Luận Án Tiến Sĩ: Khung Đánh Giá An Toàn Vốn ICAAP Của Ngân Hàng Công Thương Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu khung đánh giá an toàn vốn nội bộ ICAAP tại Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam, ứng dụng hiệu quả trong quản trị rủi ro.

• Tác giả: Lê Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Tín Nghị
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Kinh tế tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ (ICAAP) của Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công Thương Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ
• 1.1.1. Khái quát về Basel II và Khung Quản lý rủi ro tổng thể tại Ngân hàng Thương mại
• 1.1.2. Khái niệm, ý nghĩa và mục tiêu của Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ
• 1.1.3. Cấu phần Khung đánh giá mức độ an toàn vốn nội bộ
• 1.1.4. Điều kiện cần thiết để thực hiện Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ
• 1.2. NỘI DUNG KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ
• 1.2.1. Nhận diện, đánh giá rủi ro trọng yếu và xác định khẩu vị rủi ro
• 1.2.2. Lượng hóa và Tổng hợp rủi ro và vốn
• 1.2.3. Lập kế hoạch và quản lý đảm bảo mức độ đủ vốn
• 1.2.4. Đo lường hiệu quả trên cơ sở điều chỉnh rủi ro
• 1.2.5. Chế độ giám sát và báo cáo về rủi ro và vốn
• 1.2.6. Kiểm soát sau
• 1.2.7. Hồ sơ Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ của Ngân hàng
• 1.3. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ BÀI HỌC CHO VIETINBANK
• 1.3.1. Căn cứ lựa chọn trường hợp điển hình
• 1.3.2. Kinh nghiệm quốc tế về khung đánh giá an toàn vốn nội bộ
• 1.3.3. Bài học kinh nghiệm cho cơ quan quản lý và Ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
• 2.1. KHÁI QUÁT CÔNG TÁC QUẢN LÝ RỦI RO VÀ AN TOÀN VỐN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
• 2.1.1. Sự hình thành và phát triển của Ngân hàng Thương mại cổ phần Công thương Việt Nam
• 2.1.2. Cơ sở pháp lý thực hiện quản lý rủi ro và an toàn vốn tại Ngân hàng Thương mại cổ phần Công thương Việt Nam
• 2.1.3. Thực tế công tác quản lý rủi ro và an toàn vốn tại Ngân hàng Thương mại cổ phần Công thương Việt Nam
• 2.2. THỰC TRẠNG KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
• 2.2.1. Phân tích điều kiện cần thiết để thực hiện Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ tại VietinBank
• 2.2.2. Thực trạng Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ
• 2.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ KHUNG AN TOÀN VỐN NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
• 2.3.1. Kết quả đạt được
• 2.3.2. Nguyên nhân của hạn chế
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ THEO BASEL II TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ THEO BASEL II TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
• 3.2. CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KHUNG ĐÁNH GIÁ AN TOÀN VỐN NỘI BỘ THEO BASEL II TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
• 3.2.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện nội dung Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ
• 3.2.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện điều kiện thực hiện Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ
• 3.3. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 3.3.1. Kiến nghị đối với Chính phủ
• 3.3.2. Kiến nghị với Ngân hàng Nhà nước
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá an toàn vốn

Đánh giá an toàn vốn là một quy trình quan trọng trong quản lý ngân hàng, đặc biệt là trong bối cảnh áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như Basel II. ICAAP (Internal Capital Adequacy Assessment Process) là khung đánh giá nội bộ giúp ngân hàng nhận diện, đo lường và kiểm soát các rủi ro trọng yếu, đồng thời tính toán lượng vốn cần thiết để đảm bảo an toàn tài chính. Đối với Ngân hàng Công Thương Việt Nam, việc triển khai ICAAP không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý mà còn nâng cao năng lực quản lý rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của ICAAP

ICAAP được định nghĩa là quy trình liên tục về quản lý rủi ro và sắp xếp vốn để giảm thiểu tổn thất từ các rủi ro trọng yếu. Theo BCBS (2006), ICAAP giúp ngân hàng đánh giá toàn diện về vốn, bao gồm việc giám sát khẩu vị rủi ro, hồ sơ rủi ro, và kế hoạch kinh doanh. Đối với Ngân hàng Công Thương Việt Nam, ICAAP không chỉ là công cụ tuân thủ mà còn là cơ hội để tối ưu hóa chiến lược tài chính và quản lý vốn hiệu quả.

1.2. Mục tiêu của ICAAP

Mục tiêu chính của ICAAP là nhận diện, đo lường và kiểm soát các rủi ro trọng yếu, đồng thời tính toán lượng vốn cần thiết để đảm bảo an toàn tài chính. Đối với Ngân hàng Công Thương Việt Nam, ICAAP giúp nâng cao năng lực quản lý rủi ro, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn, và củng cố niềm tin của nhà đầu tư và cổ đông. Ngoài ra, ICAAP còn hỗ trợ ngân hàng trong việc đáp ứng các yêu cầu pháp lý và tiêu chuẩn quốc tế.

II. Quản lý rủi ro và tối ưu hóa vốn

Quản lý rủi ro là một phần không thể thiếu trong hoạt động của ngân hàng, đặc biệt là trong bối cảnh áp dụng ICAAP. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần xây dựng một hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả để nhận diện, đo lường và kiểm soát các rủi ro trọng yếu. Đồng thời, việc tối ưu hóa vốn cũng là yếu tố quan trọng giúp ngân hàng đảm bảo an toàn tài chính và nâng cao hiệu quả hoạt động.

2.1. Nhận diện và đánh giá rủi ro

Quá trình nhận diện và đánh giá rủi ro là bước đầu tiên trong quản lý rủi ro. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần xác định các rủi ro trọng yếu như rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, và rủi ro hoạt động. Việc đánh giá rủi ro cần dựa trên các yếu tố nội bộ và bên ngoài, đồng thời sử dụng các công cụ như stress test để đo lường mức độ ảnh hưởng của rủi ro.

2.2. Tối ưu hóa vốn

Tối ưu hóa vốn là quá trình phân bổ vốn một cách hiệu quả để đảm bảo an toàn tài chính và nâng cao hiệu quả hoạt động. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần sử dụng các công cụ như mô hình VaR (Value at Risk) và stress test để tính toán lượng vốn cần thiết cho từng loại rủi ro. Đồng thời, ngân hàng cần xây dựng kế hoạch vốn dựa trên chiến lược kinh doanh và khẩu vị rủi ro.

