chế để có giải pháp phù hợp.

2.1. Ưu điểm trong hoạt động của Hội

Hội đoàn kết sư sãi yêu nước đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Tổ chức Hội được xây dựng từ tỉnh đến cơ sở, phủ rộng khắp vùng Tây Nam Bộ. Nhiều sư sãi được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao nhận thức chính trị. Hội tích cực tham gia công tác từ thiện, nhân đạo trong cộng đồng. Các phong trào xây dựng nông thôn mới được Hội hưởng ứng mạnh mẽ. Hội phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp. Hoạt động đối ngoại nhân dân được mở rộng, tăng cường đoàn kết quốc tế. Uy tín của Hội trong cộng đồng người Khmer được nâng lên rõ rệt.

2.2. Hạn chế và thách thức đặt ra

Bên cạnh ưu điểm, Hội đối mặt với nhiều thách thức trong giai đoạn hiện nay. Nguồn kinh phí hoạt động còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu. Đội ngũ cán bộ Hội thiếu về số lượng, yếu về chuyên môn nghiệp vụ. Một số nơi tổ chức Hội hoạt động hình thức, thiếu nội dung thiết thực. Thế lực thù địch lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo để chống phá. Tình trạng di cư tự do qua biên giới gây phức tạp tình hình an ninh. Một bộ phận tăng sĩ trẻ thiếu quan tâm đến hoạt động của Hội. Công tác phát triển hội viên mới gặp nhiều khó khăn trong bối cảnh hiện đại hóa.

III. Giải pháp phát huy vai trò Hội đoàn kết sư sãi yêu nước

Để phát huy vai trò tích cực của Hội đoàn kết sư sãi yêu nước, nhiều giải pháp cần được triển khai đồng bộ. Trước hết, cần đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Hội. Công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị cho tăng sĩ phải được nâng cao chất lượng. Hội cần chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của sư sãi và bà con phum sóc. Xây dựng chương trình hành động thiết thực, gắn với lợi ích cộng đồng. Tăng cường bồi dưỡng cán bộ Hội có năng lực, nhiệt huyết và uy tín. Phối hợp chặt chẽ với các cơ quan nhà nước trong thực hiện chính sách dân tộc tôn giáo. Đẩy mạnh công tác từ thiện, an sinh xã hội để củng cố lòng tin của nhân dân. Mở rộng hợp tác quốc tế, tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè quốc tế. Ứng dụng công nghệ thông tin trong tuyên truyền, kết nối hội viên. Mỗi giải pháp cần được cụ thể hóa bằng kế hoạch hành động rõ ràng, có thời gian biểu và phân công trách nhiệm cụ thể.

3.1. Đổi mới nội dung và phương thức hoạt động

Đổi mới hoạt động Hội là yêu cầu cấp thiết trong tình hình hiện nay. Nội dung hoạt động cần bám sát thực tiễn đời sống cộng đồng phum sóc. Phương thức tuyên truyền phải đa dạng, phù hợp với đặc thù tôn giáo. Sử dụng hình thức sinh hoạt câu lạc bộ, tọa đàm thay cho hội nghị khô khan. Tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao gắn với truyền thống dân tộc. Ứng dụng mạng xã hội để kết nối tăng sĩ trẻ tham gia hoạt động Hội. Xây dựng mô hình điểm về Hội đoàn kết sư sãi yêu nước vững mạnh. Đánh giá hiệu quả hoạt động bằng tiêu chí cụ thể, đo lường được.

3.2. Tăng cường bồi dưỡng cán bộ và phát triển hội viên

Đội ngũ cán bộ Hội là nhân tố quyết định chất lượng hoạt động. Cần xây dựng quy hoạch cán bộ Hội các cấp đảm bảo tính kế thừa. Mở lớp bồi dưỡng nâng cao năng lực tổ chức, vận động cho cán bộ Hội. Chú trọng phát hiện, bồi dưỡng sư sãi trẻ có uy tín trong cộng đồng. Xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với đặc thù của tăng sĩ Phật giáo. Tạo điều kiện cho cán bộ Hội đi tham quan, học tập kinh nghiệm tại các địa phương. Chế độ đãi ngộ cán bộ Hội cần được quan tâm thỏa đáng. Phát triển hội viên mới phải gắn với chất lượng hoạt động thực tế.

IV. Kết luận và ứng dụng luận án hội đoàn kết sư sãi yêu nước

Luận án về Hội đoàn kết sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn. Kết quả nghiên cứu cho thấy Hội có vai trò không thể thay thế trong đời sống cộng đồng người Khmer. Hội là tổ chức chính trị xã hội quan trọng, góp phần ổn định chính trị vùng Tây Nam Bộ. Quá trình hình thành và phát triển Hội gắn liền với lịch sử cách mạng của dân tộc. Thực tiễn hoạt động Hội có nhiều thành tựu nhưng cũng tồn tại hạn chế cần khắc phục. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi, phù với điều kiện thực tế. Nghiên cứu có giá trị khoa học, cung cấp luận cứ cho việc hoạch định chính sách. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn cần có lộ trình phù hợp. Các cơ quan quản lý nhà nước có thể tham khảo để hoàn thiện cơ chế chính sách. Hội đoàn kết sư sãi yêu nước cần tiếp tục đổi mới để đáp ứng yêu cầu mới. Sự phát triển của Hội gắn liền với sự phát triển bền vững của vùng Tây Nam Bộ.

4.1. Giá trị khoa học và thực tiễn của luận án

Luận án có giá trị khoa học ở việc hệ thống hóa lý luận về Hội đoàn kết sư sãi yêu nước. Nghiên cứu làm sáng tỏ bản chất, chức năng, nhiệm vụ của Hội một cách toàn diện. Phương pháp nghiên cứu kết hợp nhiều nguồn tài liệu, điều tra thực địa. Kết quả nghiên cứu bổ sung kho tàng tri thức về tôn giáo học và dân tộc học. Giá trị thực tiễn thể hiện ở khả năng ứng dụng vào công tác quản lý. Các kiến nghị đề xuất có cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhà nghiên cứu và nhà quản lý.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về Hội đoàn kết sư sãi yêu nước

