Khảo Sát Hiện Trạng Đàn Bò H'Mông Và Đánh Giá Khả Năng Sinh Trưởng Của Bê Tại Huyện Pác Nặm, Bắc Kạn

Chuyên khảo phân tích Luận văn khảo sát hiện trạng đàn bò hmông và đánh giá khả năng sinh trưởng của các bê sinh ra từ, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngoan
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Huê Viên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Khảo sát hiện trạng đàn bò H'Mông và đánh giá khả năng sinh trưởng của các bê sinh ra từ đàn bò H'Mông hạt nhân nuôi tại huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích của đề tài
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu sự di truyền các tính trạng ở bò
• 1.2. Đặc điểm sinh trưởng của bò
• 1.2.1. Khái niệm sinh trưởng
• 1.2.2. Đặc điểm sinh trưởng, phát dục của bò
• 1.2.2.1. Quy luật sinh trưởng, phát dục theo giai đoạn
• 1.2.2.2. Quy luật sinh trưởng, phát dục không đồng đều
• 1.2.2.3. Quy luật sinh trưởng, phát dục theo chu kỳ
• 1.2.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của bò
• 1.2.3.1. Ảnh hưởng của di truyền
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Đánh giá hiện trạng đàn bò H’Mông nuôi tại tỉnh Bắc Kạn
• 2.6. Đánh giá một số chỉ tiêu sinh trưởng của đàn bò H'Mông hạt nhân. Đánh giá khả năng sinh trưởng của các bê sinh ra từ đàn bò hạt nhân
• 2.7. Phương pháp nghiên cứu
• 2.7.1. Phương pháp điều tra đánh giá hiện trạng chăn nuôi bò H'Mông
• 2.7.2. Quản lý đàn bò hạt nhân
• 2.7.3. Theo dõi khả năng sinh trưởng phát triển của đàn bê sinh ra
• 2.7.4. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá hiện trạng đàn bò H'Mông nuôi tại Bắc Kạn
• 3.2. Số lượng và cơ cấu đàn bò H'Mông của tỉnh Bắc Kạn
• 3.3. Khả năng sinh trưởng của bò H'Mông nuôi tại Bắc Kạn
• 3.4. Khả năng sinh sản của bò H'Mông nuôi tại Bắc Kạn
• 3.5. Bình tuyển, xếp cấp tổng hợp đàn bò H'Mông nuôi tại Bắc Kạn
• 3.6. Kết quả đánh giá một số chỉ tiêu sinh trưởng của đàn bò H'Mông hạt nhân nuôi tại huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn
• 3.6.1. Khối lượng đàn bò H’Mông hạt nhân
• 3.6.2. Kích thước một số chiều đo cơ thể đàn bò H’Mông hạt nhân
• 3.6.3. Đánh giá khả năng sinh trưởng của các bê sinh ra từ đàn bò cái hạt nhân ở các lứa đẻ theo dõi
• 3.6.4. Khối lượng cơ thể bê sinh ra từ đàn cái hạt nhân ở các lứa đẻ theo dõi
• 3.7. So sánh khối lượng cơ thể bê sinh ra từ đàn cái sinh sản và bê sinh ra từ đàn cái hạt nhân
• 3.8. Tốc độ sinh trưởng của bê sinh ra từ đàn cái hạt nhân ở lứa đẻ theo dõi thứ 3
• 3.9. Ảnh hưởng của khối lượng bò mẹ đến khối lượng bê con sinh ra từ đàn cái sinh sản và đàn cái hạt nhân trung bình ở 3 lứa đẻ
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỦA ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Khảo sát hiện trạng đàn bò H Mông

Nghiên cứu tập trung vào việc khảo sát đàn bò H'Mông tại huyện Pác Nặm, Bắc Kạn, nhằm đánh giá hiện trạng và chất lượng của đàn bò địa phương. Kết quả cho thấy, đàn bò H'Mông có số lượng giảm dần do tình trạng lai tạp và quản lý chưa hiệu quả. Đàn bò H'Mông được nuôi chủ yếu theo phương thức thả rông, dẫn đến tình trạng giao phối cận huyết và thoái hóa giống. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc bảo tồn và phát triển giống bò này cần có sự can thiệp của các biện pháp kỹ thuật và quản lý chặt chẽ hơn.

