Cách Thực Hiện Hợp Đồng Khi Hoàn Cảnh Thay Đổi Cơ Bản Theo Pháp Luật Việt Nam

Hướng dẫn chi tiết cách thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo quy định pháp luật Việt Nam, đảm bảo tuân thủ đúng quy trình.

• Tác giả: Nguyễn Minh Trang
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Hợi
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Hợp Đồng Và Hoàn Cảnh Thay Đổi Cơ Bản Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN HỢP ĐỒNG KHI HOÀN CẢNH THAY ĐỔI CƠ BẢN
• 1.1. Lý luận về hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.1.1. Khái niệm về hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.1.2. Bản chất của hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.1.3. Đặc điểm của hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.1.4. Phân biệt khái niệm hoàn cảnh thay đổi cơ bản với một số khái niệm khác
• 1.2. Lý luận về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.2.1. Khái niệm về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.2.2. Bản chất của thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.2.3. Đặc điểm của thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.2.4. Nội dung pháp luật điều chỉnh vấn đề thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 1.3. Tổng kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ THỰC HIỆN HỢP ĐỒNG KHI HOÀN CẢNH THAY ĐỔI CƠ BẢN
• 2.1. Quy định pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 2.1.1. Điều kiện xác định hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 2.1.2. Quyền của các bên khi hoàn cảnh thực hiện hợp đồng đã thay đổi cơ bản
• 2.1.3. Hậu quả pháp lý khi áp dụng quy định về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 2.1.4. Việc thực hiện nghĩa vụ của các bên trong quá trình thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 2.2. Đánh giá quy định pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 2.2.1. Những mặt đạt được
• 2.2.2. Những hạn chế cần khắc phục
• 2.3. Tổng kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆN HỢP ĐỒNG KHI HOÀN CẢNH THAY ĐỔI CƠ BẢN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
• 3.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 3.1.1. Những kết quả đạt được
• 3.1.2. Những hạn chế, tồn tại trong quá trình áp dụng pháp luật
• 3.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 3.2.1. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 3.2.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
• 3.3. Tổng kết chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý luận về hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Khái niệm về hoàn cảnh thay đổi cơ bản được định nghĩa trong pháp luật Việt Nam tại Điều 420 Bộ luật Dân sự năm 2015. Theo đó, hoàn cảnh thay đổi cơ bản là những sự kiện xảy ra sau khi hợp đồng được ký kết, làm cho việc thực hiện hợp đồng trở nên khó khăn hơn hoặc không thể thực hiện được. Điều này có thể xuất phát từ các yếu tố khách quan như thiên tai, biến động kinh tế, hoặc các yếu tố xã hội. Việc xác định hoàn cảnh thay đổi cơ bản không chỉ dựa vào sự thay đổi về mặt vật chất mà còn phải xem xét đến sự ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong quan hệ hợp đồng, đồng thời cũng tạo ra cơ sở pháp lý cho việc điều chỉnh hợp đồng nhằm duy trì sự công bằng và cân bằng lợi ích giữa các bên.

1.1. Bản chất của hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Bản chất của hoàn cảnh thay đổi cơ bản nằm ở việc nó làm thay đổi đáng kể điều kiện thực hiện hợp đồng. Theo đó, các bên có thể yêu cầu điều chỉnh hợp đồng hoặc thậm chí chấm dứt hợp đồng nếu hoàn cảnh thay đổi quá nghiêm trọng. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của bên bị thiệt hại mà còn khuyến khích các bên hợp tác để tìm ra giải pháp hợp lý. Việc quy định rõ ràng về hoàn cảnh thay đổi cơ bản trong pháp luật Việt Nam giúp các bên có thể dự đoán và chuẩn bị cho những rủi ro có thể xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng.

1.2. Đặc điểm của hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Đặc điểm của hoàn cảnh thay đổi cơ bản bao gồm tính khách quan và không thể lường trước. Những sự kiện này thường nằm ngoài tầm kiểm soát của các bên và không thể được dự đoán tại thời điểm ký kết hợp đồng. Điều này có nghĩa là các bên không thể bị coi là vi phạm hợp đồng nếu họ không thể thực hiện nghĩa vụ của mình do hoàn cảnh thay đổi. Hơn nữa, hoàn cảnh thay đổi cơ bản cũng phải có ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện hợp đồng, làm cho việc thực hiện trở nên khó khăn hoặc không thể thực hiện được. Điều này tạo ra một cơ sở pháp lý vững chắc cho việc yêu cầu điều chỉnh hoặc chấm dứt hợp đồng.

II. Thực trạng pháp luật Việt Nam về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Pháp luật Việt Nam hiện hành đã có những quy định cụ thể về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Điều 420 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định rõ về quyền và nghĩa vụ của các bên trong trường hợp này. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng quy định này vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều trường hợp các bên không biết cách áp dụng quy định này, dẫn đến việc không thể điều chỉnh hợp đồng một cách hợp lý. Hơn nữa, việc xác định hoàn cảnh thay đổi cơ bản cũng gặp khó khăn do thiếu các tiêu chí rõ ràng. Điều này dẫn đến sự không đồng nhất trong việc áp dụng pháp luật và gây khó khăn cho các bên trong việc bảo vệ quyền lợi của mình.

2.1. Quy định pháp luật về thực hiện hợp đồng

Quy định pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản được thể hiện rõ trong Bộ luật Dân sự. Điều này cho phép các bên có thể yêu cầu điều chỉnh hợp đồng hoặc chấm dứt hợp đồng nếu hoàn cảnh thay đổi làm cho việc thực hiện hợp đồng trở nên khó khăn. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này trong thực tiễn vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các bên thường không nắm rõ quyền lợi của mình và không biết cách thực hiện các thủ tục cần thiết để yêu cầu điều chỉnh hợp đồng.

