Chương 1 C++ và lập trình hướng đối tượng Trong chương này trình bầy các vấn đề sau: - Cách sử dụng phần mềm TC++ 3.0 - Những sửa đổi cần thiết một chương trình C để biến nó thành một chương trình C++ (chạy được trong môi trường C++) - Tóm lược về các phương pháp lập trình cấu trúc và lập trình hướng đối tượng - Những mở rộng của C++ so với C Bài 1. Làm việc với TC++ 3.0 Các ví dụ trong cuốn sách này sẽ viết và thực hiện trên môi trường TC++ 3. Bộ cài đặt TC++ 3. Sau khi cài đặt (giả sử vào thư mục C:\TC) thì trong thư mục TC sẽ gồm các thư mục con sau: C:\TC\BGI chứa các tệp đuôi BGI và CHR C:\TC\BIN chứa các tệp chương trình (đuôi EXE) như TC, TCC, TLIB, TLINK C:\TC\INCLUDE chứa các tệp tiêu đề đuôi H C:\TC\LIB chứa các tệp đuôi LIB, OBJ Để vào môi trường của TC++ chỉ cần thực hiện tệp chương trình TC trong thư mục C:\TC\BIN.
Kết quả nhận được hệ menu chính của TC++ với mầu nền xanh gần giống như hệ menu quen thuộc của TC (Turbo C). Hệ menu của TC++ gồm các menu: File, Edit, Search, Run, Compile, Debug, Project, Options, Window, Help. Cách soạn thảo, biên dịch và chạy chương trình trong TC++ cũngg giống như trong TC, ngoại trừ điểm sau: Tệp chương trình trong hệ soạn thảo của TC++ có đuôi mặc định là CPP cũng trong TC thì tệp chương trình luôn có đuôi C. Trong TC++ có thể thực hiện cả chương trình C và C++.
Để thực hiện chương trình C cần dựng đuôi C để đặt tên cho tệp chương trình, để thực hiện chương trình C++ cần dựng đuôi CPP để đặt tên cho tệp chương trình. C và C++ - Có thể nói C++ là sự mở rộng (đáng kể) của C. Điều đó có nghĩa là mọi khả năng, mọi khái niệm trong C đều dùng được trong C++. - Vì trong C++ sử dụng gần như toàn bộ các khái niệm, định nghĩa, các kiểu dữ liệu, các cấu trúc lệnh, các hàm và các công cụ khác của C, nên yêu cầu bắt buộc đối với các đọc giả C++ là phải biết sử dụng tương đối thành thạo ngôn ngữ C.
- Vì C++ là sự mở rộng của C, nên bản thân một chương trình C đó là chương trình C++ (chỉ cần thay đuôi C bằng đuôi CPP). Tuy nhiên Trình biên dịch TC++ yêu cầu mọi hàm chuẩn dùng trong chương trình đều phải khai báo nguyên mẫu bằng một câu lệnh #include, trong khi điều này không bắt buộc đối với Trình biên dịch của TC. Trong C có thể dùng một hàm chuẩn mà bỏ qua câu lệnh #include để khai báo nguyên mẫu của hàm được dùng. Điều này không báo lỗi khi biên dịch, nhưng có thể dẫn đến kết quả sai khi chạy chương trình.
Ví dụ khi biên dịch chương trình sau trong môi trường C sẽ không gặp các dòng cảnh báo (Warning) và thông báo lỗi (error). Nhưng khi chạy sẽ nhận được kết quả sai.h> void main() GS: Phạm Văn Ất 3 tenshi3003@gmail.com Lập Trình Hướng Đối Tượng Với C++ { float a,b,c,p,s; printf("\nNhap a, b, c "); scanf("%f%f%f",&a,&b,&c); p=(a+b+c)/2; s= sqrt(p*(p-a)*(p-b)*(p-c)); printf("\nDien tich = %0.2f",s); getch(); } Nếu biên dịch chương trình này trong TC++ sẽ nhận được các thông báo lỗi sau: Eror: Funtion ‘sqrt’ should have a prototype Eror: Funtion ‘getch’ should have a prototype Để biến chương trình trên thành một chương trình C++ cần: + Đặt tên chương chường với đuôi CPP + Thêm 2 câu lệnh #include để khai báo nguyên mẫu cho các hàm sqrt, getch: #include <math. Lập trình cấu trúc và lập trình hướng đối tượng 3. Phương pháp lập trình cấu trúc - Tư tưởng chính của lập trình cấu trúc là tổ chức chương trình thành các chương trình con.