1.1. Số lượng và cơ cấu đàn bò

Kết quả khảo sát đàn bò cho thấy, số lượng bò H'Mông tại Bắc Kạn đang giảm dần. Cơ cấu đàn bò phân bố không đồng đều, với tỷ lệ bò cái chiếm ưu thế. Điều này ảnh hưởng đến khả năng sinh sản và duy trì đàn bò. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thiếu hụt bò đực chất lượng cao, dẫn đến tình trạng giao phối cận huyết và thoái hóa giống.

1.2. Đặc điểm sinh trưởng và sinh sản

Đánh giá sinh trưởng bê và khả năng sinh sản của bò H'Mông cho thấy, tốc độ sinh trưởng của bê chậm hơn so với các giống bò khác. Tuy nhiên, bò H'Mông có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và thức ăn khan hiếm tại vùng núi cao. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc cải thiện chế độ dinh dưỡng và quản lý đàn bò có thể nâng cao hiệu quả sinh sản và sinh trưởng của đàn bò.

II. Đánh giá sinh trưởng bê từ đàn bò hạt nhân

Nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá sinh trưởng bê sinh ra từ đàn bò hạt nhân được tuyển chọn tại huyện Pác Nặm, Bắc Kạn. Kết quả cho thấy, bê sinh ra từ đàn bò hạt nhân có tốc độ sinh trưởng và khối lượng cơ thể cao hơn so với bê từ đàn bò thông thường. Điều này chứng tỏ hiệu quả của việc tuyển chọn và quản lý đàn bò hạt nhân trong việc nâng cao chất lượng đàn bò địa phương.

2.1. Khối lượng và kích thước cơ thể bê

Kết quả đánh giá chất lượng bê cho thấy, bê sinh ra từ đàn bò hạt nhân có khối lượng cơ thể và kích thước lớn hơn so với bê từ đàn bò thông thường. Điều này chứng tỏ rằng, việc tuyển chọn đàn bò hạt nhân đã mang lại hiệu quả tích cực trong việc cải thiện chất lượng đàn bò.

2.2. Tốc độ sinh trưởng của bê

Nghiên cứu ghi nhận, tốc độ sinh trưởng của bê từ đàn bò hạt nhân cao hơn đáng kể so với bê từ đàn bò thông thường. Điều này cho thấy, việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật trong quản lý và chăm sóc đàn bò hạt nhân đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao năng suất chăn nuôi.

III. Phát triển chăn nuôi bò H Mông

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm phát triển chăn nuôi bò H'Mông tại huyện Pác Nặm, Bắc Kạn, bao gồm việc cải thiện quản lý đàn bò, nâng cao chất lượng thức ăn và áp dụng các biện pháp kỹ thuật trong chăn nuôi. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc bảo tồn và phát triển giống bò H'Mông không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen quý của địa phương.

3.1. Cải thiện quản lý đàn bò

Nghiên cứu đề xuất việc áp dụng các biện pháp quản lý đàn bò chặt chẽ hơn, bao gồm việc tuyển chọn bò đực chất lượng cao và quản lý giao phối để tránh tình trạng cận huyết. Điều này sẽ giúp duy trì và nâng cao chất lượng đàn bò H'Mông.