Nghiên cứu về Hội đoàn kết sư sãi yêu nước cần được tiếp tục mở rộng. Các hướng nghiên cứu mới nên tập trung vào tác động của toàn cầu hóa và đô thị hóa. Nghiên cứu so sánh mô hình Hội với các tổ chức tôn giáo tương tự trong khu vực. Đánh giá tác động của chuyển đổi số đến hoạt động của Hội trong thời kỳ mới. Khảo sát thế hệ tăng sĩ trẻ và xu hướng tham gia hoạt động chính trị xã hội. Nghiên cứu mối quan hệ giữa Hội với hệ thống chính trị cơ sở. Ứng dụng phương pháp nghiên cứu định lượng để đánh giá hiệu quả hoạt động Hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tôn giáo học (mã số: 9229009, mã số cũ: 62220309) với đề tài "Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ" do nghiên cứu sinh Bạch Thanh Sang thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS,TS Lê Văn Lợi, bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 2020.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước (Hội ĐKSSYN) khu Tây Nam Bộ được thành lập năm 1964, hoạt động với tư cách là tổ chức thành viên của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam nhằm tập hợp, đoàn kết Tăng sĩ và Phật tử Khmer tham gia kháng chiến. Sau ngày giải phóng, Hội nghị lần thứ XXVI Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam ban hành Nghị quyết số 247-NQ/TW ngày 29/9/1975 quyết định giải thể Trung ương Cục miền Nam và các Khu ủy, theo đó Khu ủy Tây Nam Bộ cùng các tổ chức trực thuộc chấm dứt hoạt động. Tuy nhiên, do sự tồn tại khách quan, Hội ĐKSSYN tại một số địa phương vẫn duy trì hoạt động. Đến năm 1981, Hội đại diện cho Phật giáo Nam tông Khmer (PGNTK) tham gia sáng lập và gia nhập Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN). Ngày 18/4/1991, Ban Bí thư Trung ương Đảng (khóa VI) ban hành Chỉ thị số 68-CT/TW về công tác ở vùng đồng bào Khơ-me, đề ra chủ trương lập Hội ĐKSSYN hoặc các hình thức tổ chức thích hợp. Đến nay, 8/13 tỉnh, thành phố vùng Tây Nam Bộ có chùa PGNTK đã củng cố, kiện toàn tổ chức Hội.

Thực tiễn hoạt động nảy sinh nhiều vấn đề: thiếu văn bản hướng dẫn thống nhất về Điều lệ và Quy chế hoạt động; cơ cấu tổ chức và cơ chế hoạt động giữa các địa phương có sự khác biệt; xuất hiện tình trạng chồng chéo, lấn sân trong công việc giữa Ban Trị sự Phật giáo (BTSPG) và Hội ĐKSSYN cùng cấp; một số địa phương có chùa Khmer như An Giang và các tỉnh miền Đông Nam Bộ chưa lập Hội, trong khi có ý kiến đề xuất thành lập hệ thống Hội cấp trên tỉnh. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống về Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ là yêu cầu cấp thiết nhằm làm rõ cơ sở khoa học và thực tiễn cho sự tồn tại và phát huy vai trò của tổ chức này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án: Trên cơ sở phân tích quá trình hình thành và phát triển, tính chất và thực trạng hoạt động của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ, luận án đề xuất các quan điểm, đưa ra giải pháp và kiến nghị nhằm phát huy vai trò tích cực của Hội ĐKSSYN trong đời sống xã hội vùng Tây Nam Bộ.

Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 4 nhiệm vụ được đánh số theo văn bản):

• Một là, nghiên cứu cơ sở lý luận, phương pháp và lý thuyết nghiên cứu để vận dụng phân tích, luận giải, đánh giá vai trò của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ.
• Hai là, nghiên cứu sự hình thành và phát triển; tính chất, chức năng và nhiệm vụ của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ trong quá trình lịch sử.
• Ba là, nghiên cứu thực trạng hoạt động của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ và những vấn đề đặt ra hiện nay.
• Bốn là, đưa ra các quan điểm, đề xuất những giải pháp cơ bản và kiến nghị nhằm phát huy vai trò tích cực của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ thời gian tới.

Câu hỏi nghiên cứu (gồm 3 câu hỏi):

• Một là, Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ có vị trí, vai trò như thế nào và hiện nay, tổ chức này có cần thiết tồn tại hay không?
• Hai là, nếu Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ tiếp tục tồn tại thì cần giải quyết những vấn đề tồn tại gì?
• Ba là, cần những quan điểm và giải pháp gì để Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ tiếp tục phát huy vai trò tích cực trong đời sống xã hội?

Giả thuyết nghiên cứu (gồm 3 giả thuyết):

• Một là, trải qua quá trình phát triển gắn bó và đồng hành cùng dân tộc, Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ đã có những đóng góp tích cực cho khối đại đoàn kết dân tộc trong cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Phải chăng sự tồn tại của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ hiện nay là cần thiết?
• Hai là, phải chăng cơ cấu tổ chức, hoạt động của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ dần ổn định và đi vào nề nếp? Việc phát huy vai trò của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ trong đời sống xã hội còn hạn chế nhất định?
• Ba là, để tiếp tục phát huy hơn nữa vai trò tích cực của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ trong đời sống xã hội. Phải chăng các cấp ủy Đảng, Chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị - xã hội và GHPGVN cần thống nhất quan điểm và tiến hành đồng bộ các giải pháp về lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý, tổ chức bộ máy, cơ chế, chính sách, đào tạo, bồi dưỡng… phù hợp với điều kiện thực tiễn vùng Tây Nam Bộ đáp ứng đời sống xã hội của đồng bào Khmer hiện nay?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ.
• Phạm vi không gian: Các tỉnh, thành phố vùng Tây Nam Bộ có Hội ĐKSSYN, cụ thể gồm Trà Vinh, Vĩnh Long, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang và Hậu Giang.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1991 đến năm 2019 (từ khi có Chỉ thị số 68-CT/TW ngày 18/4/1991 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa VI).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu đi trước theo 3 nhóm chính:

Nhóm 1: Các công trình nghiên cứu liên quan đến dân tộc, tôn giáo vùng Tây Nam Bộ. Tác giả tham khảo sách Tôn giáo - Tín ngưỡng của các cư dân vùng đồng bằng sông Cửu Long (488 trang); tác phẩm Miền Nam giữ vững thành đồng của Trần Văn Giàu (422 trang) đề cập đến Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình Việt Nam; sách Cao Triều Phát - Nghĩa khí Nam Bộ của Phan Văn Hoàng (245 trang) về tổ chức yêu nước trong đạo Cao Đài (Cao Đài Cứu Quốc, Cao Đài Liên Giao I và II); bài viết của Nguyễn Thị Ánh Ngà (1991) về Ban Qui ước các phái Cao Đài thành phố Cần Thơ; bài viết của Võ Văn Sen và Trần Nam Tiến về phong trào yêu nước phi vô sản và Hội kín ở Nam Kỳ đầu thế kỷ XX. Về dân tộc học Khmer, luận án dẫn chứng các nghiên cứu của học giả Pháp trước 1975 (Barrault, Francois Martine, Louis Malleret, S. Bernard Thierry), tác phẩm Người Việt gốc Miên (1969) của Lê Hương, bản dịch Chân lạp phong thổ ký (1973); các công trình giai đoạn 1975-1986 của Phan An (1980, 1984, 1985), công trình về loại hình công xã phum - sóc của Nguyễn Khắc Cảnh; các công trình sau năm 1986 của Mạc Đường (Quá trình phát triển dân cư và dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long từ Thế kỷ thứ XV đến thế kỷ thứ XIX), các nghiên cứu của Ngô Văn Lệ, Nguyễn Văn Tiệp, Đinh Văn Liên, Phan Thị Yến Tuyết, Lâm Văn Tòng, Nguyễn Xuân Nghĩa, Đỗ Khắc Tùng, Thạch Voi, Huỳnh Ngọc Trảng, Sorya, Văn Công Chí, Văn Xuân Chí, Hoàng Túc, Đặng Vũ Thị Thảo; công trình Quan hệ tộc người của người Khmer ở hai bên biên giới Việt Nam - Campuchia (khu vực Tây Nam Bộ) của Nguyễn Thuận Quý (145 trang).

Nhóm 2: Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Phật giáo Nam tông Khmer. Bao gồm sách Phật giáo Khmer Nam bộ (Những vấn đề nhìn lại) của Nguyễn Mạnh Cường; luận văn của Danh Út về biến đổi đời sống văn hóa của tu sĩ PGNTK tại Kiên Giang sau năm 1986 (mô tả Wên, Ban Quản trị chùa, Hội Mêkon, Hội ĐKSSYN); luận văn của Kiên Ngọc Khánh về công tác vận động sư sãi tại Trà Vinh; các bài viết trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (số 5/2003) của Nguyễn Xuân Nghĩa và Phan An về chức năng xã hội và vai trò của chùa Khmer.

Nhóm 3: Các công trình liên quan đến tổ chức Phật giáo và Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước. Gồm sách Phật giáo sử (464 trang) đề cập Hội Chúng cư sĩ và Hội Phật giáo Đại Bồ Đề; sách Về sự ra đời của các tổ chức Phật giáo ở miền Nam Việt Nam, giai đoạn 1951-1954 của Dương Thanh Mừng; sách Maha Sơn Thông - cách mạng là sự nghiệp cả cuộc đời (88 trang) làm rõ vai trò của Maha Sơn Thông trong việc đề xuất thành lập Hội năm 1964 và cố Hòa thượng Thạch Som làm Hội trưởng; sách của Trần Hồng Liên về Phật giáo trong cộng đồng người Việt ở Nam Bộ; đề tài cấp bộ Vai trò của chùa Khmer đối với đời sống văn hóa của đồng bào Khmer Nam Bộ (64 trang); đề tài cấp bộ Truyền thống đấu tranh cách mạng của đồng bào Khmer Nam bộ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam (1939-1975) (112 trang); tài liệu khảo sát theo Kế hoạch số 26-KH/BDVTW ngày 20/5/2013 của Ban Dân vận Trung ương và báo cáo của Ban Dân vận Tỉnh ủy/Thành ủy các địa phương (Cần Thơ, An Giang, Bạc Liêu, Hậu Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh, Vĩnh Long, Cà Mau); kỷ yếu tọa đàm khoa học ngày 20/5/2014 tại Cần Thơ; Kỷ yếu đề tài nhánh thuộc Đề án Tổng thể của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh do PGS.TS Hoàng Minh Đô làm chủ nhiệm (389 trang, 17 bài viết); bài viết của Bạch Thanh Sang; hai bài viết của Nguyễn Hồng Dương (về thực trạng thực hiện chính sách và tổ chức gắn đạo với đời của Hội ĐKSSYN); luận văn của Thạch Thanh Tùng về Hội ĐKSSYN trong đời sống văn hóa người Khmer tỉnh Sóc Trăng.

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết: Các công trình đi trước chủ yếu tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ hoặc mang tính báo cáo rời rạc, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, chuyên sâu và có hệ thống về Hội ĐKSSYN - một loại hình tổ chức xã hội mang tính chất đặc thù "vừa có yếu tố dân tộc, vừa có yếu tố tôn giáo" tại vùng Tây Nam Bộ. Luận án đi sâu phân tích bối cảnh lịch sử, quá trình hình thành, giải thể, củng cố và phát triển; đánh giá toàn diện mô hình tổ chức, chức năng, nhiệm vụ và thực trạng hoạt động qua các giai đoạn; giải quyết mối quan hệ giữa Hội ĐKSSYN và BTSPG cùng cấp; từ đó xây dựng hệ thống quan điểm, giải pháp và kiến nghị có cơ sở khoa học nhằm phát huy vai trò của Hội trong tình hình mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án dựa trên chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết toàn dân tộc, đoàn kết lương - giáo, cùng các quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước Việt Nam về công tác dân tộc, tôn giáo và công tác đối với các tổ chức hội quần chúng.