Trong PASCAL có 2 kiểu chương trình con là thủ tục và hàm. Trong C chỉ có một loại chương trình con là hàm. Hàm là một đơn vị chương trình độc lập dùng để thực hiện một phần việc nào đó như: Nhập số liệu, in kết quả hay thực hiện một số tính toán. Hàm cần có đối và các biến, mảng cục bộ dùng riêng cho hàm.
Việc trao đổi dữ liệu giữa các hàm thực hiện thông qua các đối và các biến toàn bộ. Các ngôn ngữ như C, PASCAL, FOXPRO là các ngôn ngữ cho phép triển khai phương pháp lập trình cấu trúc. Một chương trình cấu trúc gồm các cấu trúc dữ liệu (như biến, mảng, bản ghi) và các hàm, thủ tục. Nhiệm vụ chính của việc tổ chức thiết kế chương trình cấu trúc là tổ chức chương trình thành các hàm, thủ tục: Chương trình sẽ bao gồm các hàm, thủ tục nào.
Ví dụ xét yêu cầu sau: Viết chương trình nhập toạ độ (x,y) của một dẫy điểm, sau đó tìm một cặp điểm cách xa nhau nhất. Trên tư tưởng của lập trình cấu trúc có thể tổ chức chương trình như sau: + Sử dụng 2 mảng thực toàn bộ x và y để chứa toạ độ dẫy điẻm + Xây dựng 2 hàm: Hàm nhapsl dùng để nhập toạ độ n điểm, hàm này có một đối là biến nguyên n và được khai báo như sau: void nhapsl(int n); GS: Phạm Văn Ất 4 tenshi3003@gmail.com Lập Trình Hướng Đối Tượng Với C++ Hàm do_dai dùng để tính độ dài đoạn thẳng đi qua 2 điểm có chỉ số là i và j , nó được khai báo như sau: float do_dai(int i, int j); Chương trình C cho bài toán trên được viết như sau: #include <stdio.h> float x[100],y[100]; float do_dai(int i, int j) { return sqrt(pow(x[i]-x[j],2)+pow(y[i]-y[j],2)); } void nhapsl(int n) { int i; for (i=1;i<=n;++i) { printf("\nNhap toa do x, y cua diem thu %d : ",i); scanf("%f%f",&x[i],&y[i]); } } void main() { int n,i,j,imax,jmax; float d,dmax; printf("\nSo diem N= "); scanf("%d",&n); nhapsl(n); dmax=do_dai(1,2); imax=1;jmax=2; for (i=1;i<=n-1;++i) for (j=i+1;j<=n;++j) { d=do_dai(i,j); if (d>dmax) { dmax=d; imax=i; jmax=j; } } printf("\nDoan thang lon nhat co do dai bang: %0.2f",dmax); printf("\n Di qua 2 diem co chi so la %d va %d",imax,jmax); GS: Phạm Văn Ất 5 tenshi3003@gmail.com Lập Trình Hướng Đối Tượng Với C++ getch(); } 3. Phương pháp lập trình hướng đối tượng + Khỏi niệm trung tõm của lập trình hướng đối tượng là lớp (class). Có thể xem lớp là sự kết hợp các thành phần dữ liệu và các hàm.
Cũngg có thể xem lớp là sự mở rộng của cấu trúc trong C (struct) bằng cách đưa thêm vào các phương thức (method) hay cũng gọi là hàm thành viên (member function). Một lớp được định nghĩa như sau: Class Tên_Lớp { // Khai báo các thành phần dữ liệu // Khai báo các phương thức }; + Các phương thức có thể được viết (xây dựng) bên trong hoặc bên ngoài (phía dưới) phần định nghĩa lớp. + Sử dụng các thành phần dữ liệu trong phương thức: Vì phương thức và các thành phần dữ liệu thuộc cùng một lớp và vì phương thức được lập lên cốt để xử lý các thành phần dữ liệu, nên trong thân của phương thức có quyền truy nhập đến các thành phần dữ liệu (của cùng lớp). + Biến lớp: Sau khi định nghĩa một lớp, có thể dùng tên lớp để khai báo các biến kiểu lớp hay cũng gọi là đối tượng.
Mỗi đối tượng sẽ có các thành phần dữ liệu và các phương thức. Lời gọi một phương thức cần chứa tên đối tượng để xác định phương thức thực hiện từ đối tượng nào. + Một chương trình hướng đối tượng sẽ bao gồm các lớp có quan hệ với nhau. + Việc phân tích, thiết kế chương trình theo phương pháp hướng đối tượng nhằm thiết kế, xây dựng các lớp.