III. Quy định ngân hàng và báo cáo tài chính

Quy định ngân hàng và báo cáo tài chính là hai yếu tố quan trọng trong việc triển khai ICAAP. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần tuân thủ các quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các tiêu chuẩn quốc tế như Basel II. Đồng thời, việc báo cáo tài chính cần được thực hiện một cách minh bạch và chính xác để đảm bảo tính hiệu quả của ICAAP.

3.1. Quy định ngân hàng

Quy định ngân hàng bao gồm các yêu cầu về tỷ lệ an toàn vốn, hệ thống kiểm soát nội bộ, và quản lý rủi ro. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần tuân thủ các quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đặc biệt là Thông tư 41 và Thông tư 13, để đảm bảo tính tuân thủ và hiệu quả của ICAAP.

3.2. Báo cáo tài chính

Báo cáo tài chính là công cụ quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động và tình hình tài chính của ngân hàng. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần thực hiện báo cáo tài chính một cách minh bạch và chính xác, đồng thời sử dụng các chỉ số tài chính như CAR (Capital Adequacy Ratio) và ROE (Return on Equity) để đánh giá mức độ an toàn vốn và hiệu quả sử dụng vốn.

IV. Công cụ quản lý vốn và chiến lược tài chính

Công cụ quản lý vốn và chiến lược tài chính là hai yếu tố quan trọng trong việc triển khai ICAAP. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần sử dụng các công cụ quản lý vốn hiệu quả để đảm bảo an toàn tài chính và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đồng thời, việc xây dựng chiến lược tài chính phù hợp cũng là yếu tố quan trọng giúp ngân hàng đạt được các mục tiêu kinh doanh.

4.1. Công cụ quản lý vốn

Công cụ quản lý vốn bao gồm các mô hình đo lường rủi ro như VaR (Value at Risk) và stress test. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần sử dụng các công cụ này để tính toán lượng vốn cần thiết cho từng loại rủi ro, đồng thời xây dựng kế hoạch vốn dựa trên chiến lược kinh doanh và khẩu vị rủi ro.

4.2. Chiến lược tài chính

Chiến lược tài chính là yếu tố quan trọng giúp ngân hàng đạt được các mục tiêu kinh doanh. Ngân hàng Công Thương Việt Nam cần xây dựng chiến lược tài chính phù hợp dựa trên các yếu tố như khẩu vị rủi ro, kế hoạch kinh doanh, và tình hình tài chính. Đồng thời, ngân hàng cần thường xuyên đánh giá và điều chỉnh chiến lược tài chính để đảm bảo tính hiệu quả và linh hoạt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ kinh tế với đề tài "Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ (ICAAP) của Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công Thương Việt Nam" (Mã số chuyên ngành: 9340201 - Kinh tế Tài chính - Ngân hàng) do Nghiên cứu sinh (NCS) Lê Thanh Tùng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Bùi Tín Nghị và PGS. Đỗ Thị Kim Hảo tại Học viện Ngân hàng (Hà Nội, 2022) đại diện cho một bước tiến học thuật và thực tiễn mang tính tiên phong trong lĩnh vực quản trị rủi ro ngân hàng tại Việt Nam.

Bối cảnh khoa học của luận án bắt nguồn từ yêu cầu chuyển đổi tất yếu từ cơ chế kiểm soát vốn tĩnh theo tỷ lệ cố định của Hiệp ước Basel I (tiêu chuẩn an toàn vốn tối thiểu 8% tổng tài sản điều chỉnh theo rủi ro) sang cơ chế quản trị an toàn vốn linh hoạt, nhạy cảm với rủi ro và dựa trên dữ liệu nội bộ theo Hiệp ước Basel II và định hướng Basel III (Basel Committee on Banking Supervision - BCBS, 2006). Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng thông qua Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã ban hành Thông tư số 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo phương pháp tiêu chuẩn và Thông tư số 13/2018/TT-NHNN quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ, chính thức đặt ra yêu cầu pháp lý bắt buộc từ ngày 01/01/2021 đối với toàn bộ các ngân hàng thương mại (NHTM) trong nước phải hoàn tất việc triển khai 3 trụ cột của Basel II, trọng tâm là Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ (Internal Capital Adequacy Assessment Process - ICAAP).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được luận án định vị một cách sắc bén:

1. Về phương diện lý luận và thực nghiệm quốc tế: Mặc dù các tổ chức giám sát tài chính quốc tế như Ủy ban Basel (BCBS, 2006), Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB, 2018), Ngân hàng Trung ương Áo (Woschnagg, 2008), và NHTW Trinidad & Tobago (2020) đã phát triển khung khổ lý thuyết vững chắc về ICAAP, các nghiên cứu này chủ yếu áp dụng tại các nền kinh tế phát triển có hạ tầng dữ liệu và thị trường tài chính hoàn thiện. Chưa có công trình nào tổng hợp và hệ thống hóa kinh nghiệm quốc tế theo từng tiêu chí cấu phần cụ thể của ICAAP nhằm rút ra bài học thích ứng cho hệ thống ngân hàng đang chuyển đổi tại Việt Nam.
2. Về phương diện đo lường và lượng hóa vi mô: Các công trình học thuật trong nước trước đây (như Phan Hữu Việt, 2017; Lê Công, 2017; Nguyễn Thùy Dương và cs., 2019) chủ yếu tiếp cận vấn đề ở tầm vĩ mô toàn ngành hoặc khảo sát tổng quát trên nhóm ngân hàng thí điểm mà chưa có một công trình nào đi sâu giải phẫu cấu trúc định lượng, quy trình kỹ thuật lượng hóa rủi ro đa tầng và phương pháp xác định mức đệm vốn kinh tế tại một định chế tài chính trụ cột cụ thể có quy mô tài sản và vốn điều lệ dẫn đầu hệ thống như Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam (VietinBank).