Các lý thuyết khoa học được sử dụng trong luận án:

• Lý thuyết cấu trúc - chức năng (dẫn theo công trình của Phạm Minh Anh): Nhìn nhận xã hội như một chỉnh thể hữu cơ gồm các tiểu hệ thống có mối quan hệ chặt chẽ, mỗi bộ phận đảm nhận những chức năng nhất định để duy trì sự cân bằng động của hệ thống. Luận án vận dụng lý thuyết này để luận giải tôn giáo là một tiểu hệ thống xã hội và Hội ĐKSSYN là một thiết chế có chức năng liên kết, gắn kết cộng đồng tín đồ Khmer, khẳng định sự tồn tại của Hội là khách quan.
• Lý thuyết thế tục hóa: Thuật ngữ xuất hiện từ Hòa ước Westphalia (1648), chỉ quá trình đưa tôn giáo ra khỏi lĩnh vực công để khoanh vùng trong đời sống tinh thần cá nhân, bao gồm ba quá trình cốt lõi là chuyên môn hóa, duy lý hóa và nhập thế. Luận án sử dụng lý thuyết thế tục hóa để lý giải xu hướng suy giảm số lượng Tăng sĩ xuất gia và sự biến đổi niềm tin tôn giáo trong bối cảnh hiện đại hóa, qua đó chỉ rõ yêu cầu cần có chính sách hỗ trợ để bảo tồn bản sắc văn hóa thông qua vai trò của Hội ĐKSSYN.
• Lý thuyết mâu thuẫn (thuyết xung đột) của C. Mác và Ph. Ăng-ghen (kết hợp các tiếp cận của Phạm Minh Anh, Đỗ Quang Hưng, Samuel Huntington): Xem mâu thuẫn và xung đột là động lực của sự biến đổi xã hội bắt nguồn từ sự khan hiếm và phân bổ nguồn lực. Khung lý thuyết này giúp phân tích các nguy cơ tiềm ẩn gây mất ổn định từ truyền thống lịch sử, chênh lệch kinh tế - xã hội và tác động chính trị, nhằm nhận diện quy luật và quản lý xung đột xã hội - tôn giáo.

Cách tiếp cận nghiên cứu: Luận án kết hợp đa ngành gồm tiếp cận tôn giáo học, tiếp cận hệ thống, tiếp cận chính trị học, tiếp cận lịch sử, tiếp cận dân tộc học và tiếp cận vùng địa lý - nhân văn Tây Nam Bộ.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp lôgic và lịch sử (nghiên cứu tài liệu thứ cấp về lịch sử và thực trạng Hội).
• Phương pháp tổng kết thực tiễn, thống kê, so sánh, phân tích SWOT, điều tra xã hội học (nghiên cứu cơ cấu tổ chức, hoạt động và so sánh giữa các cấp Hội địa phương).
• Phương pháp dự báo (dự báo các xu hướng tác động đến sự phát triển của Hội).
• Phương pháp chuyên gia và tọa đàm khoa học.

Nguồn tư liệu/dữ liệu: Nghị quyết, chỉ thị của Đảng (Chỉ thị 68-CT/TW, Chỉ thị 117/CT-TW, Thông tri 136/TT-TW...); chính sách, pháp luật của Nhà nước; tài liệu lưu trữ lịch sử; báo cáo chuyên đề và kết quả khảo sát của Ban Dân vận Trung ương, Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, Ban Dân vận các Tỉnh ủy/Thành ủy; kỷ yếu hội thảo khoa học và các bảng số liệu thống kê (Bảng 3.1 về số lượng Tăng sĩ từ 1975 đến 6/1998, Bảng 3.2 về kết quả khảo sát tiêu chí cộng đồng Khmer).

Chuẩn hóa thuật ngữ: Định nghĩa cụ thể các thuật ngữ gồm "Hội" (theo công trình Vai trò của các hội trong đổi mới và phát triển đất nước), "Dân tộc Khmer" (theo Chỉ thị 117/CT-TW), "Phật giáo Nam tông Khmer", "Tăng sĩ" (dùng thống nhất thay cho thuật ngữ "Sư sãi", "Presh Song", "Lốt Soong"), "Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước", "Vùng", và "Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ" (danh xưng chung cho các cấp Hội địa phương hiện nay, phân biệt với Hội ĐKSSYN khu Tây Nam Bộ giai đoạn 1964-1975).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Chương 1 phân tích bức tranh tổng thể tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài theo 3 nhóm công trình: nghiên cứu về dân tộc, tôn giáo Tây Nam Bộ; nghiên cứu chuyên sâu về PGNTK; nghiên cứu về các tổ chức Phật giáo và Hội ĐKSSYN. Tác giả xác định các khoảng trống tri thức mà các công trình trước chưa giải quyết trọn vẹn, đặc biệt là tính chất tổ chức "vừa có yếu tố dân tộc, vừa có yếu tố tôn giáo" của Hội ĐKSSYN. Trên cơ sở đó, chương này xác lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu, 3 giả thuyết nghiên cứu, luận giải việc vận dụng 3 khung lý thuyết (cấu trúc - chức năng, thế tục hóa, mâu thuẫn/xung đột) và định nghĩa tường minh 7 thuật ngữ then chốt sử dụng trong toàn văn luận án.

Chương 2: Quá trình hình thành, phát triển và tính chất, chức năng, nhiệm vụ của Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ

Chương 2 trình bày tổng quan về PGNTK và tiến trình lịch sử của Hội ĐKSSYN:

• Lịch sử du nhập: PGNT du nhập vào Nam Bộ từ thế kỷ thứ II qua đường biển thuộc Vương quốc Phù Nam (di chỉ Văn hóa Óc Eo do Louis Malleret khai quật năm 1944). Chùa Som Bua Răng Sây (tỉnh Trà Vinh) được xây dựng từ năm 373; thế kỷ thứ VII xuất hiện các chùa Kos Keo Sế Rây (613), Hạnh Phúc Tăng (632), Knông Sróc (641), Somrong Ek và Compong (642); đến năm 1970 toàn Nam Bộ có 402 chùa.
• Giáo lý, giới luật, lễ nghi: Tuân thủ Tam Tạng kinh (Pali/Khmer). Giới luật quy định Sa di giữ 105 điều học, Tỳ khưu giữ 227 điều học. Tăng sĩ không ăn chay, chỉ dùng bữa sáng và trước giờ Ngọ. Sinh hoạt lễ nghi theo định kỳ (ngày 8, 15, 23, 30 âm lịch) và các lễ hội truyền thống: Tết Chôl Chnăm Thmây (13-15/4 dương lịch), lễ Sene Đôn Ta (30/8 âm lịch), lễ Dâng y Kathina (tháng 9-10 âm lịch), lễ Ok Om Bok (15/10 âm lịch).
• Chi phái và cơ cấu tổ chức: Gồm chi phái Mahanikaya (chiếm đa số), chi phái Dhammayutta (Thommayutt - du nhập từ Thái Lan qua Campuchia vào An Giang với 19 chùa) và Theravada Cư sĩ. Thời Pháp thuộc có Hội đồng kỷ luật sư sãi 2 cấp (tỉnh do Mêkon đứng đầu, huyện do Anuskon đứng đầu). Thời kỳ 1954-1975, chính quyền Sài Gòn lập Giáo hội Phật giáo Khemaranikay và Giáo hội Phật giáo Theravada nhằm chia rẽ khối đoàn kết.
• Số liệu hiện trạng chùa chiền và Tăng sĩ: Cả nước có 463 chùa Khmer với khoảng 8.000 Tăng sĩ (chiếm ~15% trong tổng số 53.941 Tăng Ni cả nước; gồm 60 Hòa thượng, 127 Thượng tọa, 1.355 Đại đức, 6.427 Sa di). Phật tử Khmer có khoảng 1.097.000 người, 8.644 thành viên Ban Quản trị tại 445/463 chùa.