2.2. Đánh giá quy định pháp luật

Đánh giá quy định pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản cho thấy rằng mặc dù có những ưu điểm nhất định, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Các quy định hiện hành chưa đủ rõ ràng và cụ thể, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng. Hơn nữa, sự thiếu đồng bộ trong việc áp dụng quy định này giữa các cơ quan chức năng cũng gây ra nhiều khó khăn cho các bên trong việc thực hiện hợp đồng. Do đó, cần có những cải cách và điều chỉnh để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

III. Thực tiễn áp dụng pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Thực tiễn áp dụng pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản cho thấy rằng có nhiều trường hợp các bên đã gặp khó khăn trong việc yêu cầu điều chỉnh hợp đồng. Nhiều vụ việc tranh chấp đã xảy ra do các bên không hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong trường hợp hoàn cảnh thay đổi. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức của các bên về quy định pháp luật liên quan. Hơn nữa, việc đào tạo và hướng dẫn cụ thể cho các bên trong việc áp dụng quy định này cũng rất quan trọng để giảm thiểu tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

3.1. Những kết quả đạt được

Những kết quả đạt được trong việc áp dụng pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản cho thấy rằng một số trường hợp đã được giải quyết thành công. Các bên đã có thể điều chỉnh hợp đồng một cách hợp lý và duy trì được sự cân bằng lợi ích. Điều này cho thấy rằng quy định pháp luật có thể hoạt động hiệu quả nếu các bên hiểu rõ và áp dụng đúng cách.

3.2. Những hạn chế cần khắc phục

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc áp dụng quy định này. Nhiều bên vẫn chưa nắm rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình, dẫn đến việc không thể yêu cầu điều chỉnh hợp đồng. Hơn nữa, sự thiếu đồng bộ trong việc áp dụng quy định này giữa các cơ quan chức năng cũng gây ra nhiều khó khăn cho các bên. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những hạn chế này và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong quan hệ pháp luật dân sự và thương mại, nguyên tắc cốt lõi mang tính nền tảng là sự ràng buộc của hợp đồng (pacta sunt servanda) – các bên một khi đã xác lập hợp đồng hợp pháp thì buộc phải tôn trọng và thực hiện đúng cam kết. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện các hợp đồng dài hạn, các chủ thể thường xuyên phải đối mặt với những rủi ro bất thường bắt nguồn từ tự nhiên, xã hội, kinh tế, chính trị hoặc con người, làm cho việc thực hiện nghĩa vụ ban đầu trở nên vô cùng tốn kém, khó khăn, thậm chí phá vỡ trạng thái cân bằng lợi ích đã được thiết lập. Không phải mọi biến động đều đủ yếu tố cấu thành "sự kiện bất khả kháng" để miễn trừ nghĩa vụ hoặc giải phóng các bên khỏi quan hệ hợp đồng; nhiều trường hợp rơi vào tình thế "hoàn cảnh thay đổi cơ bản" (hardship), đòi hỏi một cơ chế pháp lý cho phép đàm phán lại hoặc can thiệp tư pháp nhằm điều chỉnh nội dung hợp đồng, duy trì sự cân bằng quyền và lợi ích hợp pháp giữa các chủ thể.

Nhận thức được yêu cầu thực tiễn và tiếp thu có chọn lọc các chuẩn mực pháp lý quốc tế, Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 đã lần đầu tiên chính thức ghi nhận chế định thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản tại Điều 420. Là một quy phạm mới phá vỡ tính "bất di bất dịch" truyền thống của hiệu lực hợp đồng, điều khoản này từng tạo ra nhiều tranh luận lập pháp ngay từ giai đoạn dự thảo. Trong thực tiễn áp dụng kể từ khi BLDS năm 2015 có hiệu lực, các bên tham gia giao kết hợp đồng và cơ quan tài phán (Tòa án, Trọng tài) vẫn còn dè dặt, lúng túng khi viện dẫn và áp dụng, khiến hiệu quả thực thi còn khiêm tốn. Đa số các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu phân tích lý luận mà chưa đánh giá toàn diện vướng mắc khi đưa quy định vào thực tế xét xử. Xuất phát từ bối cảnh đó, khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Luật Dân sự của tác giả Nguyễn Minh Trang (Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2023) với đề tài "Thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo quy định của pháp luật Việt Nam" tập trung giải quyết các bất cập này.

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là làm rõ các vấn đề lý luận về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản thông qua so sánh, đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành với thực tiễn áp dụng và các bộ nguyên tắc thương mại quốc tế, luật pháp nước ngoài; từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành. Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Một là: Làm rõ các vấn đề lý luận pháp luật của hoàn cảnh thay đổi cơ bản và phân biệt với các khái niệm liên quan, làm rõ khái niệm và đặc điểm của thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản; nêu sự cần thiết và khái quát lược sử hình thành quy định pháp luật tại Việt Nam và trên thế giới.
2. Hai là: Phân tích các quy định pháp luật hiện hành về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản, chỉ ra những ưu điểm và vướng mắc còn tồn đọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
3. Ba là: Phân tích các vụ việc thực tế để chỉ ra kết quả đạt được và hạn chế còn tồn tại trong thực tiễn áp dụng pháp luật; từ đó đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng trên thực tiễn.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm: các vấn đề lý luận chung về hoàn cảnh thay đổi cơ bản và thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản; hệ thống quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam (trọng tâm là Điều 420 BLDS năm 2015); và thực tiễn thi hành, xét xử tranh chấp hợp đồng liên quan. Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Về nội dung: Làm rõ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng quy định pháp lý, khảo sát thực tiễn áp dụng tại Tòa án và đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện.
• Về thời gian: Tập trung vào các quy định tại Điều 420 BLDS năm 2015 và các bản án, quyết định giám đốc thẩm được ban hành từ thời điểm BLDS năm 2015 có hiệu lực pháp luật.
• Về không gian: Phạm vi toàn lãnh thổ Việt Nam, đồng thời đặt trong mối tương quan so sánh, đối chiếu với các nguyên tắc pháp lý quốc tế và pháp luật nước ngoài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập nền tảng nghiên cứu dựa trên sự xung đột và dung hòa giữa hai học thuyết pháp lý cổ điển và hiện đại: học thuyết Pacta sunt servanda (hợp đồng có tính ràng buộc tuyệt đối) và nguyên tắc Rebus sic stantibus (hợp đồng chỉ duy trì hiệu lực ràng buộc chừng nào các điều kiện, hoàn cảnh xung quanh còn giữ nguyên như thời điểm giao kết). Khung phân tích lý luận còn dựa trên các văn kiện luật học quốc tế bao gồm: Bộ nguyên tắc của UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế (PICC 2016, đặc biệt là Điều 6.2 và Điều 6.3 về Hardship), Bộ nguyên tắc Luật Hợp đồng châu Âu (PECL, Điều 6.111 về Change of circumstances), Dự thảo khung tham chiếu Luật tư châu Âu (DCFR, Quyển III, Điều 1:110), cùng kinh nghiệm lập pháp của Pháp (Điều 1195 BLDS), Đức (Điều 313 BLDS) và Liên bang Nga (Điều 451 BLDS).