Nhằm giải quyết các khoảng trống trên, luận án xác lập hệ thống 04 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1 (Q1): Nội dung cấu thành và các điều kiện tiên quyết để triển khai ICAAP toàn diện tại NHTM theo thông lệ quốc tế là gì?
  Giả thuyết 1 (H1): ICAAP là một hệ thống quản trị rủi ro tổng thể tích hợp (Integrated Risk Management) gồm 05 cấu phần cốt lõi, đòi hỏi sự đồng bộ giữa cam kết quản trị của HĐQT, cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) và văn hóa rủi ro tổ chức.
• Câu hỏi 2 (Q2): Thực tiễn triển khai ICAAP tại các ngân hàng thương mại trên thế giới mang lại những bài học kinh nghiệm nào có thể chuyển giao cho hệ thống NHTM Việt Nam?
  Giả thuyết 2 (H2): Các bài học về kiểm tra sức chịu đựng (Stress Testing), đo lường rủi ro Trụ cột 2 và quy trình phân tích khoảng cách (Gap Analysis) từ các thị trường quốc tế là điều kiện cần để rút ngắn tiến trình áp dụng Basel II.
• Câu hỏi 3 (Q3): Thực trạng triển khai ICAAP tại VietinBank diễn ra như thế nào trong giai đoạn 2016 - 2020? Những kết quả, hạn chế cốt lõi và nguyên nhân căn bản là gì?
  Giả thuyết 3 (H3): Tồn tại khoảng cách đáng kể giữa thực tiễn tại VietinBank và tiêu chuẩn Basel II do hạ tầng công nghệ thông tin, mô hình lượng hóa rủi ro chưa đồng bộ và áp lực tăng trưởng vốn tự có.
• Câu hỏi 4 (Q4): Đâu là hệ thống giải pháp mang tính khả thi và đột phá nhằm hoàn thiện ICAAP theo chuẩn mực Basel II tại VietinBank giai đoạn đến năm 2025, định hướng 2030?
  Giả thuyết 4 (H4): Việc tái thiết cấu trúc đo lường vốn kinh tế kết hợp với mô hình hồ sơ ICAAP hai mục tiêu sẽ nâng cao năng lực an toàn vốn và hiệu quả phân bổ nguồn lực dựa trên rủi ro (RAPM/RAROC).

Về phạm vi và quy mô, luận án tập trung khảo sát chuyên sâu tại VietinBank trong khung thời gian dữ liệu chuỗi 2016 – 2021, kết hợp nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 - 2021 trên mẫu $N = 50$ cán bộ quản lý và chuyên gia rủi ro cấp cao tại Trụ sở chính (trong đó 72% có trên 5 năm kinh nghiệm chuyên sâu về ICAAP; 94% có chuyên môn sâu về quản trị rủi ro) và phỏng vấn sâu $N = 10$ lãnh đạo chủ chốt cấp Khối/Phòng. Tầm nhìn chiến lược và các khuyến nghị chính sách được xác lập cho lộ trình đến năm 2025, tầm nhìn 2030 gắn liền với sự kiện VietinBank nâng vốn điều lệ từ 37.234 tỷ đồng lên 48.058 tỷ đồng (tháng 6/2021).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật của luận án được cấu trúc theo hai luồng nghiên cứu chủ đạo:

Trong luồng nghiên cứu lý luận thể chế, cuộc tranh luận học thuật trung tâm xoay quanh bản chất của ICAAP:

• Quan điểm Tuân thủ quy chế (Compliance-driven view): Coi ICAAP thuần túy là yêu cầu pháp lý mang tính bắt buộc để đáp ứng tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu do cơ quan giám sát đề ra nhằm ngăn ngừa rủi ro phá sản hệ thống.
• Quan điểm Giá trị chiến lược (Value-creation strategic view): Trái lại, các học giả như Resti (2008), Pilková và Králik (2011), và Sonja (2011) khẳng định: "Các nhà quản lý ngân hàng cần nắm lấy trụ cột 2 như cơ hội để thực hiện đầu tư chiến lược trong quá trình QLRR và các công cụ có thể cung cấp giá trị cho các cổ đông, mà không phải đơn thuần là nhiệm vụ về tuân thủ quy định". Họ chứng minh ICAAP là công cụ tối ưu hóa danh mục tài sản sinh lời và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn kinh tế.

Trong luồng kỹ thuật lượng hóa rủi ro, tranh biện tập trung vào phương pháp tổng hợp rủi ro:

• Phương pháp Cộng gộp cơ bản (Simple Summation): Được Ngân hàng Slovenia (2010) và NHTM tại các thị trường mới nổi ưa chuộng nhờ tính thận trọng và dễ triển khai, nhưng lại bỏ qua hiệu ứng đa dạng hóa danh mục, làm tăng mức đệm vốn dự phòng không cần thiết.
• Phương pháp Mô hình hóa nâng cao (Advanced Aggregation/Copula): Được Woschnagg (2008) và Aas & Puccetti (2014) bảo vệ, cho phép tích hợp ma trận tương quan giữa RRTD, RRTT và RRHĐ dưới các kịch bản căng thẳng chung, tối ưu hóa mức đệm vốn kinh tế nhưng đòi hỏi chuỗi dữ liệu lịch sử cực lớn và hệ thống công nghệ xử lý dữ liệu phức tạp.

So sánh với các nghiên cứu điển hình quốc tế:

1. Nghiên cứu tại Gazprombank - Nga (Gazprombank, 2015): Xác định vốn tổng thể dựa trên việc tổng hợp từng loại rủi ro Trụ cột 1 và Trụ cột 2 gắn với chiến lược tài chính trung hạn.
2. Nghiên cứu tại hệ thống ngân hàng hợp tác Campania - Ý (Rosaria & Michele, 2012): Cho thấy sự tuân thủ 4 bước căn bản nhưng bộc lộ hạn chế trong thuật toán đo lường vốn kinh tế nội bộ.
3. Nghiên cứu tại hệ thống ngân hàng Slovakia (Pilková & Králik, 2011): 70% ngân hàng thực hiện ICAAP theo quý và ứng dụng kết quả kiểm tra sức chịu đựng (Stress Testing) vào kế hoạch vốn thường niên.
4. Nghiên cứu tại Nedbank Group - Nam Phi (Nedbank Group, 2020): Chứng minh vai trò của việc phân tích định kỳ Data Gap và áp dụng cải tiến liên tục từ sáng kiến của cán bộ chuyên môn.

