Chương 1 LỊCH SỬ CHÙA LONG ĐỌI SƠN (DUY TIÊN – HÀ NAM) 1. KHÁI QUÁT VỀ XÃ ĐỌI SƠN (DUY TIÊN-HÀ NAM) 1. Điều kiện tự nhiên và dân cư 1. Điều kiện tự nhiên Chùa Long Đọi Sơn, tên chữ là Diên Linh tự còn được gọi là chùa Long Đọi, chùa Đọi Sơn, hiện nay thuộc xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam.
Xã Đọi Sơn nổi tiếng với lễ hội Tịch điền diễn ra vào tháng Riêng (âm lịch) hàng năm. Chùa Long Đọi là một trong những danh thắng nổi tiếng nhất của tỉnh Hà Nam cùng với núi Đọi cùng với sông Châu Giang (núi Đọi - sông Châu). Đọi Sơn nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có đặc điểm nóng ẩm, mưa nhiều, là nơi gió mùa đông bắc và đông nam hoạt động mạnh. Nhiệt độ trung bình hàng năm khá cao khoảng từ 23-24°C, lượng mưa là 1900 mm, độ ẩm 85%, giờ nắng là từ 1300-1500h/năm.
Nền nông nghiệp phát triển đa dạng với nhiều loại cây trồng, vật nuôi và có điều kiện tốt trong việc thâm canh tăng vụ bởi đặc điểm nhiệt đới gió mùa, nắng và bức xạ mặt trời. Tuy nhiên, một số vùng địa hình thấp có hiện tượng ngập úng do thời tiết biến động mạnh như bão, dông, lượng mưa tập trung theo mùa … vì vậy đòi hỏi phải có biện pháp phòng tránh kịp thời. Những năm gần đây vùng này đã hạn chế xảy ra tình trạng ấy. Dòng Châu Giang ở đoạn đầu qua Duy Tiên đã cắt mình để ngăn lũ ở cửa Tuần Vương nên đoạn sông dưới đó có tên là Tắc Giang.
Có một quả núi nằm giữa trung tâm xã Đọi Sơn cao khoảng 90m với diện tích 23,9 ha nằm giữa vùng đồng bằng bát ngát lúa ngô. Thiên nhiên đã ban tặng cho người dân nơi đây kỳ quan đẹp đẽ này. Tín ngưỡng dân gian từ lâu đã coi Đọi Sơn là trái “núi thiêng”. Thuyết phong thủy cho rằng nơi đây là đất phát nghiệp bá vương: “Đầu gối núi Đọi, chân dọi Tuần Vường, phát tích đế vương, lưu truyền vạn đại”.
Đứng trên đỉnh núi phóng tầm mắt ra xung quanh sẽ thấy một bức tranh khung cảnh khoáng đạt, nên thơ, có cánh đồng lúa, bãi ngô, ruộng khoai, chân núi có dòng Châu Giang quanh co lượn khúc như dải lụa đào uốn quanh. Về đất đai, là một xã thuộc đồng bằng Bắc bộ lại gần các con sông lớn nên vùng đất nơi đây giàu phù sa màu mỡ. Xã Đọi Sơn có diện tích 7,52 km². Tổng diện 5 c tích đất hành chính của xã là 611,48 ha.
Trong đó, đất nông nghiệp là 435,13 ha; diện tích thổ cư là 35,47 ha và diện tích canh tác là 375,75 ha. Đây là những điều kiện thuận lợi cho xã Đọi Sơn phát triển nông nghiệp. Núi ở đây chỉ trồng được chè xanh và một số cây gỗ nhỏ do núi nhỏ lại là núi đất lẫn đá. Khí hậu nơi đây thuận lợi cho việc phát triển trồng trọt để đảm bảo cuộc sống no đủ cho con người.
Có thể nói Đọi Sơn là một mảnh đất trù phú. Phía Đông của xã có con sông Châu chảy qua hàng năm đã bồi đắp một lượng phù sa đáng kể nên đất đai ở đây rất màu mỡ. Bãi dâu ven sông Châu quanh năm tươi tốt nổi tiếng được mọi người biết đến về nghề trồng dâu nuôi tằm cổ truyền. Về địa hình, Đọi Sơn có địa hình đặc trưng của vùng đồng bằng thuộc khu vực châu thổ sông Hồng.