3.2. Nâng cao chất lượng thức ăn

Việc cải thiện chế độ dinh dưỡng cho đàn bò H'Mông được xem là yếu tố quan trọng trong việc nâng cao năng suất chăn nuôi. Nghiên cứu đề xuất việc sử dụng các loại thức ăn giàu dinh dưỡng và phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng núi cao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đàn bò H’Mông là một nguồn gen quý hiếm, có vai trò quan trọng trong phát triển chăn nuôi vùng núi cao phía Bắc Việt Nam, đặc biệt tại huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn. Theo điều tra, tổng đàn bò H’Mông tại tỉnh Bắc Kạn đạt khoảng 1.308 con, trong đó bê con chiếm 31,73%, bò cái sinh sản chiếm 27,60% và bò đực chiếm 10,78%. Tuy nhiên, hiện trạng đàn bò đang đối mặt với nguy cơ thoái hóa do tập quán chăn nuôi thả rông, tự do giao phối và thiếu quản lý giống nghiêm ngặt. Mục tiêu nghiên cứu nhằm khảo sát hiện trạng đàn bò H’Mông và đánh giá khả năng sinh trưởng của các bê sinh ra từ đàn bò hạt nhân nuôi tại huyện Pác Nặm trong giai đoạn từ tháng 8/2014 đến tháng 7/2015. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn, phát triển nguồn gen bò H’Mông, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng đàn bò địa phương, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững tại vùng núi cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết di truyền học số lượng và sinh trưởng phát dục của gia súc. Theo đó, tính trạng sinh trưởng và sinh sản của bò chịu ảnh hưởng bởi kiểu gen (G) và môi trường (E), được biểu diễn qua công thức:
$$P = G + E$$
Trong đó, cải tiến năng suất vật nuôi cần tác động đồng thời vào yếu tố di truyền và điều kiện môi trường. Sinh trưởng của bò được đánh giá qua các chỉ tiêu như sinh trưởng tích lũy, sinh trưởng tuyệt đối và sinh trưởng tương đối, phản ánh sự tăng khối lượng và kích thước cơ thể theo thời gian. Ngoài ra, các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng bao gồm di truyền, dinh dưỡng, chăm sóc quản lý, môi trường và tuổi, tầm vóc của bố mẹ. Đặc biệt, bò H’Mông là giống bò địa phương có khả năng thích nghi cao với điều kiện khí hậu lạnh, khan hiếm thức ăn vùng núi cao, có khối lượng trung bình con đực trưởng thành khoảng 382-388 kg, con cái 250-270 kg, với tỷ lệ thịt xẻ đạt trên 50%.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn trong khoảng thời gian từ tháng 8/2014 đến tháng 7/2015. Phương pháp điều tra nhanh nông thôn (PRA) được áp dụng, kết hợp thu thập số liệu thứ cấp từ các cơ quan quản lý địa phương và phỏng vấn trực tiếp người dân. Cỡ mẫu gồm đàn bò H’Mông đại trà và đàn bò hạt nhân đã được chọn lọc. Các chỉ tiêu sinh trưởng được đo bằng cách cân trực tiếp và đo các chiều cơ thể như cao vây, cao khum, dài thân chéo, vòng ngực, vòng ống. Khối lượng bò được tính theo công thức:
$$P(kg) = 90 \times (Vòng\ ngực)^2 (m) \times Dài\ thân\ chéo (m) \pm 5% $$
Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Minitab 14, sử dụng phương pháp thống kê sinh học và so sánh sai khác trung bình theo Tukey. Phương trình hồi quy được xây dựng để đánh giá ảnh hưởng của khối lượng bò mẹ đến khối lượng bê con.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ cấu đàn bò H’Mông tại Bắc Kạn: Tổng đàn 1.308 con, trong đó bê con chiếm 31,73%, bò cái sinh sản 27,60%, bò đực 10,78%. Tỷ lệ bò đực giống so với bò cái sinh sản là 1:15, phù hợp với tiêu chuẩn chăn nuôi. Tuy nhiên, việc sử dụng bò đực chưa được chọn lọc kỹ càng dẫn đến nguy cơ cận huyết và giảm chất lượng đàn.

2. Khả năng sinh trưởng của bò H’Mông: Bò đực trưởng thành có khối lượng trung bình 382-388 kg, bò cái 250-270 kg. Bê sơ sinh đực đạt 17-18 kg, cái 14-16 kg. Tốc độ tăng trọng bình quân của bê đực từ 18 đến 24 tháng đạt khoảng 50,3 kg/con, từ 24 đến 36 tháng đạt 50,2 kg/con. Bò H’Mông có tỷ lệ thịt xẻ trên 50%, tỷ lệ thịt tinh đạt 38-40%, cao hơn nhiều so với các giống bò địa phương khác.

3. Ảnh hưởng của khối lượng bò mẹ đến bê con: Phương trình hồi quy cho thấy khối lượng bò mẹ có ảnh hưởng tích cực đến khối lượng bê con sinh ra, đặc biệt ở các lứa đẻ thứ 2 và 3. Bê sinh ra từ bò mẹ hạt nhân có khối lượng cao hơn bê sinh ra từ bò mẹ sinh sản đại trà, với mức tăng trọng trung bình vượt khoảng 10-15%.