Vị thế học thuật của luận án: Luận án đóng vai trò cầu nối lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam khi lần đầu tiên giải mã toàn diện cơ chế vận hành ICAAP tại một ngân hàng thương mại nhà nước quy mô lớn đang trong tiến trình chuyển đổi áp dụng Basel II theo phương pháp tiếp cận hỗn hợp chuẩn hóa (Mixed Methods).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm sâu sắc thêm các lý thuyết kinh tế tài chính và quản trị rủi ro hiện đại:

• Lý thuyết Đệm vốn và An toàn vốn Basel (Capital Buffer Theory & Basel Framework): Mở rộng học thuyết của BCBS (2006) bằng việc chứng minh rằng việc duy trì vốn không chỉ dừng lại ở tỷ lệ CAR mục tiêu theo luật định (regulatory capital), mà phải chuyển hóa thành quản trị "vốn kinh tế" (economic capital) bao hàm rủi ro danh tiếng, rủi ro chiến lược và rủi ro tập trung.
• Lý thuyết Khẩu vị Rủi ro (Risk Appetite Theory): Làm rõ cấu trúc phân tầng giữa Khung khẩu vị rủi ro (Risk Appetite Framework - RAF) và Tuyên bố khẩu vị rủi ro (Risk Appetite Statement - RAS) theo Bromiley và cs. (2015) và FSB (2013), tích hợp chỉ tiêu ROE và RAROC vào mô hình phân bổ vốn thực thi.
• Lý thuyết Phát triển Nguồn nhân lực & Văn hóa Tổ chức (HRD & Organizational Culture Theory): Kế thừa luận điểm của Nadler (1970), McLagan & Suhadolnik (1989), Driscoll & Morris (2001), luận án chứng minh rằng năng lực triển khai ICAAP không đơn thuần là mô hình toán học mà phụ thuộc quyết định vào năng lực nhận thức của nhân sự và văn hóa quản trị rủi ro đa chiều từ HĐQT đến các đơn vị kinh doanh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết kế đồng bộ qua việc tích hợp 03 cấu phần nền tảng:

Điểm sáng tạo đặc biệt của khung phân tích nằm ở mô hình hóa quy trình 07 bước khép kín của ICAAP:

1. Nhận diện và đánh giá rủi ro trọng yếu gắn với xác lập KVRR;
2. Lượng hóa và tổng hợp rủi ro và vốn kinh tế;
3. Đánh giá sự đầy đủ vốn, lập kế hoạch vốn trung hạn và quản trị mức đệm vốn;
4. Đo lường hiệu quả hoạt động dựa trên cơ sở điều chỉnh rủi ro (RAPM);
5. Thiết lập chế độ giám sát và hệ thống báo cáo rủi ro tự động;
6. Thực thi quy trình kiểm soát sau và đánh giá độc lập của kiểm toán nội bộ;
7. Chuẩn hóa hồ sơ tài liệu ICAAP theo chuẩn mực quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án lựa chọn thế giới quan triết học Thực chứng kết hợp Hiện thực phê phán (Positivism & Critical Realism), vận dụng phương pháp quy nạp (Inductive Approach) kết hợp diễn dịch. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Mixed-methods Multi-level Design) được xây dựng chặt chẽ nhằm triệt tiêu thiên lệch chủ quan:

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình phát triển công cụ thu thập dữ liệu sơ cấp tuân thủ 05 bước nghiêm ngặt:

• Bước 1 (Xây dựng bảng hỏi nháp): Kế thừa thang đo quốc tế, thiết lập thang đo Likert 5 điểm (1: Rất không đồng ý -> 5: Rất đồng ý) kết hợp câu hỏi đóng/mở và câu hỏi phân loại nhân khẩu học.
• Bước 2 (Hiệu chỉnh qua đánh giá chuyên gia): Phỏng vấn trực tiếp 02 chuyên gia là Phó Giám đốc Khối tại VietinBank để sàng lọc và xác nhận tính tương thích của các biến quan sát với thực tế ngân hàng.
• Bước 3 (Hiệu chỉnh ngữ nghĩa): Khảo sát thử nghiệm trên nhóm $n = 5$ cán bộ nhằm hoàn thiện tính minh xác về mặt thuật ngữ tài chính - ngân hàng.
• Bước 4 (Thiết lập bảng hỏi chính thức): Thảo luận chuyên sâu với 02 chuyên gia để chốt bảng khảo sát chính thức.
• Bước 5 (Điều tra thử nghiệm & Triển khai diện rộng): Phát 50 phiếu điều tra qua hệ thống thư điện tử nội bộ, thu về 50 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi đạt 100%).

Kiểm định độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability) được củng cố thông qua kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation): kết hợp dữ liệu sơ cấp (khảo sát và phỏng vấn sâu), dữ liệu thứ cấp (báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên giai đoạn 2016 - 2021, văn bản chỉ đạo của NHNN) và đối chiếu với khung chuẩn mực Basel II.

Data và phân tích

Đặc điểm nhân khẩu học và cơ cấu mẫu khảo sát ($N = 50$):

Tiêu chí	Phân loại	Số lượng ($n$)	Tỷ lệ (%)
Giới tính	Nữ	27	54.0%
	Nam	23	46.0%
Độ tuổi	22 – 30 tuổi	6	12.0%
	31 – 40 tuổi	41	82.0%
	41 – 50 tuổi	3	6.0%
Trình độ học vấn	Đại học	18	36.0%
	Sau đại học (Thạc sĩ, Tiến sĩ)	32	64.0%
Chuyên môn nghiệp vụ	Quản lý rủi ro	47	94.0%
(Một đáp viên có thể đảm nhiệm	Tín dụng	35	70.0%
nhiều nghiệp vụ)	Kiểm tra kiểm soát / Kiểm toán	31	62.0%
	Kế toán tài chính	25	50.0%
	Kinh doanh vốn	17	34.0%
	Tài trợ thương mại	11	22.0%
Kinh nghiệm liên quan ICAAP	Dưới 1 năm	0	0.0%
	Từ 1 đến dưới 5 năm	14	28.0%
	Từ 5 năm trở lên	36	72.0%