Bảng tổng hợp số lượng cơ sở chùa và Tăng sĩ PGNTK tại các tỉnh, thành phố Tây Nam Bộ:

Tỉnh / Thành phố	Số lượng chùa PGNTK	Số lượng Tăng sĩ Khmer (vị)
Trà Vinh	143	3.255
Sóc Trăng	92	1.873
Kiên Giang	75	1.010
An Giang	66 (có 19 chùa Thommayutt)	1.100
Bạc Liêu	22	292
Vĩnh Long	13	219
Cần Thơ	12	128
Hậu Giang	15	70
Cà Mau	07	32
Tổng cộng vùng Tây Nam Bộ	445	7.979

(Ngoài ra còn có 18 chùa tại TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Phước, Tây Ninh, Hà Nội).

• Hoạt động từ 1981: Tăng sĩ Khmer tham gia các cơ quan Trung ương GHPGVN qua các nhiệm kỳ I - VIII (Nhiệm kỳ VIII có 14 vị trong Hội đồng Chứng minh, 26 vị trong Hội đồng Trị sự). Học viện PGNTK thành lập năm 2006 tại Cần Thơ đào tạo 3 khóa cử nhân tốt nghiệp 98 Tăng sinh, khóa IV-V có 31 Tăng sinh; liên kết đào tạo cử nhân Tôn giáo học với 76 học viên; in ấn 82 đầu kinh sách trên 200.000 bản, nhập 473 bộ Đại Tạng Kinh chữ Khmer, thỉnh 96 đầu sách từ Campuchia.
• Quá trình hình thành và phát triển của Hội: Năm 1964, Maha Sơn Thông đề xuất Khu ủy Tây Nam Bộ thành lập Hội ĐKSSYN khu Tây Nam Bộ, suy cử cố Hòa thượng Thạch Som làm Hội trưởng. Sau năm 1975, dù giải thể cấp Khu ủy nhưng Hội vẫn duy trì tại địa phương; năm 1981 tham gia thành lập GHPGVN; năm 1991 được củng cố theo Chỉ thị số 68-CT/TW. Hội mang tính chất là tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội của giới Tăng sĩ và Phật tử Khmer, thành viên của Mặt trận Tổ quốc.

Chương 3: Thực trạng Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ và vấn đề đặt ra hiện nay

Chương 3 đánh giá tình hình tổ chức và hoạt động của Hội ĐKSSYN tại 8 tỉnh, thành phố Tây Nam Bộ dựa trên các nguồn tư liệu khảo sát thực tế và thống kê (Bảng 3.1 về số lượng Tăng sĩ 1975 - 1998, Bảng 3.2 về khảo sát tiêu chí cộng đồng):

• Ưu điểm: Hội thực hiện tốt vai trò tập hợp Tăng sĩ, Phật tử chấp hành chủ trương, chính sách; tham gia giữ gìn an ninh biên giới; tổ chức các lớp dạy chữ Pali - Khmer, bổ túc văn hóa (hàng năm có từ 4.000 học viên); bảo tồn các loại hình văn hóa cổ truyền (Đua Ghe Ngo, Trống Sa Dăm, Nhạc Ngũ Âm) và tham gia công tác từ thiện xã hội.
• Hạn chế và nguyên nhân: Chưa có Điều lệ và Quy chế hoạt động thống nhất chung cho toàn vùng dẫn đến mô hình tổ chức và cơ chế hoạt động phân tán; xảy ra tình trạng lấn sân, chồng chéo chức năng giữa Hội ĐKSSYN và Ban Trị sự Phật giáo cùng cấp (do nhân sự lãnh đạo Hội kiêm nhiệm các vị trí chủ chốt của Ban Trị sự); điều kiện cơ sở vật chất, kinh phí hoạt động và chế độ phụ cấp cho cán bộ chuyên trách còn khó khăn; việc củng cố Hội chưa đồng đều (tỉnh An Giang chưa lập Hội).
• Vấn đề đặt ra: Cần giải quyết sự cần thiết tồn tại và định vị mô hình tổ chức của Hội; phân định ranh giới trách nhiệm giữa tổ chức tôn giáo (BTSPG) và tổ chức xã hội (Hội ĐKSSYN); chủ động phòng ngừa các hoạt động lợi dụng dân tộc, tôn giáo của các tổ chức phản động bên ngoài.

Chương 4: Quan điểm, giải pháp và kiến nghị nhằm phát huy vai trò tích cực của Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ

Chương 4 tập trung vào định hướng và các giải pháp thực thi:

• Dự báo xu hướng: Tác động của quá trình thế tục hóa, đô thị hóa làm giảm số lượng thanh thiếu niên Khmer xuất gia tu học; hoạt động lôi kéo, kích động từ các phần tử phản động lưu vong; sự gia tăng giao lưu quốc tế của PGNTK.
• Quan điểm chỉ đạo: Khẳng định sự tồn tại của Hội ĐKSSYN là tất yếu khách quan và cần thiết; bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước; kết hợp chặt chẽ giữa công tác dân tộc và công tác tôn giáo; tôn trọng truyền thống văn hóa và tính biệt truyền của hệ phái PGNTK.
• Giải pháp cơ bản:
  1. Ban hành Điều lệ và Quy chế hoạt động thống nhất cho các cấp Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ.
  2. Phân định rõ ràng chức năng, nhiệm vụ, quy chế phối hợp công tác giữa Hội ĐKSSYN và Ban Trị sự GHPGVN các cấp.
  3. Đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng Tăng sĩ Khmer về Phật học, thế học, pháp luật và kỹ năng công tác xã hội.
  4. Hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ kinh phí hoạt động, trụ sở làm việc và chế độ đãi ngộ cho đội ngũ cán bộ thường trực của Hội.
  5. Đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn tiếng nói, chữ viết Pali - Khmer, trùng tu chùa chiền và nâng cao đời sống cho đồng bào Khmer.
• Kiến nghị: Đề xuất các nội dung cụ thể đối với Ban Bí thư Trung ương Đảng, Chính phủ, Ban Tôn giáo Chính phủ, Ủy ban Dân tộc, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội đồng Trị sự GHPGVN và cấp ủy, chính quyền địa phương các tỉnh, thành phố Tây Nam Bộ.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về tiến trình hình thành, giải thể, duy trì khách quan và củng cố, kiện toàn của Hội ĐKSSYN vùng Tây Nam Bộ từ năm 1964 đến năm 2019. Luận án luận giải bản chất, tính chất đặc thù của một tổ chức "vừa có yếu tố dân tộc, vừa có yếu tố tôn giáo"; vận dụng các lý thuyết cấu trúc - chức năng, thế tục hóa và xung đột xã hội để làm sáng tỏ vai trò của Hội trong hệ thống chính trị - xã hội; qua đó cung cấp các luận cứ khoa học khẳng định sự tồn tại của tổ chức Hội ĐKSSYN trong giai đoạn hiện nay là tất yếu và cần thiết.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp bức tranh khách quan, toàn diện về thực trạng cơ cấu tổ chức và hoạt động của Hội ĐKSSYN tại 8 tỉnh, thành phố Tây Nam Bộ; chỉ rõ những hạn chế về cơ chế vận hành và nguyên nhân của sự chồng chéo giữa Hội và Ban Trị sự Phật giáo cùng cấp. Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp cơ bản cùng hệ thống kiến nghị sát thực tiễn gửi tới các cơ quan trung ương, Giáo hội Phật giáo Việt Nam và chính quyền địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả công tác dân tộc, tôn giáo, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội vùng Tây Nam Bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do giới hạn phạm vi nghiên cứu từ năm 1991 đến năm 2019 và tập trung vào 8 tỉnh, thành phố Tây Nam Bộ đã thành lập Hội, luận án chưa khảo sát sâu địa bàn tỉnh An Giang (nơi có 66 chùa Khmer nhưng chưa thành lập Hội ĐKSSYN) cũng như các tỉnh, thành phố thuộc miền Đông Nam Bộ có đồng bào Khmer sinh sống. Một số số liệu điều tra xã hội học và thống kê lịch sử phụ thuộc vào nguồn báo cáo chuyên đề của các cơ quan chức năng.

Về hướng nghiên cứu tiếp, các công trình sau có thể mở rộng nghiên cứu so sánh mô hình quản lý, tập hợp Tăng sĩ và Phật tử Khmer giữa các địa phương có Hội ĐKSSYN và địa phương chưa lập Hội (như An Giang); nghiên cứu sâu hơn về tác động của quá trình thế tục hóa và mạng xã hội đối với đời sống tu học của Tăng sinh trẻ tại các chùa Khmer trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Tôn giáo học, Dân tộc học, Xã hội học tôn giáo, Lịch sử và Xây dựng Đảng.
• Cán bộ làm công tác lãnh đạo, tham mưu, quản lý nhà nước về lĩnh vực dân tộc, tôn giáo tại Ban Dân vận, Ban Tôn giáo, Cơ quan công tác Dân tộc, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp và các lực lượng vũ trang địa bàn Tây Nam Bộ.
• Ban Thường trực Hội đồng Trị sự GHPGVN, Ban Trị sự Phật giáo các tỉnh, thành phố và Ban Chấp hành Hội ĐKSSYN các cấp.

Các phần có giá trị tham khảo nổi bật bao gồm: Chương 2 với hệ thống số liệu tư liệu chi tiết về lịch sử du nhập, đặc điểm giáo lý, giới luật, chi phái và thống kê cơ sở chùa, Tăng sĩ PGNTK; Chương 3 và Chương 4 với các phân tích về cơ chế phối hợp, giải quyết sự chồng chéo giữa tổ chức tôn giáo thuần túy và tổ chức đoàn thể xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước khu Tây Nam Bộ được thành lập vào thời gian nào, do ai khởi xướng và ai giữ chức vụ Hội trưởng đầu tiên? Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước khu Tây Nam Bộ được chính thức thành lập vào mùa thu năm 1964, do ông Maha Sơn Thông đề xuất với Khu ủy Tây Nam Bộ. Cố Hòa thượng Thạch Som (ở chùa Ô Mịch) được suy cử làm Hội trưởng đầu tiên.

2. Sau năm 1975, văn bản nào của Đảng quyết định giải thể Khu ủy Tây Nam Bộ và văn bản nào chủ trương tái lập, củng cố Hội ĐKSSYN? Ngày 29/9/1975, Hội nghị lần thứ XXVI Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Nghị quyết số 247-NQ/TW quyết định giải thể Trung ương Cục miền Nam và các Khu ủy (trong đó có Khu ủy Tây Nam Bộ và các tổ chức trực thuộc). Đến ngày 18/4/1991, Ban Bí thư Trung ương Đảng (khóa VI) ban hành Chỉ thị số 68-CT/TW chủ trương lập lại Hội ĐKSSYN hoặc các hình thức thích hợp.

3. Số lượng chùa và Tăng sĩ Phật giáo Nam tông Khmer tại Việt Nam được luận án thống kê như thế nào? Cả nước có 463 ngôi chùa Khmer (trong đó 445 chùa tập trung tại vùng Tây Nam Bộ, nhiều nhất là Trà Vinh 143 chùa, Sóc Trăng 92 chùa, Kiên Giang 75 chùa, An Giang 66 chùa). Số lượng Tăng sĩ Khmer dao động khoảng 8.000 vị (chiếm khoảng 15% tổng số 53.941 Tăng Ni cả nước), gồm 60 Hòa thượng, 127 Thượng tọa, 1.355 Đại đức và 6.427 Sa di.

4. Đâu là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự chồng chéo hoạt động giữa Hội ĐKSSYN và Ban Trị sự Phật giáo cùng cấp? Do chưa có văn bản hướng dẫn thống nhất chung về Điều lệ và Quy chế hoạt động; đồng thời hầu hết các vị chức sắc lãnh đạo Hội ĐKSSYN địa phương đều đồng thời nắm giữ các cương vị chủ chốt trong Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo cùng cấp, dẫn đến việc chưa phân định ranh giới rõ ràng giữa công việc tôn giáo thuần túy và công tác vận động đoàn thể xã hội.