4. Tình trạng quản lý và chăm sóc: Đàn bò hạt nhân được nuôi nhốt, thức ăn chủ yếu cung cấp tại chuồng, tiêm phòng và tẩy giun định kỳ. Tuy nhiên, công tác quản lý giống và phối giống còn hạn chế, chưa có hệ thống chọn lọc và kiểm soát giao phối chặt chẽ, ảnh hưởng đến chất lượng đàn.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy đàn bò H’Mông tại Bắc Kạn có tiềm năng sinh trưởng và sản xuất thịt tốt, phù hợp với điều kiện tự nhiên vùng núi cao. Khối lượng và kích thước cơ thể của bò đực lớn hơn rõ rệt so với bò cái, phù hợp với đặc điểm sinh học của giống. Tỷ lệ bê con chiếm tỷ lệ cao trong đàn cho thấy khả năng sinh sản tương đối ổn định, tuy nhiên tỷ lệ bò già và bê non cũng chiếm tỷ trọng lớn, phản ánh sự thiếu cân đối trong cơ cấu đàn.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, tốc độ tăng trọng của bê H’Mông tương đương hoặc cao hơn một số giống bò địa phương khác, nhờ khả năng thích nghi tốt và chế độ chăm sóc tương đối phù hợp. Việc bê sinh ra từ bò mẹ hạt nhân có khối lượng cao hơn chứng tỏ hiệu quả của công tác chọn lọc và nhân giống, góp phần nâng cao chất lượng đàn.

Tuy nhiên, việc sử dụng bò đực chưa được chọn lọc kỹ càng và phương thức phối giống tự nhiên làm tăng nguy cơ cận huyết, ảnh hưởng tiêu cực đến sinh trưởng và sinh sản. Công tác quản lý giống cần được cải thiện để duy trì và phát triển nguồn gen quý này. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố cơ cấu đàn theo độ tuổi và giới tính, bảng so sánh khối lượng bê con theo nguồn gốc bò mẹ, giúp minh họa rõ nét các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác chọn lọc và quản lý giống: Thiết lập hệ thống quản lý đàn bò hạt nhân, áp dụng kỹ thuật phối giống có kiểm soát nhằm giảm thiểu cận huyết, nâng cao chất lượng di truyền. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể là các cơ quan thú y và nông nghiệp địa phương.

2. Nâng cao chế độ dinh dưỡng và chăm sóc: Cung cấp thức ăn giàu năng lượng và protein, đặc biệt trong giai đoạn bê con và bò sinh sản để tăng tốc độ sinh trưởng và cải thiện sức khỏe đàn. Thực hiện liên tục, chủ thể là người chăn nuôi và cán bộ kỹ thuật.

3. Đào tạo và nâng cao nhận thức người chăn nuôi: Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật chăn nuôi, quản lý giống, phòng chống dịch bệnh nhằm nâng cao trình độ và ý thức của người dân. Thời gian 6-12 tháng, chủ thể là các trung tâm khuyến nông và địa phương.

4. Phát triển mô hình chăn nuôi bền vững: Kết hợp chăn nuôi với bảo vệ môi trường, sử dụng nguồn thức ăn tại chỗ, áp dụng kỹ thuật nuôi nhốt kết hợp thả rông hợp lý để tối ưu hóa hiệu quả kinh tế và bảo tồn nguồn gen. Thời gian triển khai 2-3 năm, chủ thể là các tổ chức nghiên cứu và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành chăn nuôi: Cung cấp dữ liệu thực tiễn và cơ sở khoa học về giống bò H’Mông, phương pháp đánh giá sinh trưởng và sinh sản, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

2. Cán bộ kỹ thuật và quản lý nông nghiệp: Hỗ trợ xây dựng chính sách, chương trình phát triển giống bò địa phương, quản lý đàn và nâng cao năng suất chăn nuôi.

3. Người chăn nuôi và hợp tác xã chăn nuôi: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật, nâng cao hiệu quả sản xuất, bảo tồn và phát triển đàn bò H’Mông tại địa phương.

4. Các tổ chức phát triển nông nghiệp và bảo tồn nguồn gen: Là tài liệu tham khảo để thiết kế các dự án bảo tồn, phát triển giống bò bản địa, góp phần phát triển kinh tế vùng núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Bò H’Mông có đặc điểm gì nổi bật so với các giống bò khác?
   Bò H’Mông có khả năng chịu lạnh, kham khổ tốt, khối lượng trưởng thành lớn (đực 382-388 kg, cái 250-270 kg), tỷ lệ thịt xẻ cao trên 50%, phù hợp với điều kiện vùng núi cao.