Địa hình của huyện chia thành 2 tiểu địa hình. Nơi có địa hình cao là vùng ven đê sông Hồng và sông Châu Giang gồm các xã Mộc Bắc, Mộc Nam, Châu Giang, Chuyên Ngoại, Trác Văn, Yên Nam, Đọi Sơn., đặc biệt là khu vực núi Đọi, núi Điệp thuộc các xã Đọi Sơn và Yên Nam. Về sông ngòi, sông Châu Giang trước đây được gọi là sông Thiên Mạc, là con đường thủy nối giữa sông Nhị Hà (sông Hồng) và sông Ninh Nguyệt (sông Đáy), con đường thiên lý, một con đường cổ thông thương Bắc - Nam đã từng có một nhánh chạy qua xã Đọi Sơn để theo đường lên Phố Hiến đến Thăng Long. Con đường này từng gắn bó với những chiến công hiển hách của thời nhà Trần đánh giặc Nguyên – Mông trên đất Duy Tiên vào đầu thế kỉ XIII.
Con đường này cũng chứng kiến cuộc hành quân thần tốc của nhiều triều đại tiến vào kinh đô Thăng Long để đánh tan quân xâm lược giành độc lập dân tộc. Ngày nay Châu Giang nhỏ hơn và đã lùi xa chân núi tiến về phía đông do trước đó đã có hiện tượng đổi dòng. Đất ngoài đê và đồng ruộng được bồi đắp một lượng phù sa lớn do sông Châu Giang. Các vùng đất trong xã được tưới tiêu bởi trên sông có cống điều tiết Điệp Sơn.
Vào mùa mưa sông có nhiệm vụ tiêu nước nội vùng đổ ra sông Đáy và mùa khô có tác dụng cung cấp nước cho sản xuất. Khi mực nước của sông xuống thấp, đặc biệt vào mùa khô hạn thì còn có mạng lưới các sông ngòi nhỏ bổ sung và cung cấp như ao, hồ, đầm. Nhìn chung sông ngòi của huyện đều chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam và có mật độ khá dày đặc. Khả năng tiêu thoát nước ở đây chậm do địa hình bằng phẳng, độ dốc của các sông nhỏ.
Khi vào màu lũ lúc mực nước con sông chính lên cao cùng với mưa lớn sẽ gây ra ngập úng, ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống sinh hoạt của cư dân vùng địa hình thấp. 6 c Nhìn chung xã Đọi Sơn được thiên nhiên ưu đãi nhiều điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp phát triển, mưa thuận, gió hòa, cây cối tươi tốt. Có lẽ cũng chính vì vậy mà cách đây một nghìn năm, vua Lê Đại Hành đã chọn nơi đây để cày ruộng tịch điền nhằm khuyến khích nhân dân tích cực sản xuất. Dân cư Căn cứ vào các hiện vật đã tìm thấy ở xã Đọi Sơn như giáo, rìu, xéc, mũi lao, dao gặt, vòng đồng, đỉnh đồng… cùng với kết quả nghiên cứu khảo cổ học 5/1984 công bố trong cuốn sách Nam Hà trên đường thắng lợi có ghi: “trên núi Đọi, sông Châu đã phát hiện ra mộ cổ hình thuyền, loại hình mộ táng của người Việt cổ đầu công nguyên.
Ba chiếc giáo, ba lưỡi rìu, hai mũi lao…có niên đại tương đương với những trống đồng đã phát hiện được ở thôn Thần Nữ - Lũng Xuyên” [17, tr. Đó là những hiện vật tiêu biểu của nền văn hóa Đông Sơn là tinh thần, là sinh khí của người Việt cổ, bảo tồn nền văn hóa bản địa chống lại quá trình Hán hóa. Như vậy, mảnh đất Đọi Sơn cách đây khoảng 2500 năm đã có một bộ phận Lạc Việt đến làm ăn sinh sống. Trên mảnh đất Đọi Sơn những tên làng: Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam, Đọi Tín, Đọi Trung, Đọi Lĩnh, Sơn Hòa, Hòa Thịnh đều có những sự tích thần bí.