Về mặt lập pháp quốc nội, khóa luận sử dụng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật làm khung quy chiếu: BLDS năm 2015 (tập trung vào Điều 385 về khái niệm hợp đồng, Điều 400 về thời điểm giao kết, Điều 420 về hoàn cảnh thay đổi cơ bản, Điều 421 về sửa đổi hợp đồng, cùng các Điều 351, 352, 362, 418, 585 về trách nhiệm dân sự); Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 (Điều 4 về quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi hợp pháp, Điều 5 về quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự); và Nghị định số 21/2021/NĐ-CP hướng dẫn thi hành BLDS về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

Phương pháp luận chỉ đạo công trình là chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin, gắn liền với các quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước Việt Nam về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được phân bổ đồng bộ theo từng chương:

Chương nghiên cứu	Phương pháp nghiên cứu chủ đạo	Mục đích áp dụng cụ thể trong văn bản
Chương 1	Phân tích, tổng hợp, diễn giải, so sánh pháp luật	Làm sáng tỏ bản chất khái niệm hoàn cảnh thay đổi cơ bản; đối chiếu quan điểm của PICC, PECL với các học giả trong nước và quốc tế để xây dựng định nghĩa khoa học.
Chương 2	Phân tích, tổng hợp, đánh giá, quy nạp	Mổ xẻ từng cấu thành trong 5 điều kiện của Điều 420 BLDS năm 2015; đánh giá cơ chế thực hiện quyền và nghĩa vụ; khái quát ưu điểm và hạn chế của kỹ thuật lập pháp hiện hành.
Chương 3	Phân tích vụ việc (case study), diễn giải, so sánh, tổng hợp	Phân tích các bản án, quyết định thực tế (như Quyết định giám đốc thẩm số 48/2022/DS-GDT); đánh giá thực trạng áp dụng của Tòa án và đề xuất kiến nghị sửa đổi quy định.

Nguồn dữ liệu của công trình được tổng hợp từ các bản án, quyết định của TAND các cấp; các ấn phẩm tạp chí chuyên ngành (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Tạp chí Kinh tế đối ngoại, Tạp chí Nghề Luật); các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ chuyên sâu (Trần Hồng Anh 2017, Đàm Thị Diễm Hạnh 2020, Lê Khánh Hà 2020, Nguyễn Thị Huệ Chi 2022); và các công trình luật học quốc tế của các học giả như Marcel Fontaine, Joseph M. Perillo, Daniel Girsberger, Paulius Zapolskis, R.A. Momberg Uribe.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Một số vấn đề lý luận về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý luận về chế định, xuất phát từ nguồn gốc La Mã cổ đại của thuật ngữ hợp đồng (contractus, bao gồm hai yếu tố cốt lõi là consensus - sự thống nhất ý chí và causa - mục đích pháp lý). Thuật ngữ Hardship xuất hiện từ thập niên 1960 trong thực tiễn thương mại và được Marcel Fontaine hệ thống hóa năm 1989. Tác giả tiến hành bình luận các định nghĩa quốc tế: Điều 6.2 PICC định nghĩa Hardship dựa trên sự thay đổi cơ bản thế cân bằng của hợp đồng (chi phí thực hiện tăng vọt hoặc giá trị nhận được giảm sút nghiêm trọng) đi kèm bốn tiêu chí nhận diện; Điều 6.111 PECL tiếp cận dưới góc độ việc thực hiện hợp đồng trở nên "quá mức khó khăn" (excessively onerous). Tác giả cũng phân tích quan điểm của TS. Vũ Thị Lan Anh (2016) về sự biến động bất thường của yếu tố ngoại cảnh gốc. Trên cơ sở chỉ ra giới hạn của các định nghĩa trước đó (PICC quá hẹp khi chỉ nhấn mạnh thiệt hại kinh tế đong đếm được bằng tiền; PECL chưa bao quát hết thiệt hại về lợi ích), tác giả đề xuất định nghĩa:

"Hoàn cảnh thay đổi cơ bản là sự kiện khách quan làm thay đổi đáng kể về điều kiện thực hiện hợp đồng ban đầu của các bên dẫn đến ít nhất một bên trong quan hệ hợp đồng sẽ phải gánh chịu thiệt hại nghiêm trọng nếu tiếp tục thực hiện hợp đồng."

Về bản chất, hoàn cảnh thay đổi cơ bản là sự biến động của bốn nhóm yếu tố tác động trực tiếp đến quan hệ hợp đồng: kinh tế (lạm phát, biến động giá nguyên vật liệu đột biến), xã hội (thay đổi chính sách, điều kiện thị trường), môi trường (thiên tai, biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên) và sự thay đổi trong quy định của pháp luật. Về đặc điểm, hoàn cảnh này mang 5 thuộc tính: (1) tạo ra sự thay đổi căn bản so với hoàn cảnh gốc; (2) mang tính khách quan, không do lỗi của bất kỳ bên nào; (3) xảy ra sau thời điểm giao kết hợp đồng; (4) không chỉ gây khó khăn đơn thuần mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng; (5) là căn cứ trực tiếp dẫn đến việc sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng.

Để làm rõ giá trị pháp lý, tác giả lập luận phân biệt hoàn cảnh thay đổi cơ bản với các chế định lân cận:

Tiêu chí phân biệt	Hoàn cảnh thay đổi cơ bản	Sự kiện bất khả kháng	Trở ngại khách quan
Vị trí quy định trong BLDS 2015	Nằm tại mục thực hiện hợp đồng (Điều 420).	Nằm tại mục thời hạn, thời hiệu và trách nhiệm dân sự (Điều 156, Điều 351).	Nằm tại mục thời hiệu (khoản 1 Điều 156).
Khả năng thực hiện nghĩa vụ	Nghĩa vụ vẫn có thể thực hiện được, nhưng trở nên quá tốn kém, khó khăn, phá vỡ cân bằng lợi ích.	Nghĩa vụ hoàn toàn không thể thực hiện được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng.	Làm cho chủ thể có quyền, nghĩa vụ không thể biết hoặc không thể thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự.
Hệ quả pháp lý trực tiếp	Kích hoạt quyền đàm phán sửa đổi hợp đồng; nếu bất thành thì Tòa án xem xét sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng.	Miễn trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ; là căn cứ chấm dứt hợp đồng; không tính vào thời hiệu khởi kiện.	Là căn cứ để thời gian diễn ra trở ngại không bị tính vào thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự, yêu cầu dân sự.