2. Khả năng sinh trưởng của bê con từ bò mẹ hạt nhân như thế nào?
   Bê sinh ra từ bò mẹ hạt nhân có khối lượng cao hơn bê từ bò mẹ đại trà, tốc độ tăng trọng trung bình đạt khoảng 50 kg trong giai đoạn 18-36 tháng, cho thấy hiệu quả của công tác chọn lọc.

3. Tại sao cần quản lý giống và phối giống có kiểm soát?
   Phối giống tự nhiên không kiểm soát làm tăng nguy cơ cận huyết, giảm sức sinh trưởng và sinh sản, ảnh hưởng đến chất lượng đàn. Quản lý giống giúp duy trì nguồn gen tốt và nâng cao năng suất.

4. Chế độ dinh dưỡng ảnh hưởng thế nào đến sinh trưởng bò?
   Dinh dưỡng giàu năng lượng và protein giúp bò sinh trưởng nhanh, tăng trọng hiệu quả, cải thiện chất lượng thịt và sức khỏe đàn, đặc biệt quan trọng trong giai đoạn bê con và bò sinh sản.

5. Làm thế nào để bảo tồn và phát triển giống bò H’Mông bền vững?
   Cần kết hợp chọn lọc giống, quản lý giao phối, nâng cao chế độ chăm sóc, đào tạo người chăn nuôi và phát triển mô hình chăn nuôi thân thiện môi trường, đồng thời có chính sách hỗ trợ từ địa phương và nhà nước.

Kết luận

• Đàn bò H’Mông tại Bắc Kạn có cơ cấu đa dạng, bê con chiếm tỷ lệ cao, thể hiện khả năng sinh sản ổn định.
• Khả năng sinh trưởng của bò H’Mông và bê con đạt mức tốt, với khối lượng và kích thước phù hợp tiêu chuẩn giống.
• Khối lượng bò mẹ ảnh hưởng tích cực đến khối lượng bê con, đặc biệt ở các lứa đẻ sau.
• Công tác quản lý giống và phối giống cần được cải thiện để hạn chế cận huyết và nâng cao chất lượng đàn.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và chính sách hỗ trợ nhằm bảo tồn, phát triển nguồn gen bò H’Mông bền vững tại huyện Pác Nặm.

Next steps: Triển khai các chương trình chọn lọc giống, đào tạo kỹ thuật chăn nuôi, nâng cao chế độ dinh dưỡng và quản lý đàn trong vòng 1-3 năm tới.

Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và người chăn nuôi cần phối hợp chặt chẽ để bảo tồn và phát triển giống bò H’Mông, góp phần nâng cao giá trị kinh tế và phát triển nông nghiệp bền vững vùng núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu sự di truyền các tính trạng ở bò Cũng như các loài gia súc khác, đặc điểm di truyền các tính trạng chất lượng và số lượng trên bò cũng tuân theo các quy luật di truyền của Mendel. Các tính trạng như: màu sắc lông, da (trắng, đen, vàng) là những tính trạng chất lượng, còn các tính trạng như: tỷ lệ thụ thai, tỷ lệ đẻ, nhịp đẻ, tỷ lệ nuôi sống,.thuộc nhóm tính trạng số lượng, là những tính trạng do nhiều đôi gen quy định và chịu sự tác động của ngoại cảnh với nhiều mức độ khác nhau, (Nguyễn Văn Thiện,1995) [36].

Giá trị kiểu gen được ký hiệu là G (Genotype) và sai lệch môi trường được ký hiệu bằng E (Environment). Quan hệ này được biểu thị bằng công thức: P = G + E. Giá trị kiểu gen của tính trạng số lượng do nhiều gen có hiệu ứng nhỏ cấu tạo thành, các gen có hiệu ứng riêng biệt rất nhỏ, nhưng khi tập hợp nhiều gen sẽ có ảnh hưởng rõ rệt tới tính trạng nghiên cứu. Sai lệch môi trường của một quần thể bằng không, do đó giá trị trung bình kiểu hình bằng giá trị trung bình kiểu gen.