+ Từ khái niệm lớp nẩy sinh hàng loạt khái niệm khác như: Thành phần dữ liệu, phương thức, phạm vi, sự đóng gói, hàm tạo, hàm huỷ, sự thừa kế, lớp cơ sử, lớp dẫn xuất, tương ứng bội, phương thức ảo,. + Ưu điểm của việc thiết kế hướng đối tượng là tập trung xác định các lớp để mô tả các thực thể của bài toán. Mỗi lớp đưa vào các thành phần dữ liệu của thực thể và xây dựng luôn các phương thức để xử lý dữ liệu. Như vậy việc thiết kế chương trình xuất phát từ các nội dụng, các vấn đề của bài toán.
+ Các ngụn ngữ thuần tuý hướng đối tượng (như Smalltalk) chỉ hỗ trợ các khái niệm về lớp, không có các khái niệm hàm. + C++ là ngôn ngữ lai , nó cho phép sử dụng cả các công cụ của lớp và hàm. Để minh hoạ các khái niệm vừa nêu về lập trình hướng đối tượng ta trở lại xét bài toán tìm độ dài lớn nhất đi qua 2 điểm. Trong bài toán này ta gặp một thực thể là dẫy điểm.
Các thành phần dữ liệu của lớp dẫy điểm gồm: - Biến nguyên n là số điểm của dẫy - Con trỏ x kiểu thực trỏ đến vùng nhớ chứa dẫy hoành độ - Con trỏ y kiểu thực trỏ đến vùng nhớ chứa dẫy tung độ Các phương thức cần đưa vào theo yêu cầu bài toán gồm: - Nhập toạ độ một điểm GS: Phạm Văn Ất 6 tenshi3003@gmail.com Lập Trình Hướng Đối Tượng Với C++ - Tính độ dài đoạn thẳng đi qua 2 điểm Dưới đây là chương trình viết theo thiết kế hướng đối tượng. Để thực hiện chương trình này nhớ đặt tên tệp có đuôi CPP. Xem chương trình ta thấy thờm một điều mới trong C++ là: Các khai báo biến, mảng có thể viết bất kỳ chỗ nào trong chương trình (tất nhiên phải trước khi sử dụng biến, mảng).h> class daydiem { public: int n; float *x,*y; float do_dai(int i, int j) { return sqrt(pow(x[i]-x[j],2)+pow(y[i]-y[j],2)); } void nhapsl(void); }; void daydiem::nhapsl(void) { int i; printf("\nSo diem N= "); scanf("%d",&n); x=(float*)malloc((n+1)*sizeof(float)); y=(float*)malloc((n+1)*sizeof(float)); for (i=1;i<=n;++i) { printf("\nNhap toa do x, y cua diem thu %d : ",i); scanf("%f%f",&x[i],&y[i]); } } void main() { daydiem p; p.nhapsl(); int n,i,j,imax,jmax; float d,dmax; n=p.do_dai(1,2); imax=1;jmax=2; for (i=1;i<=n-1;++i) GS: Phạm Văn Ất 7 tenshi3003@gmail.com Lập Trình Hướng Đối Tượng Với C++ for (j=i+1;j<=n;++j) { d=p.do_dai(i,j); if (d>dmax) { dmax=d; imax=i; jmax=j; } } printf("\nDoan thang lon nhat co do dai bang: %0.2f",dmax); printf("\n Di qua 2 diem co chi so la %d va %d",imax,jmax); getch(); } Bài 4. Một số mở rộng đơn giản của C++ so với C Trong mục này trình bầy một số mở rộng của C++ , tuy đơn giản, ngắn gọn nhưng đem lại rất nhiều tiện lợi.
Viết các dòng ghi chú Trong C++ vẫn có thể viết các dòng ghi chú trong các dấu /* và */ như trong C. Cách này cho phộp viết các ghi chú trên nhiều dòng hoặc trên một dòng. Ngoài ra trong C++ cũng cho phộp viết ghi chú trên một dòng sau 2 dấu gạch chộo, vớ dụ: int x,y ; // Khai báo 2 biến thực 4. Khai báo linh hoạt Trong C tất cả các câu lệnh khai báo biến, mảng cục bộ phải đặt tại đầu khối.
Do vậy nhiều khi, vị trí khai báo và vị trí sử dụng của biến khá xa nhau, gây khó khăn trong việc kiểm soát chương trình.