5. Luận án đã vận dụng những lý thuyết nghiên cứu nào để luận giải vai trò của Hội ĐKSSYN? Luận án vận dụng 3 lý thuyết nghiên cứu chính gồm: Lý thuyết cấu trúc - chức năng (luận giải chức năng liên kết xã hội của tôn giáo và tính tất yếu của thiết chế Hội), Lý thuyết thế tục hóa (giải thích sự biến đổi số lượng Tăng sĩ và xu hướng nhập thế), và Lý thuyết mâu thuẫn/xung đột (nhận diện, quản lý và giải tỏa các mâu thuẫn xã hội - tôn giáo).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Bạch Thanh Sang là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về Hội Đoàn kết Sư sãi yêu nước vùng Tây Nam Bộ từ nguồn gốc lịch sử năm 1964 đến thực tiễn giai đoạn 1991-2019. Tác phẩm làm rõ tính chất tổ chức đặc thù vừa mang yếu tố dân tộc, vừa mang yếu tố tôn giáo, đồng thời cung cấp các căn cứ khoa học khẳng định sự cần thiết duy trì và hoàn thiện tổ chức Hội. Hệ thống 5 giải pháp và các kiến nghị do luận án đề xuất có giá trị ứng dụng thực tiễn trong công tác quản lý nhà nước về dân tộc, tôn giáo và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc ở vùng Tây Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. NHÓM CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN DÂN TỘC, TÔN GIÁO VÙNG TÂY NAM BỘ Đối với công trình nghiên cứu có liên quan đến dân tộc, tôn giáo vùng Tây Nam Bộ; nghiên cứu sinh tham khảm: Sách Tôn giáo - Tín ngưỡng của các cư dân vùng đồng bằng sông Cửu Long [20]. Công trình dày 488 trang, gồm 7 chương; các tác giả đã trình bày được bức tranh tổng thể, với những nét cơ bản về các tộc người ở đồng bằng sông Cửu Long; cũng như về tôn giáo, tín ngưỡng của từng tộc người cụ thể. Trong chương II và III, các tác giả đề cập các vấn đề liên quan đến người Khmer ở Nam Bộ.

Đây là tài liệu góp phần rất lớn cho các nhà quản lý nhà nước về công tác dân tộc, tôn giáo vùng Tây Nam Bộ; hiểu hơn về đồng bào dân tộc, hiểu hơn về các tôn giáo tránh xảy ra các xung đột sắc tộc và xung đột tôn giáo như một số nước trong khu vực Đông Nam Á. Sách Miền Nam giữ vững thành đồng [38]; công trình dày 422 trang, tác giả Trần Văn Giàu đề cập đến sự ra đời của Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình Việt Nam; một tổ chức xã hội yêu nước có sự tham gia đầy đủ của các thành phần xã hội, trong đó có tín đồ tôn giáo. Hoạt động của tổ chức này luôn sát cánh với MTDTGPMNVN, đấu tranh chống Mỹ cứu nước với mục đích rất rõ ràng. Kết quả hoạt động được Thông tấn xã Giải phóng (03/05/1968) đánh giá rất cao; bên cạnh đó, Tạp chí Học tập (05/1968) xem sự ra đời của Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình là một biểu hiện của sự thức tỉnh của tinh thần dân tộc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh có nhận xét: “Việc thành lập Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình là một thắng lợi to lớn của chính sách đại đoàn kết toàn dân chống Mỹ cứu nước” [38, tr. Sách Cao Triều Phát - Nghĩa khí Nam Bộ [45]. Công trình dày 245 trang, tác giả Phan Văn Hoàng giành 11 trang (136 -147) để khái quát các 10 hoạt động của tổ chức yêu nước trong đạo Cao Đài qua hai thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ gồm: Cao Đài Cứu Quốc, Cao Đài Liên Giao I và Cao Đài Liên Giao II. Trong Hội nghị quyết định thành lập một tổ chức để lãnh đạo chức sắc và tín đồ đạo Cao Đài các hệ phái góp phần vào công cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc và thống nhất đất nước, cụ Cao Triều Phát phát biểu: “Các Phật tử đã có Hội Phật giáo cứu quốc, các giáo dân đã có Hội Công giáo kháng chiến.

Người Cao Đài chúng ta phải thành lập Hội Cao Đài cứu quốc, vì hiện nay cứu quốc là hành đạo, hành đạo là cứu quốc” [45, tr. Sau khi thành lập và chỉ trong một gian ngắn hoạt động, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có lời khen: “Mười hai phái Cao Đài do cụ Cao Triều Phát lãnh đạo luôn luôn cùng đồng bào toàn quốc hăng hái kháng chiến, Tổ quốc và Chính phủ sẽ nhớ công những người con trung thành” [45, tr. Bên cạnh đó, trong đạo Cao Đài còn có tổ chức được thành lập từ năm 1991; qua bài viết Ban Qui ước các phái Cao Đài thành phố Cần Thơ - Một hình thức phát huy truyền thống yêu nước của đồng bào đạo Cao Đài trong thời kỳ đổi mới [108]. Tác giả Nguyễn Thị Ánh Ngà đã khái quát được quá trình hình thành và phát triển; đồng thời, đánh giá kết quả hoạt động của Ban Qui ước các phái Cao Đài thành phố Cần Thơ góp phần rất lớn trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; các công trình này giúp nghiên cứu sinh nhìn nhận sự tồn tại của các tổ chức xã hội có yếu tố tôn giáo là khách quan và có tính lịch sử.

Bài viết Đặc điểm của phong trào yêu nước phi vô sản ở Nam kỳ đầu thế kỷ XX và vị trí của nó trong lịch sử phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam [18], tác giả Võ Văn Sen và Trần Nam Tiến đã phân tích các sự kiện liên quan đến phong trào chống Pháp của các Hội kín ở Nam kỳ và đưa ra nhận định: Về mặt tư tưởng, phong trào Hội kín Nam kỳ thể hiện rõ tư tưởng yêu nước qua khẩu hiệu “Phản Pháp phục Nam” và lời thề một lòng cứu nước, cứu dân của những người gia nhập hội. Yêu nước là tư tưởng chủ đạo, nó quy định mục đích và đối tượng đấu tranh của Hội kín. Tuy nhiên, ngoài tư tưởng yêu nước thì tư tưởng phong kiến cũng rất đậm nét và mang đậm tư tưởng tôn 11 giáo pha lẫn ma thuật với các lễ nghi thần bí, bùa chú được sử dụng phổ biến. Pháp thuật và bùa chú đóng vai trò như một thứ “vũ khí tinh thần”; đối với những người lãnh đạo phong trào thì tư tưởng tôn giáo, ma thuật được dùng như một phương tiện để họ thực hiện mục đích cứu nước.