Tiếp đó, tác giả luận giải bản chất của việc thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản: đây không phải là một vi phạm hợp đồng, mà là cơ chế điều chỉnh và thích ứng nhằm tái lập thế cân bằng lợi ích giữa các bên và đáp ứng nhu cầu thực tế. Tác giả dẫn chứng thực tiễn xét xử trước năm 2015 khi chưa có Điều 420: vụ việc tranh chấp năm 2010 giữa Công ty Cà phê M và Công ty T về thiết kế hệ thống chế biến cà phê; do biến động chính sách khiến giá linh kiện nhập khẩu tăng gấp 3 lần, Công ty T đề nghị Tòa án cho điều chỉnh hợp đồng nhưng bị bác bỏ do pháp luật khi đó thiếu căn cứ điều chỉnh, buộc Công ty T phải gánh chịu toàn bộ thiệt hại. Về nội dung điều chỉnh, tác giả xác định pháp luật phải bao quát 4 nhóm quy phạm: điều kiện nhận diện, quyền của các bên, hậu quả pháp lý và nghĩa vụ duy trì thực hiện trong quá trình giải quyết.

Chương 2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Chương 2 phân tích chuyên sâu các quy định thực định tại Điều 420 BLDS năm 2015. Về điều kiện xác định, pháp luật Việt Nam thiết lập 5 điều kiện tích lũy tại khoản 1:

1. Sự thay đổi hoàn cảnh do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi giao kết hợp đồng: Ý chí của các bên phải hoàn toàn độc lập với sự kiện. Tác giả đưa ra tình huống giả định: Công ty A và B ký hợp đồng mua bán, Công ty B bị đình chỉ hóa đơn do vi phạm hành chính về thuế dẫn đến chậm tiến độ giao hàng; đây là sự kiện xuất phát từ lỗi chủ quan của B nên không thỏa mãn tính khách quan. Đồng thời, sự kiện phải xảy ra sau thời điểm giao kết (Điều 400 BLDS), khác biệt nhất định với điểm a khoản 1 Điều III.-1:110 DCFR quy định thời điểm phát sinh nghĩa vụ.
2. Tại thời điểm giao kết, các bên không thể lường trước được sự thay đổi: Đây là tiêu chuẩn về sự bất ngờ khách quan. Tác giả phân tích ngoại lệ tương đồng với Điều 6.2 PICC và DCFR: nếu một sự kiện đã nhen nhóm trước khi ký nhưng diễn tiến bùng phát trầm trọng sau đó nằm ngoài dự liệu hợp lý thì vẫn được xem là không thể lường trước. Điểm này được minh chứng qua án lệ thực tiễn: Quyết định giám đốc thẩm số 48/2022/DS-GDT ngày 09/09/2022 về hợp đồng thuê nhà, Hội đồng thẩm phán xác định đại dịch Covid-19 dù đã xuất hiện trước khi ký hợp đồng nhưng chưa diễn biến phức tạp nghiêm trọng tại thời điểm giao kết, nên việc bùng phát sau đó vẫn thỏa mãn yếu tố khách quan không thể lường trước. Tác giả cũng lưu ý điểm b khoản 2 Điều 6:111 PECL có bổ sung tiêu chí "không thể tính đến một cách hợp lý", điều mà luật Việt Nam chưa diễn đạt rõ.
3. Hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc giao kết với nội dung hoàn toàn khác: Tiêu chí này đánh giá tác động làm suy chuyển nền tảng căn bản và mục đích ban đầu mà các bên hướng tới.
4. Việc tiếp tục thực hiện mà không thay đổi nội dung sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên: Luật lấy thiệt hại thực tế tính được thành tiền làm thước đo, nhưng còn để ngỏ định lượng thế nào là "nghiêm trọng".
5. Bên bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép nhưng không thể ngăn chặn, giảm thiểu: Thể hiện nguyên tắc thiện chí và trách nhiệm hạn chế tổn thất tương thích với Điều 362 và khoản 5 Điều 585 BLDS năm 2015, nhằm ngăn chặn tình trạng lạm dụng viện dẫn hardship để thoái thác nghĩa vụ.

Về quyền của các bên, khoản 2 Điều 420 trao quyền yêu cầu đàm phán lại cho bên có lợi ích bị ảnh hưởng trong một "thời hạn hợp lý" (dù Nghị định 21/2021/NĐ-CP có giải thích thời hạn hợp lý tại khoản 7 Điều 3 nhưng phạm vi áp dụng khác biệt; luật Việt Nam chưa làm rõ việc thông báo chậm có làm mất quyền yêu cầu đàm phán hay không như PICC). Nếu đàm phán thất bại, khoản 3 Điều 420 cho phép "một trong các bên" yêu cầu Tòa án giải quyết. Tòa án có hai thẩm quyền: sửa đổi hợp đồng hoặc chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định. Đáng lưu ý, nhà làm luật Việt Nam đặt ra thứ tự ưu tiên: Tòa án chỉ được sửa đổi hợp đồng khi việc chấm dứt sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với chi phí thực hiện nếu được sửa đổi. Tác giả phê phán đây là một tiêu chí định tính khó xác định trong thực tiễn, đồng thời chỉ ra điểm xung đột tố tụng: Tòa án chỉ xét xử trong phạm vi đơn khởi kiện/yêu cầu (Điều 5 BLTTDS năm 2015), do đó nếu đương sự chỉ yêu cầu sửa đổi mà Tòa án lại phán quyết chấm dứt hợp đồng thì sẽ vi phạm quyền tự định đoạt của đương sự.

Về nghĩa vụ trong quá trình giải quyết, khoản 4 Điều 420 quy định các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ ban đầu cho đến khi có phán quyết hoặc thỏa thuận mới. Nếu vi phạm, bên có lỗi vẫn phải chịu trách nhiệm dân sự (Điều 351, Điều 352, phạt vi phạm theo Điều 418). Đánh giá về việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giai đoạn Tòa án thụ lý, tác giả phản biện quan điểm của ThS. Lê Khánh Hà (2020) cho rằng không nên áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời; tác giả lập luận rằng biện pháp này vẫn hoàn toàn cần thiết để ngăn chặn hành vi tẩu tán tài sản, bảo toàn chứng cứ hoặc ngăn ngừa thiệt hại mở rộng.