Truyền thuyết kể rằng, đức Thánh cả Cao Sơn Đại Vương đến đây khai hoang lập địa, sinh được 4 người con, trong đó có 3 người con trai và 1 người con gái, khi các con trưởng thành Người đã lập ấp riêng cho từng người. Đọi Nhất là người con cả, Đọi Nhì là người con thứ hai, Đọi Tam là người con thứ ba và người con gái là thôn Đọi Tín… Vào năm 1900, dân số của tổng xã Đọi Sơn có 1167 người [5, tr. Theo Bộ thông tin và truyền thông vào năm 1999, dân số của xã là 6256 người, có 1537 hộ và 6186 khẩu, mật độ dân số đạt 832 người/km² [5, tr. Theo số liệu của tổng điều tra dân số năm 2017 xã có hơn 7000 người.
Cả xã 100% thành phần dân tộc là người Kinh, đều là dân bản địa không có dân nhập cư, không có gia đình nào theo Công giáo mà đều hướng về đạo Phật. Toàn xã có năm dòng họ chính: Đinh, Lê, Phạm, Trần, Bùi. Trong đó, lớn nhất là họ Lê. Điều kiện kinh tế - xã hội Xã Đọi Sơn nằm ở phía Đông Nam của huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam.
Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, xã Đọi Sơn thuộc tổng Đọi Sơn, huyện Duy Tiên gồm 8 làng, xã, cụ thể: xã Đọi Sơn, làng Trung Tín, làng Đọi Lĩnh, làng 7 c Đọi Trung, xã Câu Tử, xã Thọ Cầu, xã Lê Xá, xã Dưỡng Mộng. Xã Đọi Sơn khi đó có 3 thôn là Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam. Sau này các làng Trung Tín, Đọi Lĩnh, Đọi Trung sát nhập vào với xã Đọi Sơn. Hiện nay, về mặt hành chính xã gồm 7 thôn hợp thành.
Đó là các thôn Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam, Đọi Trung, Đọi Lĩnh, Đọi Tín và Sơn Hà. Dân cư tập trung sinh sống xung quanh núi Đọi có mối quan hệ gắn bó với nhau trong sản xuất kinh tế và các hoạt động văn hóa tín ngưỡng. Xưa kia, dòng Châu Giang chính là con đường thuỷ quan trọng của xã. Mặc dù hiện nay sông Châu đã không còn giữ vai trò như xưa, nhưng giao thông đường bộ rất thuận lợi.
Hai trục tỉnh lộ 9710 và 9711 được coi là trục giao thông huyết mạch nối Đọi Sơn với các địa phương trong tỉnh cũng như với các tỉnh lân cận khác. Đây là một lợi thế thúc đẩy và giao lưu kinh tế-văn hoá của Đọi Sơn. Đọi Sơn là một trong những tỉnh đi đầu cả nước việc bê tông hoặc nhựa hóa các tuyến đường giao thông liên thôn liên xã. từ nhà ra cánh đồng đường nhiều nơi cũng được bê tông hóa.
Đọi Sơn là một vùng nông nghiệp trù phú, phía Đông của xã là sông Châu Giang hàng năm bồi đắp cho khu vực ven sông một lượng phù sa màu mỡ. Cư dân trong xã sống chủ yếu bằng nghề nông, đất trồng lúa chiếm 80%, còn lại là đất màu: trồng dâu nuôi tằm, sắn, ngô, khoai, ngô, đậu các loại… Riêng làng Đọi Tam có nghề thủ công truyền thống đó là nghề làm trống nổi tiếng trong cả nước. Ở các thôn rải rác còn có nghề mộc, nghề thêu ren… Ở trung tâm xã còn có chợ Đọi, đây là nơi trao đổi các mặt hàng nông sản phục vụ cho nhu cầu thiết yếu của nhân dân trong xã, trong vùng. Ở Đọi Sơn nhân dân đa phần tín ngưỡng đạo Phật và các tín ngưỡng dân gian khác.
Lịch sử xã Đọi Sơn Xã Đọi Sơn thuộc huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Duy Tiên cũng như các huyện khác trong tỉnh Hà Nam, thời Trần thuộc Châu Lỵ Nhân, Lộ Đại La Thành (sau đó là Lộ Lợi Nhân). Dưới thời Lê sơ đổi tên là Duy Tân, đến đời Lê Kính Tông (1600-1619), do tên húy là Tân, mới chuyển sang gọi là Duy Tiên cho đến nay. Năm 1741, trấn Sơn Nam được chia thành Sơn Nam Thượng và Hạ, phủ Lỵ Nhân thuộc trấn Sơn Nam Thượng.