Riêng đối với các công trình liên quan đến dân tộc Khmer: Trước năm 1975, vấn đề dân tộc Khmer ở Nam bộ - Việt Nam được nhiều nhà nghiên cứu người Pháp như: Barrault, Francois Martine, Louis Malleret, S. Bernard Thierry…đặc biệt quan tâm nhưng họ chủ yếu nghiên cứu và đề cấp đến từng khía cạnh riêng biệt về lịch sử, mỹ thuật, kiến trúc chùa, nghi lễ tôn giáo, sinh hoạt dân gian, thơ ca dân gian. Ngoài ra, còn có các công trình“Người Việt gốc Miên” (1969) của Lê Hương và bản ghi chép “Chân lạp phong thổ ký” của Châu Đạt Quan do Lê Hương dịch (1973) đã giới thiệu cơ bản về nguồn gốc, dân số, sinh hoạt, xã hội, phong tục, tập quán, tôn giáo, tín ngưỡng của người Khmer Nam bộ - Việt Nam. Từ năm 1975 đến năm 1986, việc nghiên cứu liên quan đến người Khmer ở Nam bộ liên tục được chú trọng và đạt nhiều kết quả đáng quan tâm; trong đó phải kế đến tác giả Phan An, một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về cộng đồng người Khmer ở Nam bộ như: “Vài khía cạnh dân tộc học về người Khmer ở Việt Nam và Camphuchia” (1980); “Một số vấn đề kinh tế - xã hội của vùng nông thôn Khmer Đồng bằng sông Cửu Long - Vấn đề dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long” (1984); “Dân tộc Khmer trong các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Nam)”(1984); “Nghiên cứu người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long”(1985) …Qua các công trình nghiên cứu, tác giả đã chỉ rõ các mối quan hệ, những tương đồng và dị biệt giữa người Khmer ở Việt Nam và người Khmer ở Campuchia; đồng thời, chú trọng nghiên cứu về vấn đề dân tộc và tôn giáo của người Khmer ở Nam bộ trong quá trình cộng cư với các dân tộc người khác trong khu vực.

Trong giai đoạn này, tác giả Nguyễn Khắc Cảnh cũng có công trình nghiên cứu về Loại hình công xã của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu 12 Long [25]; tác giả giới thiệu các loại hình công xã của người Khmer dưới nhiều góc độ khác nhau và xem đó là một đơn vị cư trú truyền thống của người Khmer, qua đó nghiên cứu về cấu trúc và chức năng, về những biến động trong lịch sử. Theo đó, phum là một tập hợp người Khmer dựa trên mối quan hệ huyết thống là chính, còn sóc là một tập hợp người dựa trên cùng cư trú trên một địa vực nhất định. Sóc truyền thống của người Khmer ở Nam Bộ mang tính cộng đồng của một công xã nông thôn của cư dân canh tác lúa nước ở vùng châu thổ sông Cửu Long. Việc nghiên cứu loại hình công xã của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long cho thấy rõ hơn những đặc điểm về tổ chức xã hội truyền thống của người Khmer.

Sau năm 1986, những công trình nghiên cứu của người nước ngoài về dân tộc Khmer ở Nam bộ rất hạn chế nhưng công trình của các tác giả ở trong nước thì đa dạng và phong phú; trong đó, phải kể đến sách Quá trình phát triển dân cư và dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long từ Thế kỷ thứ XV đến thế kỷ thứ XIX; sau đó là Vấn đề dân cư và dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long (Vấn đề dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long) [32]. Tác giả Mạc Đường đã khái quát quá trình hình thành các tộc người Việt, Khmer, Hoa và Chăm; đồng thời, làm rõ đặc điểm các cộng đồng tộc người này ở đồng bằng sông Cửu Long nhằm làm cơ sở nghiên cứu những đặc trưng riêng của từng tộc người, của các cộng đồng dân cư trong vùng sinh thái nhân văn cụ thể. Ngoài ra, còn có nhiều công trình của các tác giả: Ngô Văn Lệ, Nguyễn Văn Tiệp, Đinh Văn Liên, Phan Thị Yến Tuyết, Lâm Văn Tòng, Nguyễn Xuân Nghĩa, Đỗ Khắc Tùng, Thạch Voi, Huỳnh Ngọc Trảng, Sorya, Văn Công Chí, Văn Xuân Chí, Hoàng Túc, Đặng Vũ Thị Thảo… Đặc biệt, trong thời gian gần đây, tác giả Nguyễn Thuận Quý có công trình nghiên cứu về Quan hệ tộc người của người Khmer ở hai bên biên giới Việt Nam - Campuchia (khu vực Tây Nam Bộ) [87], công trình dày 145 trang đã phân tích sâu mối quan hệ tộc người của người Khmer khu vực biên giới Tây Nam Bộ được biểu hiện trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa thông 13 qua những trục quan hệ: Với Quốc gia - Tổ quốc xã hội chủ nghĩa; với các tộc người cận cư (tộc người đa số và các tộc người thiểu số khác); với người đồng tộc (nội tộc và xuyên biên giới). Đồng thời, tác giả phân tích ý thức và hành động của người Khmer đối với quốc gia - Tổ quốc Việt Nam như: Việc chấp hành tốt chính sách, chủ trương, pháp luật của Đảng và Nhà nước; có ý thức là công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; thực hiện nghĩa vụ của công dân…Việc phân tích các mối quan hệ dân tộc và tộc người khu vực biên giới Tây Nam Bộ; tác giả nhận định có xu hướng cố kết, đoàn kết sâu sắc nhưng mối quan hệ này ít nhiều còn chịu ảnh hưởng từ quốc gia láng giềng và một số nước lớn chi phối.

Quá trình cộng cư của các tộc người ở khu vực biên giới Tây Nam Bộ đã giúp các tộc người có sự giao thoa văn hóa vật chất và tinh thần, là sợi dây liên kết giúp các tộc người xích lại gần nhau, siết chặt tình đoàn kết giữa các tộc người cùng cư trú ở vùng biên cương.