Đánh giá tổng thể, khung pháp luật Việt Nam có ba ưu điểm lớn: thiết lập khung pháp lý hoàn chỉnh tiệm cận chuẩn mực quốc tế; loại bỏ tình trạng bất cân bằng lợi ích; bảo đảm nguyên tắc thiện chí và tự do ý chí. Tuy nhiên, quy định còn bộc lộ nhiều hạn chế về mặt kỹ thuật lập pháp do sử dụng nhiều khái niệm định tính chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết.

Chương 3. Thực tiễn áp dụng pháp luật về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản và một số kiến nghị, giải pháp hoàn thiện

Chương 3 tổng kết thực tiễn áp dụng Điều 420 BLDS năm 2015 trong giải quyết tranh chấp tại Tòa án. Về mặt kết quả, quy định đã tạo hành lang pháp lý mở đường cho cơ quan xét xử tháo gỡ bế tắc cho các hợp đồng bị biến động bởi sự kiện bất thường (tiêu biểu như các tranh chấp hợp đồng kinh doanh thương mại và thuê mặt bằng trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19, được thể hiện tại Quyết định giám đốc thẩm số 48/2022/DS-GDT).

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành bộc lộ nhiều hạn chế và tồn tại lớn:

• Số lượng vụ việc được Tòa án chấp nhận áp dụng Điều 420 còn rất ít; các đương sự và Thẩm phán đều e ngại viện dẫn do tính chất trừu tượng của điều luật.
• Các đương sự gặp trở ngại lớn về nghĩa vụ chứng minh khi phải đáp ứng đầy đủ cả 5 điều kiện tích lũy tại khoản 1 Điều 420, đặc biệt là chứng minh thế nào là "thiệt hại nghiêm trọng" và đã "nỗ lực áp dụng mọi biện pháp cần thiết".
• Thiếu các tiêu chí cụ thể để Tòa án so sánh định lượng giữa "thiệt hại do chấm dứt hợp đồng" với "chi phí thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi", khiến các Thẩm phán lúng túng trong việc lựa chọn giữa việc sửa đổi hay tuyên bố chấm dứt hợp đồng.

Từ thực trạng trên, tác giả đề xuất hai nhóm kiến nghị và giải pháp:

• Kiến nghị hoàn thiện pháp luật: Tòa án nhân dân Tối cao cần sớm ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn chi tiết áp dụng Điều 420 BLDS năm 2015. Cần cụ thể hóa khái niệm "thời hạn hợp lý" trong yêu cầu đàm phán; đưa ra khung tiêu chí xác định mức "thiệt hại nghiêm trọng" (dựa trên tỷ lệ phần trăm thâm hụt giá trị hợp đồng hoặc tổn thất tài sản); sửa đổi, đồng bộ hóa quy định giữa khoản 3 Điều 420 BLDS và Điều 5 BLTTDS năm 2015 nhằm tôn trọng quyền khởi kiện và phạm vi yêu cầu của đương sự; đồng thời tích cực phát triển các án lệ điển hình về hoàn cảnh thay đổi cơ bản.
• Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng: Tăng cường công tác tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ cho Thẩm phán, Trọng tài viên trong việc nhận diện và giải quyết tranh chấp hardship; tuyên truyền, nâng cao kỹ năng đàm phán hợp đồng cho doanh nghiệp, khuyến khích các chủ thể chủ động soạn thảo chi tiết điều khoản hoàn cảnh thay đổi cơ bản trong hợp đồng thương mại nhằm hạn chế rủi ro tranh chấp khi có biến động khách quan xảy ra.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã trích xuất, phân tích và hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý của chế định thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản, mang lại các kết quả nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ hệ thống 5 tiêu chí xác định hoàn cảnh thay đổi cơ bản: Luận giải đầy đủ nội hàm từng điều kiện tại khoản 1 Điều 420 BLDS năm 2015, đối chiếu trực tiếp với các điều khoản tương đương trong các nguồn luật quốc tế (Điều 6.2 PICC, Điều 6:111 PECL, Điều III.-1:110 DCFR), làm rõ tính độc lập của ý chí chủ thể và tính bất ngờ hợp lý của sự kiện.
2. Minh chứng thực tiễn áp dụng qua án lệ và vụ việc: Phân tích vụ việc thực tế năm 2010 giữa Công ty Cà phê M và Công ty T để chứng minh hệ quả tiêu cực khi thiếu vắng cơ chế hardship; giải mã việc vận dụng án lệ qua Quyết định giám đốc thẩm số 48/2022/DS-GDT ngày 09/09/2022 của TAND Cấp cao trong bối cảnh Covid-19 để làm rõ tiêu chí sự kiện không thể lường trước.
3. Phát hiện xung đột pháp luật và rào cản kỹ thuật: Chỉ ra điểm mâu thuẫn giữa quy định trao quyền cho Tòa án tự quyết định chấm dứt hay sửa đổi hợp đồng tại khoản 3 Điều 420 BLDS năm 2015 với nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự tại Điều 5 BLTTDS năm 2015; phát hiện tính thiếu khả thi của tiêu chí định tính "thiệt hại do chấm dứt lớn hơn chi phí sửa đổi".
4. Hệ thống hóa giải pháp lập pháp và thực thi: Đề xuất yêu cầu ban hành Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, cụ thể hóa các tiêu chuẩn định tính thành định lượng và hoàn thiện kỹ năng soạn thảo điều khoản thích ứng cho các doanh nghiệp.