Kỹ thuật phân tích dữ liệu bao gồm: Thống kê mô tả (tần suất, tỷ lệ phần trăm), Phân tích khoảng cách (Gap Analysis) so với yêu cầu chuẩn mực Basel II, và Phân tích tổng hợp ma trận rủi ro nhằm định vị chính xác thực trạng quản trị an toàn vốn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nghịch lý áp lực đòn bẩy vốn và biến động CAR giai đoạn 2016 – 2020: Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng mặc dù VietinBank duy trì các chỉ số sinh lời ROA và ROE ở mức khả quan, hệ số đòn bẩy tài chính cao đã tạo ra sức ép nghiêm trọng lên hệ số an toàn vốn CAR. Trước thời điểm được phê duyệt tăng vốn điều lệ lên 48.058 tỷ đồng (tháng 6/2021), việc mở rộng tín dụng luôn đối mặt với ranh giới an toàn vốn tối thiểu theo quy định của NHNN.
2. Sự phân hóa nhận thức quản trị giữa các cấp: 87% cán bộ cấp cao (HĐQT và Ban Điều hành) nhận thức sâu sắc về vai trò chiến lược của ICAAP (Biểu đồ 2.1), trong khi sự phối hợp giữa các đơn vị kinh doanh cấp cơ sở còn mang nặng tính đối phó tuân thủ, dẫn đến việc tích hợp ICAAP vào hoạt động kinh doanh hàng ngày gặp nhiều rào cản (Biểu đồ 2.2).
3. Điểm nghẽn hạ tầng Big Data và mô hình lượng hóa rủi ro Trụ cột 2: Có tới 114 ý kiến phản ánh các yếu tố cản trở quá trình lượng hóa rủi ro (Biểu đồ 2.6). VietinBank chủ yếu áp dụng phương pháp tiêu chuẩn (Standardized Approach - SA) cho RRTD và RRTT, phương pháp chỉ số cơ bản (BIA) cho RRHĐ. Việc xây dựng mô hình nội bộ nâng cao (F-IRB, A-IRB, AMA) và kỹ thuật tính toán VaR gặp thách thức lớn do chuỗi dữ liệu tổn thất lịch sử chưa đủ dài và chưa có hệ sinh thái công nghệ tự động hóa xử lý dữ liệu lớn.
4. Sự phụ thuộc vào phương pháp cộng gộp cơ bản và ước tính chuyên gia: Trong tổng hợp vốn kinh tế, ngân hàng vẫn dựa vào phương pháp cộng gộp đơn giản (Simple Summation) và ước tính chuyên gia (Expert Estimation), chưa áp dụng được các mô hình phân tích phân bổ tối ưu hóa danh mục đa biến (Portfolio Optimization Frontier) và ma trận tương quan giữa các loại rủi ro.
5. Phát hiện đột phá về mô hình hồ sơ ICAAP hai mục tiêu: Luận án chứng minh rằng hồ sơ ICAAP không chỉ là tài liệu báo cáo gửi cơ quan quản lý (NHNN/SREP), mà trước hết phải là cẩm nang truyền thông nội bộ giúp HĐQT và Ban Điều hành đưa ra quyết định phân bổ hạn mức kinh doanh và định giá sản phẩm dựa trên rủi ro (Risk-based Pricing).

Implications đa chiều

• Về mặt thực tiễn quản trị ngân hàng: Đề xuất lộ trình 2 giai đoạn cho VietinBank: Giai đoạn 1 (đến 2025) hoàn thiện phương pháp chuẩn hóa và mô hình kiểm tra sức chịu đựng toàn diện; Giai đoạn 2 (đến 2030) chuyển đổi sang phương pháp nâng cao (IRB và AMA), vận hành toàn diện hệ thống RAPM/RAROC trong phân bổ vốn kinh doanh.
• Về mặt chính sách vĩ mô: Kiến nghị Chính phủ tạo cơ chế linh hoạt cho phép các NHTM nhà nước chủ động giữ lại lợi nhuận sau thuế để tăng vốn điều lệ; kiến nghị NHNN sớm ban hành thông tư hướng dẫn Quy trình Đánh giá Giám sát (Supervisory Review and Evaluation Process - SREP) theo Trụ cột 2 Basel II nhằm tạo hành lang pháp lý minh bạch cho toàn hệ thống.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về phạm vi đối tượng đơn lẻ: Nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào trường hợp điển hình của VietinBank. Dù có tính đại diện cao cho khối NHTM có vốn nhà nước, tính khái quát hóa cho khối NHTM cổ phần tư nhân quy mô nhỏ và vừa còn có những khác biệt về mô hình kinh doanh và khẩu vị rủi ro.
2. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian định lượng: Do tính chất bảo mật và hạn chế lịch sử thu thập dữ liệu tổn thất rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường tại Việt Nam, các mô hình toán học nâng cao (như Copula, EVT - Extreme Value Theory) chưa được kiểm định đồng thời trên toàn bộ các danh mục tài sản ngoại bảng.
3. Giới hạn bối cảnh dịch bệnh COVID-19: Giai đoạn khảo sát (2020 - 2021) chịu tác động của các chính sách cơ cấu lại nợ theo Thông tư 01/2020/TT-NHNN, có thể làm thay đổi tạm thời bức tranh rủi ro tín dụng thực tế.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích so sánh đa định chế (Multi-bank comparative analysis) giữa khối NHTM nhà nước (Big 4: VietinBank, Vietcombank, BIDV, Agribank) và khối NHTM tư nhân (Techcombank, VPBank, MBBank).
• Phát triển mô hình định lượng tương quan đa biến giữa RRTD và RRTT trong điều kiện khủng hoảng kinh tế vĩ mô cực đoan.
• Nghiên cứu cơ chế tích hợp tiêu chuẩn Basel III và rủi ro môi trường, xã hội, quản trị (ESG) vào Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ ICAAP.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Dự kiến đóng góp nguồn tài liệu tham khảo chất lượng cao cho các chương trình đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về Trụ cột 2 Basel II/III.
• Tác động chuyển đổi ngành Ngân hàng (Industry Transformation): Cung cấp bản thiết kế kỹ thuật (Blueprint) và cẩm nang triển khai ICAAP cho 31 NHTM trong nước, hỗ trợ hệ thống ngân hàng Việt Nam đáp ứng các chuẩn mực an toàn vốn quốc tế.
• Tác động chính sách và xã hội (Policy & Societal Benefits): Hỗ trợ NHNN hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn vi mô và vĩ mô; nâng cao năng lực chống đỡ rủi ro đổ vỡ của các định chế tài chính, bảo vệ an toàn tiền gửi của người dân, nâng cao xếp hạng tín nhiệm quốc gia của Việt Nam trên các tổ chức định hạng quốc tế (Moody's, S&P, Fitch).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích lý thuyết hoàn chỉnh và hệ thống phương pháp luận nghiên cứu trường hợp (Case Study) điển hình về quản trị an toàn vốn.
• Lãnh đạo và Chuyên gia Quản trị Rủi ro tại các NHTM: Sở hữu bộ công cụ chẩn đoán khoảng cách (Gap Analysis) và các giải pháp kỹ thuật để thiết lập Khung KVRR, phân bổ vốn RAPM/RAROC và hoàn thiện hồ sơ ICAAP.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (Chính phủ, NHNN): Nhận được hệ thống bằng chứng thực nghiệm độc lập và các khuyến nghị chính sách cụ thể nhằm xây dựng quy chế thanh tra giám sát SREP và cơ chế tăng vốn bền vững cho các NHTM nhà nước.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đó là việc mở rộng Khung quản trị an toàn vốn Basel II (BCBS, 2006) bằng cách tích hợp Lý thuyết Khẩu vị Rủi ro (Risk Appetite Theory của FSB, 2013; Bromiley và cs., 2015) với Mô hình Đo lường Hiệu quả Hoạt động Điều chỉnh theo Rủi ro (RAPM/RAROC). Luận án chứng minh rằng ICAAP không chỉ là công cụ tính toán vốn kinh tế thụ động nhằm tuân thủ tỷ lệ an toàn vốn CAR của NHNN, mà là một cơ chế định giá chuyển nhượng vốn nội bộ (FTP) và tối ưu hóa danh mục tài sản sinh lời cho ngân hàng.