Muốn cải tiến năng suất của vật nuôi cần phải tác động cải tiến di truyền (G) bằng cách tác động vào hiệu ứng cộng gộp thông qua các biện pháp chọn lọc. Tác động về mặt môi trường bằng các cải tiến điều kiện chăn nuôi, nâng cao chất lượng thức ăn, cải tiến chuồng trại và các điều 4 kiện môi trường, tăng cường biện pháp thú y, tác động vào các hiệu ứng trội và át chế bằng các biện pháp lai tạo. Theo Nguyễn Văn Thiện (1995) [36], khi nghiên cứu di truyền các tính trạng số lượng người ta thường dùng các tham số thống kê mô tả cũng như xác định các mối tương quan phụ thuộc tuyến tính để đánh giá các tính trạng thể hiện ở các thế hệ sau. Đặc điểm sinh trưởng của bò 1.

Khái niệm sinh trưởng Gatner (1992) cho rằng quá trình sinh trưởng trước hết là kết quả của phân chia tế bào, tăng thể tích của các tế bào tạo nên sự sống. Theo Lee (1988) sự sinh trưởng bao giờ cũng phải có các quá trình: Tế bào phân chia, tăng thể tích và các chất giữa tế bào, trong đó hai quá trình đầu là quan trọng nhất. Như vậy, sự sinh trưởng của sinh vật phải thông qua ba quá trình: Phân chia tế bào để tăng số lượng tế bào; tăng thể tích tế bào; tăng thể tích giữa các tế bào (trích theo Trần Đình Miên và cs, 1992) [24]. Sinh trưởng là sự tăng thêm về khối lượng, kích thước, thể tích của từng bộ phận hay của toàn bộ cơ thể con vật (Đặng Vũ Bình, 2007) [6].

Quá trình sinh trưởng gắn liền với quá trình phát triển của cơ thể đó là sự hình thành các tổ chức, bộ phận mới, sự hoàn thiện tính chất và chức năng của các bộ phận trong cơ thể, đó là sự phát triển toàn diện của cơ thể cả về hình thái và chức năng trên cơ sở tính di truyền. Trần Cừ và cs,(1975) [9]. Đặc điểm sinh trưởng, phát dục của bò Cũng như các loài gia súc khác, sinh trưởng và phát dục của bò tuân thủ theo các quy luật chung, đó là quy luật sinh trưởng và phát dục theo giai đoạn, quy luật sinh trưởng và phát dục không đồng đều, quy luật sinh trưởng và phát dục có tính chu kỳ. Quy luật sinh trưởng, phát dục theo giai đoạn: Sinh trưởng và phát dục cùng diễn ra trong cơ thể trong sự phát triển chung không tách rời nhau, không mâu thuẫn với nhau, cùng tồn tại và hỗ trợ nhau cùng phát triển.

Quá trình sinh trưởng phát dục của cơ thể gia súc trải qua hai giai đoạn lớn, mỗi giai đoạn có một đặc thù về sinh trưởng và phát dục riêng. Giai đoạn trong thai (trong cơ thể mẹ): Theo Nguyễn Trọng Tiến và cs, (2001) [42], giai đoạn trong bào thai của bò được tính từ lúc trứng được thụ tinh tạo thành hợp tử cho đến khi con vật được sinh ra, thời gian này kéo dài khoảng 285 ngày và chia ra làm các thời kì. Đó là thời kì phôi thai (1 - 34 ngày); thời kì tiền thai (35 - 60 ngày); thời kì thai (61 - 285 ngày). Trong giai đoạn phôi thai này người ta lại chia ra thành các giai đoạn nhỏ hơn đó là: Thời kỳ phôi bắt đầu được tính từ khi trứng và tinh trùng gặp nhau tạo thành hợp tử cho đến lúc hình thành bào thai.

Thời kỳ này ở bò là 60 ngày; thời kỳ tiền thai thời gian được tính từ khi hợp tử bám chắc vào niêm mạc tử cung đến khi xuất hiện các nét đặc trưng về giải phẫu, sinh lý trao đổi chất của lá phôi như: ống tiêu hoá, ống tim, hệ thần kinh, màng treo ruột, giai đoạn này dinh dưỡng bắt đầu qua hệ tuần hoàn. Trong chăn nuôi gia súc cái mang thai ở thời kỳ này cần chú ý cung cấp đủ dinh dưỡng để gia súc mẹ đảm bảo dinh dưỡng cung cấp cho thai. (Nguyễn Tấn Anh và Nguyễn Duy Hoan, 1998) [3] Thời kỳ thai nhi: Thời gian của thời kỳ này tính từ khi kết thúc tiền thai đến khi con non được sinh ra. Thời kỳ này hình thành tứ chi miệng, móng, mắt, có lông ở da và đuôi sinh trưởng tuyệt đối cao nhất ở giai đoạn cuối thời kỳ này.