Đóng góp của khóa luận so với các nghiên cứu trước đây (như các luận văn, công trình của Vũ Thị Lan Anh 2016, Trần Hồng Anh 2017, Đàm Thị Diễm Hạnh 2020, Lê Khánh Hà 2020) thể hiện ở việc không dừng lại ở khía cạnh giải thích lý thuyết thuần túy mà đi sâu đánh giá thực trạng áp dụng án lệ cụ thể sau khi BLDS năm 2015 đi vào đời sống; đồng thời đưa ra các phản biện học thuật trực diện đối với các quan điểm đi trước (như việc bác bỏ nhận định không áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trong quá trình giải quyết tranh chấp theo Điều 420).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn nhất định bắt nguồn từ phạm vi nghiên cứu được xác định:

• Dữ liệu thực tiễn chủ yếu dựa trên các bản án, quyết định được công khai từ khi BLDS năm 2015 có hiệu lực đến năm 2023. Do tâm lý dè dặt của cơ quan xét xử và đương sự, số lượng án lệ và tranh chấp chính thức được công bố áp dụng Điều 420 còn rất khiêm tốn, dẫn đến việc khảo sát định lượng diện rộng gặp nhiều hạn chế.
• Khóa luận chưa đi sâu vào việc xây dựng công thức toán học hoặc tiêu chí tài chính - kinh tế cụ thể để tính toán chính xác mức độ "thiệt hại nghiêm trọng" cho từng nhóm loại hình hợp đồng chuyên ngành (như hợp đồng FIDIC trong xây dựng hay hợp đồng vận tải biển quốc tế).

Hướng nghiên cứu mở tiếp theo được tác giả gợi mở bao gồm: tiếp tục theo dõi, tổng kết thực tiễn áp dụng Điều 420 sau khi các Nghị quyết hướng dẫn xét xử được ban hành; nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế phối hợp giữa tố tụng trọng tài thương mại và tố tụng tư pháp trong việc sửa đổi hợp đồng do hoàn cảnh thay đổi cơ bản; và mở rộng khảo sát kỹ thuật soạn thảo điều khoản hardship mẫu cho các hiệp hội ngành nghề tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Kinh tế: Cung cấp tài liệu nghiên cứu chuyên khảo có cấu trúc mạch lạc, phân tích so sánh chi tiết giữa BLDS năm 2015 với các nguồn luật hợp đồng quốc tế hàng đầu (PICC, PECL, DCFR).
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Trọng tài viên và Luật sư tranh tụng: Cung cấp luận cứ phân tích sắc sảo về 5 điều kiện tích lũy tại Điều 420, hỗ trợ quá trình giải quyết tranh chấp hợp đồng khi phát sinh biến động khách quan bất thường, giải quyết điểm nghẽn xung đột với BLTTDS.
• Cộng đồng doanh nghiệp, chuyên viên pháp chế (in-house counsel): Đưa ra cảnh báo pháp lý về tính nghiêm ngặt của điều kiện áp dụng Điều 420, từ đó giúp doanh nghiệp chủ động cài đặt các điều khoản điều chỉnh giá, điều khoản phân bổ rủi ro thích ứng ngay từ khâu soạn thảo hợp đồng dài hạn thay vì bị động phụ thuộc vào phán quyết tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đưa ra định nghĩa về hoàn cảnh thay đổi cơ bản như thế nào và có điểm gì khác biệt so với quy định tại Điều 6.2 Bộ nguyên tắc PICC? Khóa luận định nghĩa hoàn cảnh thay đổi cơ bản là sự kiện khách quan làm thay đổi đáng kể điều kiện thực hiện hợp đồng ban đầu, dẫn đến ít nhất một bên phải chịu thiệt hại nghiêm trọng nếu tiếp tục thực hiện. Khác với Điều 6.2 PICC vốn chỉ giới hạn phạm vi tác động vào thiệt hại kinh tế đong đếm được bằng tiền (chi phí thực hiện tăng hoặc giá trị nhận được giảm sút), định nghĩa của tác giả bao quát toàn diện cả các tổn thất phi vật chất, cơ hội kinh doanh, sức khỏe và sự mất cân bằng về quyền, nghĩa vụ giữa các bên.

2. Để được Tòa án công nhận là hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo Điều 420 BLDS năm 2015, các bên phải thỏa mãn những điều kiện nào? Các bên phải đáp ứng đầy đủ đồng thời cả 5 điều kiện tích lũy quy định tại khoản 1 Điều 420: (1) Sự thay đổi do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi giao kết hợp đồng; (2) Tại thời điểm giao kết, các bên không thể lường trước được; (3) Hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc giao kết với nội dung hoàn toàn khác; (4) Tiếp tục thực hiện mà không sửa đổi sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên; (5) Bên bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép nhưng không thể ngăn chặn, giảm thiểu mức độ ảnh hưởng.

3. Tòa án đã công nhận sự kiện bùng phát đại dịch Covid-19 là hoàn cảnh thay đổi cơ bản như thế nào trong thực tiễn xét xử? Tại Quyết định giám đốc thẩm số 48/2022/DS-GDT ngày 09/09/2022 về tranh chấp hợp đồng thuê nhà, Hội đồng Thẩm phán nhận định rằng dù dịch bệnh Covid-19 đã bắt đầu xuất hiện trước thời điểm các bên ký kết hợp đồng, nhưng tại thời điểm giao kết, dịch bệnh chưa diễn biến phức tạp nghiêm trọng đến mức các bên có thể nhận định một cách hợp lý về thiệt hại sau này. Do đó, việc dịch bùng phát dữ dội sau thời điểm ký kết vẫn được xác định là hoàn cảnh khách quan mà các bên không thể lường trước được, thỏa mãn điều kiện quy định tại Điều 420.

4. Khi đàm phán sửa đổi hợp đồng bất thành, Tòa án ưu tiên giải pháp chấm dứt hay sửa đổi hợp đồng? Theo quy định tại khoản 3 Điều 420 BLDS năm 2015, nhà làm luật Việt Nam hướng đến sự ưu tiên áp dụng biện pháp chấm dứt hợp đồng. Tòa án chỉ được phán quyết sửa đổi hợp đồng trong trường hợp việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây ra thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi.