2. Điểm đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu khảo sát diện rộng của Nguyễn Thùy Dương và cs. (2019) hoặc nghiên cứu tại Slovakia của Pilková & Králik (2011), luận án này áp dụng phương pháp thiết kế nghiên cứu trường hợp sâu (In-depth Single Case Study) với quy trình phát triển bảng hỏi 05 bước nghiêm ngặt, kết hợp phỏng vấn sâu $N = 10$ lãnh đạo cấp cao với thời lượng từ 2 đến 4 giờ/người và khảo sát $N = 50$ chuyên gia có tỷ lệ kinh nghiệm ICAAP trên 5 năm đạt 72%. Phương pháp này đảm bảo tính xác thực và chiều sâu thực nghiệm ở mức tối đa.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong dữ liệu?

Phát hiện về sự bất cân xứng sâu sắc giữa nhận thức chiến lược của cấp lãnh đạo HĐQT/Ban Điều hành (đạt tỷ lệ đồng thuận rất cao trên biểu đồ Likert) và mức độ sẵn sàng về hạ tầng dữ liệu tổn thất tại các đơn vị nghiệp vụ kinh doanh. Mặc dù VietinBank bắt đầu dự án phân tích Gap từ cuối năm 2013, nhưng đến giai đoạn 2020 - 2021, việc lượng hóa rủi ro Trụ cột 2 vẫn phụ thuộc chủ yếu vào phương pháp cộng gộp cơ bản và ước lượng chuyên gia do thiếu hụt hệ thống cơ sở dữ liệu lớn (Big Data).

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình 05 bước xây dựng công cụ khảo sát, hệ thống 08 nhóm câu hỏi phỏng vấn sâu bán cấu trúc và khung ma trận phân tích khoảng cách ICAAP gồm 07 cấu phần. Quy trình này có thể chuyển giao và áp dụng nguyên bản cho bất kỳ NHTM nào tại Việt Nam đang triển khai Trụ cột 2 Basel II.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (2022 – 2032) được phác thảo như thế nào?

Lộ trình nghiên cứu và ứng dụng được thiết kế theo 2 giai đoạn:

• Giai đoạn 2022 - 2025: Chuẩn hóa dữ liệu tổn thất, hoàn thiện toàn diện ICAAP theo phương pháp chuẩn hóa (SA) và kiểm tra sức chịu đựng (Stress Testing) định kỳ theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN;
• Giai đoạn 2025 - 2032: Nghiên cứu và triển khai các mô hình xếp hạng nội bộ nâng cao (A-IRB cho rủi ro tín dụng, AMA cho rủi ro hoạt động), tích hợp ma trận tương quan Copula đa biến và các tiêu chuẩn an toàn vốn Basel III, Basel IV vào quản trị vốn kinh tế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Lê Thanh Tùng đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 06 đóng góp đột phá cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xây dựng bức tranh lý thuyết hoàn chỉnh về ICAAP, chuẩn hóa 07 cấu phần nghiệp vụ và các điều kiện tiên quyết trong quản trị rủi ro ngân hàng hiện đại.
2. Tổng hợp bài học quốc tế đa chiều: Đúc kết kinh nghiệm thực thi ICAAP từ các định chế tài chính tại Nga (Gazprombank), Ý (Campania), Slovakia, Nam Phi (Nedbank) và hướng dẫn giám sát của ECB, MAS Singapore.
3. Đánh giá thực nghiệm sâu sắc tại VietinBank: Phân tích minh bạch thực trạng triển khai ICAAP giai đoạn 2016 – 2020, chỉ rõ những thành tựu trong cải cách thể chế nội bộ và nhận diện chính xác các nút thắt về hạ tầng Big Data, mô hình lượng hóa và áp lực vốn đòn bẩy.
4. Khởi tạo mô hình hồ sơ ICAAP hai mục tiêu: Đề xuất cấu trúc hồ sơ an toàn vốn nội bộ vừa đáp ứng yêu cầu giám sát của NHNN, vừa phục vụ trực tiếp công tác điều hành kinh doanh và phân bổ vốn chiến lược.
5. Hệ thống giải pháp mang tính hành động cao: Xây dựng lộ trình hoàn thiện ICAAP chi tiết đến năm 2025 và 2030 gắn với chiến lược tăng vốn tự có và hiện đại hóa công nghệ ngân hàng.
6. Kiến nghị chính sách vĩ mô chuẩn xác: Cung cấp luận cứ khoa học để NHNN ban hành quy chế đánh giá giám sát SREP và cơ chế tăng vốn bền vững cho hệ thống NHTM nhà nước.