5. Trong thời gian các bên đang đàm phán hoặc chờ Tòa án giải quyết theo Điều 420, các bên có được quyền tạm dừng thực hiện nghĩa vụ hợp đồng hay không? Không. Căn cứ khoản 4 Điều 420 BLDS năm 2015, trong suốt quá trình đàm phán và chờ Tòa án xét xử, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ theo hợp đồng gốc ban đầu. Việc hoàn cảnh thay đổi cơ bản xảy ra không đương nhiên làm phát sinh quyền tạm hoãn hay miễn trừ nghĩa vụ; bên nào tự ý dừng thực hiện hợp đồng dẫn đến vi phạm nghĩa vụ vẫn phải chịu trách nhiệm dân sự bồi thường thiệt hại và phạt vi phạm theo luật định.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Minh Trang đã phân tích một cách hệ thống, chặt chẽ và thấu đáo cả về phương diện lý luận lẫn thực tiễn đối với chế định thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo pháp luật Việt Nam. Bằng việc đặt Điều 420 BLDS năm 2015 trong mối tương quan so sánh với các bộ nguyên tắc quốc tế (PICC, PECL, DCFR) và khảo sát thực tế áp dụng tại Tòa án, công trình đã chỉ rõ những điểm tiến bộ cũng như các rào cản kỹ thuật lập pháp, xung đột tố tụng đang tồn tại. Các đề xuất hoàn thiện bằng văn bản hướng dẫn tư pháp và giải pháp nâng cao kỹ năng đàm phán hợp đồng trong khóa luận mang giá trị thực tiễn cao, đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện thể chế pháp luật dân sự và thực thi hợp đồng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vẫn dé lý luân về thực hiện hợp đồng khi hoản cảnh thay đổi cơ ban. Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt nam vé thực hiện hợp đồng khi hoàn. cảnh thay đổi cơ bản. Chương 3: Thực áp dụng pháp luật vẻ thực hiến hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản và một số kiến nghị, giải pháp hoản thiên.

1 CHUONG1 MOT SỐ VAN DE LÝ LUẬN VE THỰC HIỆN HOP DONG KHI HOÀN CẢNH THAY ĐỎI CƠ BẢN 11. Lý luận về hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Khái niệm về hoàn cảnh thay doi cơ bin "Trong sự vân động va phát triển của các hình thai kinh tế - zã hội, thuật ngữ “hợp đồng” (contractus) - vẫn phát sinh từ động từ "coniralere” trong tiéng Latinh có nghĩa là "răng buộc” - đã xuất hiện 6 La Mã vào khoảng thé ky V - IV trước công nguyên và được các nước châu Âu chấp nhận sử dụng Hệ thống hoá các dang khé ước phổ biển, các luật gia La Mã định nghia hợp đồng (contractus) 1a căn cử làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật với hai dầu hiệu đặc trưng không thể thiểu: fine nhất phải có sự thoả thuận (conventio, consensus), tức lả có sự thông nhất ý chí giữa các chủ thể binh đẳng về địa vị pháp ly, va tint ai, phải có muc đích (căn cứ pháp lý) nhất định (causa) mà các bền hướng tới" “Tương ứng với hướng tiếp cận trên, pháp luật Việt Nam đính nghĩa khái niệm hop đẳng tai Điều 385 BLDS năm 2015: “Hop đẳng là sự thoả timân giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chẩm dit quyền, nghĩa vụ dân se Bên cạnh yêu tô chủ quan Ja sự thống nhất ý chí giữa các chủ thể, về mặt khách quan, hợp đồng là một phạm tra nằm trong sự van động va phát triển của xã hội. Do đó, tất yéu bi chỉ phối bởi nhiều hiện tượng khách quan khác nhau (có thể xuất phat từ con người, rũ ro kinh tế, yếu tổ thiên nhiên.) xảy ra sau khi giao kết hợp đông ma các bên không thé lường trước và nhận biết được về sự hiện điện.

và hậu qua của hiện tượng trên tại thời gieo kết hợp đồng. Trong đó, những, hiện tượng trên kam thay căn bản “hoàn cảnh ban đầu" được các tên thiết lập khi giao kết hợp đông và đặt ít nhất một bên trong quan hệ hợp đẳng vào thé bắt g, khó khăn trong việc thực hiên hop đồng Để điều chỉnh van để trên, hậu ! Ngyễn Ngọc Khính 2009), “Hợp ding: Truật ngơi khít môn", Tp đế Miằ nước và Php tất số, it 12 ‘hét các nhà lập pháp đã đưa các điều khoản vao pháp luật quốc gia của ho để điều. chỉnh việc miễn trừ việc thực hiển hợp đồng khi việc thực hiện không thé thực hiên được do hoàn cảnh khách quan (ví du như sự kién bat khả kháng). Ngoài ra, can một trường hợp phức tap hơn là khi do các sự kiến lam thay đổi cơ bản về hoàn cảnh khiển cho việc thực hiến hợp déng trở nền nặng né hơn đối với mốt trong các bên, di việc thực hiện vẫn có thé thực hiện được”.

Ở đây, vấn để về hoan cảnh thay đổi cơ bản nằm ở trường hop thứ hai. "Thuật ngữ Hardship xuất hiên trong thực tiễn thương mai vào những năm 1960 và được trình bay lẫn đâu tiên trong các nghiên cứu của Marcel Fontaine, in trong quyền “Pháp iuật hop đồng quắc tố”, xuất ban năm 19893. Cho đến nay, trong văn bản quốc tế, pháp luật của các quốc gia vả các nghiên cứu pháp lý đã ghi nhân khái niệm vẻ hoán cảnh thay đỗi cơ bản dưới các gic đô tiếp cận khác nhau. Có thể khải quát thông qua một số khái niệm cụ thé sau đây: Trước tiên, B nguyên tắc của UNIDROIT về hop đồng thương mại quốc tế (gọi tit lá PICC) - B6 nguyên tắc được soạn thảo va ban hành bởi Viện Nghiên.

‘ban tại Điều 6.2 đưới cum tit “Hardship” và liệt kế các đặc đặc trưng để nhận diện: “Hardship được xác lập lầu xập ra các sựhiện làm thay đối cơ bẩn swe cân bằng của hợp đồng hoặc bởi vì chủ phí thực hién hợp đông của một bên tăng. lên hoặc do giả trị của việc thực hiện hop đồng mà một bên nhâm được giảm di và (@) các sự Mện xây ra hoặc được bền bt bat lợi biết đến sam khi giao kết hợp đồng; 4b) các sự kiện không được xem xét một cách hợp If bởi bên bị bắt lợi tại thời điểm giao két hợp đồng; (c) sự kién nằm ngoài tầm kiém soát của bên bị nit ro cũa sự kiên nay không bt gánh chin bởi bên bị bắt lợi". Co thé thay, khái 2 agains Bạ tgddac, Pes Zapoldeis (2000), “The effect of dunge circumstances on the pafommance of canta” Jnupracence, (218) p 196 3Ugo Drteta 2004, “Dita Minin v rng hep bila Mhng và du Hoda hardship ung họp ding quốc “Ej vân Hội thảo Hop ding tương mại guc , Nhãphép lột Pit ~ Php e181 1 niệm trên la sự kết hợp của hai yêu tổ chính la tác động và đặc điểm cia hoàn cảnh thay đỗi cơ bản. Theo đó, tác động được làm rổ thông qua sự thay dai sự cân bằng của hợp đồng với hai biểu hiện: (1) chi phí thực hiền hợp đẳng tăng, (2) gia ti nhận được từ thực hiện hợp đồng giảm.

Điều nay co thể suy ra rằng hoàn cảnh. thay đỗi cơ bản trước tiên là sự kiến lãm thay đỗi bản chất vé mặt lợi ích của các ‘bén trong quan hệ hợp đồng. Bén cạnh đỏ, từ đặc điểm bên dưới có thé thấy được sang hoàn cảnh thay đổi cơ bản ở đây là sự kiện khách quan mã bến bi bất lợi không đáng phải gánh chịu hậu quả tir su kiến nay. Theo quan điểm của tắc gia, việc định nghĩa như trên chưa day đủ và còn rườm ra, bởi: Thứ niất, định nghĩa trên đang giới hạn phạm vi tác đông của hoàn cảnh thay đỗi cơ bản.

Sự cân bing của hợp đồng là một khái niềm rông va trừu tượng, Định nghĩa trên mới chỉ để cập đến sự cân bằng của hợp đồng dua trên sự cân. ‘bang về lợi ích kinh tế có thé đong đếm được bang tién la chi phí thực hiện va giá tri nhận được từ hợp đồng trong khi còn có các lợi ích về tài sản hay lợi ich phi vật chất khác như vé sức khoẻ, vé cơ hội kinh doanh, vẻ các quyển các bên có được trong quan hệ hợp đông thì định nghĩa lai chưa bao quát tới. Bền cạnh đó, sự cân bằng của hợp đồng có thé la sự cân bằng vé quyển các bên được hưởng hoặc sự cân bằng vẻ rồi ro mà các bên gánh chiu khi tham gia vao quan hệ hop đồng Do đó, PICC đưa ra với khái niệm mang pham vi kha hẹp. ‘Mat khác, trong định nghĩa mới chỉ dé cập đền việc thay cơ ban sự cân.

‘bang của hợp đồng, cụ thé la lợi ích về kinh tế, tức hướng đến kết quả các bên. nhận được của quả trình thực hiện hợp ding Nhưng thực hiện hợp đồng là cả một quá trình các bên hiện thực hoá các quyên và nghĩa vụ thoa thuận trong hợp đồng không chỉ gói gon ở kết quả lợi ích các bên đạt được sau quả trình thực hiện hop đồng như định nghĩa dang hướng đền. Chính vì vay, định nghĩa của PICC chưa khái quát được nội dung mà hoàn cảnh thay đổi cơ ban ảnh hưởng Thứ hai, khải niệm của PICC đưa ra không có sự tách biệt r6 rang giữa khái niệm và đặc điểm của hoàn cảnh thay đỗi cơ ban. Việc sử dụng từ nổi “va” cho 14 thấy phân định nghĩa bao gầm cả tác động lẫn đặc điểm được liệt kê bên dưới.

Dù phương pháp trên có thể nêu r6 toàn bộ đặc tính cơ ban của van để nhưng lại làm mất di tính tinh gon ma một khái niệm cần thể hiện. "Tiếp theo đỏ, Bộ nguyên tắc Luật Hợp đồng châu Âu (gọi tắt là PECL) được xây dựng bởi Uy ban châu Âu về Luật Hợp đồng quy định về hoan cảnh thay đổi cơ ban tại Điều 6.111 gồm 3 khoản với cụm từ là “Change of circumstances”, trong do, ghi nhận vẻ khái niệm và đặc điểm của thuật ngữ trên như sau “Nếu việc thực hiện hop ding trở nên quá mức khó khăn do hoàn cảnh thay đối, các bên buộc phải tién hàmh thương lượng để chính sửa hợp đồng hoặc chấm đứt hợp đồng. Ở đây, có thể hiểu, hoàn cảnh thay đổi cơ bản được định nghĩa 1a hoàn. cảnh khiến cho việc thực hiện hợp đồng trở nên quá mức khó khăn Định ngiia trên đã để cập đến hai khía cạnh la có sư thay đồi về hoàn cảnh thực hiện hợp đông.

của các bên va mức dé ảnh hưởng của việc hoàn cảnh có sư thay đôi đổi với việc thực hiện hợp đồng Co thể thay, cum từ “việc tực liện hop đồng trở nên quá: mức khô khăn" đã chỗt lại được bản chất hậu quả từ sự thay đổi của hoàn cảnh là tây ra ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc hiện thực hoá các quyền va ngiãa vụ của các bên trong quan hệ hop đông. Tuy nhiên, đó mới chỉ lả một khía canh tác đông của hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Ngoi khả năng thực hiện hợp đồng, hoàn cảnh. trên có khả năng gây ra thiệt hại đỗi với lợi ich các bén mong muốn đạt được khí giao kết hop đồng, đây là điều khát niệm trên chưa để cập tới.

Tiêp đến, tác giả Vũ Thị Lan Anh trong bai & “ Các vấn đẻ pháp I} đặt ra trong việc thực hiền hợp ông kiu hoàn cảnh thay đổi” đăng tai Tạp chí Nhà nước ‘va Pháp luật số 5/2016 có quan điểm về hoàn cảnh thay đổi cơ bản như sau: “Hodrt cảnh thay đối cơ bản là sự bién động một cách bắt thường các yéu tỗ ngoại c mà các bên đã dua vào dé dé giao kết hợp đồng. dẫn dén việc thực hiện hop L4 đã lý lết có nguy cơ gay thiệt hai nghiêm trong cho mội n+. Khái niệm trên đã Vil Thị Len Anh C016), Các vin đ áp tra hong vie thúc hận họp đẳng hoà cnh tuy i, Tap “Nà mắc và Pháp ade, 8 5016, 34 18 chi rõ được hoàn cảnh có sựthay đôi là hoàn cảnh gốc được các bén thiết lập khi giao kết hop đồng. Bên cạnh đó, khái niệm cũng đưa ra được tính chất của hoán.

cảnh thay đổi cơ bản lã sự "bắt thường” tức có thể hiểu ở đây hoàn cảnh thay đổi cơ ban diễn ra không nằm trong dự liệu ban đầu của các bên, xảy ra một cách bắt ngờ va bản chất của hoàn cảnh thay đỗi cơ ban là các yếu tổ ngoại cảnh tổn tại một cách khách quan.