Công trình không chỉ đánh dấu một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu học thuật về kinh tế tài chính - ngân hàng tại Việt Nam mà còn là tài liệu tham khảo mang giá trị ứng dụng thực tiễn lâu dài cho tiến trình hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của toàn bộ hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong hoạt động kinh doanh ngân hàng, nguồn vốn có vai trò quan trọng vì đây là đối tượng kinh doanh cơ bản, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng đó. Vai trò cơ bản của nguồn vốn là đảm bảo hoạt động kinh doanh cho ngân hàng, hạn chế những RR không mong muốn và củng cố niềm tin của khách hàng (Kristian, 2010). Do đó, đảm bảo vốn cho hoạt động kinh doanh tại ngân hàng là vấn đề đã và đang được các nhà quản trị ngân hàng cũng như ngành ngân hàng quan tâm.

Năm 1988, với mục đích củng cố hệ thống ngân hàng quốc tế, Hiệp ước vốn Basel đầu tiên (Basel I) ra đời và quy định Tỷ lệ vốn dựa trên RR. Theo tiêu chuẩn này, ngân hàng phải giữ lại lượng vốn bằng ít nhất 8% của tổng tài sản. Basel I được xem là hiệp ước đầu tiên về tiêu chuẩn vốn. Tuy nhiên, với sự thay đổi trong cơ chế quản lý và kinh doanh ngân hàng, Basel I đã phát sinh nhiều điểm bất cập, không còn phù hợp như đặc thù RR của từng ngân hàng, sự đa dạng của RR trọng yếu, yêu cầu về hệ thống QLRR.

Để khắc phục những thiếu sót trên, Basel II ra đời đã chuyển dần từ cơ chế điều tiết vốn dựa trên tỉ lệ, hướng đến một sự điều tiết vốn mà sẽ dựa nhiều hơn vào các số liệu nội bộ, thông lệ và các mô hình. Trụ cột 2 là trọng tâm của Basel II, đặt ra yêu cầu cho các ngân hàng phải duy trì vốn đảm bảo cho RRTD, RRTT và RRHĐ. Ngoài ra, các ngân hàng cần triển khai đầy đủ ICAAP (The World Bank Group, 2018). Mục đích của ICAAP là nhận diện, đo lường, kiểm soát được toàn bộ các RR trọng yếu của ngân hàng và tính toán lượng vốn cần dự phòng cho những RR này cũng như các RR khác có thể phát sinh trong tương lai nhằm đảm bảo ổn định tài chính (Rosaria, 2015).

Đối với NHTM, ICAAP giúp nâng cao năng lực QLRR của ngân hàng, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn, hỗ trợ thúc đẩy hoạt động kinh doanh, tăng cường sự vững chắc của hệ thống ngân hàng. Việc triển khai ICAAP gồm các cấu phần: Nhận diện, đánh giá RR trọng yếu và KVRR; Lượng hóa và tổng hợp RR và vốn; Đánh giá sự đầy đủ vốn, lập kế hoạch và quản lý; Sử dụng vốn (đo lường hiệu quả trên cơ sở RR); Giám sát vốn và báo cáo (BCBS, 2006). 1 Trong xu thế toàn cầu hóa mạnh mẽ, nhất là các hiệp định Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại Tự do EU- Việt Nam (EVFTA) đã được ký kết, việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế của các doanh nghiệp nói chung cũng như ngành ngân hàng nói riêng tại Việt Nam là rất cần thiết. Nguyên nhân là do thị trường trong nước không còn mức bảo hộ cao như trước, các ngân hàng sẽ phải cạnh tranh trên phạm vi cả trong nước và trên toàn thế giới.

Liên quan đến quy định về ICAAP, Hiệp ước Basel là chuẩn mực quốc tế trong hoạt động ngân hàng đã và đang được NHNN áp dụng. Nhằm cụ thể hóa chuẩn mực này, NHNN đã ban hành Thông tư 41 quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với toàn ngành Ngân hàng và Thông tư 13 quy định về hệ thống kiểm soát hoạt động và yêu cầu đến 01/01/2021 tất cả các ngân hàng trong nước phải đáp ứng 3 trụ cột của Basel II, trong đó có ICAAP. Bên cạnh đó, Nghị quyết 51/NQ-CP ngày 19/6/2017 của Chính phủ về Ban hành chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 07-NQ/TW ngày 18 tháng 11 năm 2016 của Bộ Chính trị về Chủ trương, giải pháp cơ cấu lại ngân sách nhà nước, quản lý nợ công để bảo đảm nền tài chính quốc gia an toàn, bền vững có nội dung yêu cầu đến 2020, các NHTM triển khai áp dụng tỷ lệ an toàn vốn theo chuẩn mực Basel II. Đến nay, bên cạnh mục đích đáp ứng yêu cầu của NHNN trong công tác QLRR, một số NHTM đã triển khai ICAAP nhằm đánh giá toàn diện về vốn, bao gồm sự giám sát của quản lý cấp cao đối với KVRR, hồ sơ RR, kế hoạch kinh doanh, kế hoạch vốn cũng như sự phối hợp của các đơn vị đối với kiểm tra sức chịu đựng về vốn, tính toán mức vốn yêu cầu cho các RR trọng yếu trong điều kiện bình thường và điều kiện căng thẳng.

Rõ ràng, ICAAP giúp ngân hàng thiết lập chiến lược kinh doanh đảm bảo hài hòa giữa ba yếu tố lợi nhuận, RR và quản lý vốn. Chính vì vậy trong thời gian qua, đây là vấn đề được nhiều ngân hàng quan tâm, nghiên cứu và thí điểm để đảm bảo an toàn vốn, hoạt động hiệu quả, đáp ứng được yêu cầu của NHNN đề ra cũng như tiệm cận được tiêu chuẩn quốc tế trong quản lý vốn. Từ tháng 01/2013, VietinBank đã xây dựng cơ cấu QLRR phù hợp với thông lệ quốc tế nói chung (theo nguyên tắc ba vòng kiểm soát của Basel II) và yêu cầu ICAAP nói riêng. Mặc dù được triển khai từ khá sớm, tuy nhiên đến thời điểm hiện tại, VietinBank vẫn chưa hoàn thành ba trụ cột của Basel II, trong đó có ICAAP.

Bên cạnh 2 đó, tháng 6/2021, NHNN chấp thuận cho VietinBank thực hiện tăng mức vốn điều lệ từ 37.234 tỷ đồng lên 48.058 tỷ đồng và trở thành ngân hàng có vốn điều lệ lớn nhất hệ thống. Yêu cầu đề ra cho VietinBank lúc này cần tăng cường công tác quản lý vốn nhưng vẫn đảm bảo tính hiệu quả. Để làm được điều này, một trong những yêu cầu đầu tiên và trước nhất của ngân hàng là phải sớm có giải pháp hoàn tất việc triển khai ICAAP. Đây là tiền đề quan trọng giúp tăng mức độ uy tín của VietinBank, nâng cao hiệu quản quản lý vốn và củng cố niềm tin của nhà đầu tư, cổ đông và các cơ quan quản lý.

Đây là cơ sở thúc đẩy việc nghiên cứu công tác triển khai ICAAP ở VietinBank, đánh giá thực trạng triển khai cũng như có những hàm ý chính sách phù hợp. Cho đến nay, chưa có nghiên cứu nào về công tác quản lý an toàn vốn tại VietinBank được triển khai. Xuất phát từ vấn đề thực tiễn nêu trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài: “Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ (ICAAP) của Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công Thương Việt Nam” để nghiên cứu là hoàn toàn cần thiết. Tổng quan tình hình nghiên cứu Liên quan đến ICAAP, cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học trên thế giới đã được thực hiện và được phân loại thành nhiều tuyến khác nhau.

Ngược lại, các nghiên cứu chuyên sâu trong nước về vấn đề này chưa nhiều. Một số công trình nghiên cứu có thể kể đến như sau: 2. Nghiên cứu nước ngoài Trên thế giới, nhiều nghiên cứu liên quan đến xây dựng ICAAP đã được thực hiện, có thể phân loại thành 2 xu hướng nghiên cứu như sau: 2. Nghiên cứu về những vấn đề lý luận liên quan đến Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ 2.

Khái niệm về Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ Khái niệm ICAAP đầu tiên được nhắc đến tại Basel II vào tháng 6/2004, sau đó bản hoàn chỉnh được ban hành vào 2006 (BCBS, 2006). Dựa trên nền tảng lý luận của BCBS, các ngân hàng trên thế giới dựa trên thực tiễn hệ thống ngân hàng tại quốc gia mình đã đưa ra các khái niệm khác về ICAAP, cụ thể là NHTW Trinidad và Tobago (2020) cho rằng ICAAP là quy trình liên tục về QLRR và sắp xếp để giảm thiểu tổn thất 3 của RR trọng yếu cũng như đảm bảo việc đủ vốn. Trong đó, vốn dự phòng phải đảm bảo bù đắp tổn thất khi xảy ra RR trong bất cứ điều kiện hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Ở góc độ khác, NHTW Châu Âu (2018) đưa ra định nghĩa ICAAP là tập hợp đánh giá RR về vốn, kiểm soát được những RR trọng yếu dựa trên hệ thống QLRR phù hợp cùng chiến lược QLRR đã được xác định trước.

Ngoài ra, NHTW Slovenia (2010), NHTW Áo tại nghiên cứu Woschnagg (2008) cũng nêu các khái niệm khác nhau về ICAAP. Ý nghĩa và mục đích triển khai Khung đánh giá an toàn vốn nội bộ Về mục đích triển khai ICAAP, Resti (2008) cho rằng các nhà quản lý ngân hàng cần nắm lấy trụ cột 2 như cơ hội để thực hiện đầu tư chiến lược trong quá trình QLRR và các công cụ có thể cung cấp giá trị cho các cổ đông, mà không phải đơn thuần là nhiệm vụ về tuân thủ quy định. Bên cạnh đó, ICAAP sẽ xây dựng hệ thống đo lường hiệu suất dựa trên giá trị hiện đại và sẽ thúc đẩy một số quy trình và công cụ mà không được giám sát chặt chẽ bởi Basel. Đồng thuận với quan điểm này, trong nghiên cứu của Nijathaworn (2009) nêu rõ ICAAP đáp ứng yêu cầu hệ thống chức năng hỗ trợ ngân hàng kiểm soát các giới hạn RR và thực trạng RR, tạo nên hành lang an toàn cho sự tồn tại và phát triển bền vững của ngân hàng và ngày càng trở nên cấp thiết.

Ở khía cạnh nghiên cứu khác, mục đích của ICAAP được xem là sự nhận diện, đánh giá, đo lường, kiểm soát được toàn bộ các RR trọng yếu của ngân hàng và tính toán lượng vốn cần dự phòng cho những RR này cũng như các RR khác có thể phát sinh trong tương lai. Theo đó, dựa trên chiến lược của ngân hàng, KVRR, đánh giá các yếu tố nội bộ, đánh giá các yếu tố bên ngoài, ngân hàng xác định các sự kiện RR, phân loại RR, xác định khả năng RR có thể xảy ra, xác định mức độ ảnh hưởng, vẽ bản đồ RR (Rosaria, 2015). ICAAP không chỉ giúp ngân hàng nâng cao năng lực quản trị các RR trọng yếu bao gồm RRTD, RRTT, RRHĐ mà quản trị các RR khác liên quan đến hoạt động kinh doanh ngân hàng như RR tập trung, RRTK, RRLS trên sổ ngân hàng, RR danh tiếng, RR chiến lược. Trên cơ sở duy trì RR trong phạm vi các tham số chấp nhận được thông qua quá trình QLRR chủ động, xuất phát từ xác định, phân tích, đo lường đến thực hiện các biện pháp giảm thiểu/kiểm soát RR, các ngân hàng thực hiện mục tiêu tối đa hóa giá trị của mình (OFSI, 2010).

4 Vai trò quan trọng của ICAAP là để tăng cường sự liên kết giữa trạng thái RR, quy trình QLRR, hệ thống giảm thiểu RR và quản lý vốn của ngân hàng (Woschnagg 2008).