Thời kỳ này không nên cho mẹ ăn thức ăn có chứa kích tố, nhu cầu bào thai cao cần nuôi dưỡng tốt, hai tuần trước khi đẻ cho ăn tốt hơn, gia súc làm việc cho nghỉ khi gần đẻ từ 2 - 2,5 tháng trước khi đẻ. 6 Thai luôn sinh trưởng và phát dục tuỳ theo từng giai đoạn. Giai đoạn 60 ngày toàn bộ các cơ quan đã hình thành, hợp tử bình quân nặng 3 microgam và sau 60 ngày đạt 8-18 gam. Cường độ sinh trưởng của thai càng về cuối càng giảm đi nhiều nhưng khối lượng tuyệt đối tăng rất nhanh, nhất là từ tháng thứ 7 đến khi đẻ.

Thông thường khi thai được 5 tháng khối lượng dao động đạt từ 2 - 4 kg; ở 7 tháng khối lượng dao động từ 12 - 16 kg; khi đẻ ra khối lượng bê sơ sinh có thể đạt được 25 - 40 kg. Như vậy, trong 2 - 2,5 tháng cuối khối lượng của thai tăng 13 - 24 kg, tức là bằng 2/3 đến 3/4 khối lượng sơ sinh (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2006) [43]. - Giai đoạn ngoài thai (ngoài cơ thể mẹ) thời gian của giai đoạn này được tính từ khi con vật sinh ra cho đến khi con vật già cỗi và chết, giai đoạn này được chia làm bốn thời kỳ là: + Thời kỳ bú sữa: Được tính từ khi con vật sinh ra đến khi thôi bú, ở thời kỳ này con vật còn non chủ yếu sống dựa vào dinh dưỡng của mẹ (sữa mẹ). Ngoài sữa là nguồn thức ăn chính cần tập cho gia súc ăn sớm, ăn các thức ăn thực vật để bổ sung các chất dinh dưỡng cần thiết và tạo điều kiện kích thích bộ máy tiêu hoá phát triển và hoàn thiện dần.

Thời kỳ bú sữa của bê, nghé kéo dài 4 - 6 tháng; + Thời kỳ thành thục: Được tính từ khi cai sữa đến khi con vật có biểu hiện về tính dục, thời kỳ này dài ngắn khác nhau tuỳ thuộc vào loài và tính biệt. Đặc điểm của giai đoạn này là gia súc có tốc độ sinh trưởng nhanh và dinh dưỡng tách khỏi mẹ. + Thời kỳ trưởng thành: Ở thời kỳ này con vật đã phát triển hoàn thiện, hoàn chỉnh về mọi mặt con vật có khả năng sinh sản và sản xuất cao nhất, thời kì này hình thành lượng mỡ dự trữ bởi vậy tất cả bò nuôi hướng thịt đều khai thác con vật ở giai đoạn này, chỉ chọn lại đàn bò giống bổ sung cho đàn sinh sản để tiếp tục phát triển đàn bò hướng thịt. 7 + Thời kỳ già cỗi: Được tính tiếp theo kỳ trưởng thành đến khi con vật chết vì già, đặc điểm của giai đoạn này là khả năng sinh sản của gia súc cái giảm dần rồi mất hẳn, con đực không bị mất nhưng cũng bị giảm sức khoẻ và sức sản xuất.

Thời kỳ này bắt đầu sớm hay muộn phụ thuộc vào tuổi và điều kiện sống. Quy luật sinh trưởng, phát dục không đồng đều: Sự phát triển của vật nuôi không phải là lớn dần các cơ quan, bộ phận mà tuân theo quy luật sinh trưởng và phát dục không đồng đều. Điều này được biểu hiện rõ rệt ở sự thay đổi về tốc độ phát triển của các bộ phận theo độ tuổi: Bộ phận này phát triển mạnh ở độ tuổi này thì độ tuổi khác lại phát triển chậm, chính sự phát triển không đồng đều của các bộ phận theo tuổi như vậy đã tạo nên sự cân đối của cơ thể. Biểu hiện rõ nhất của sự phát triển không đồng đều là sự tăng khối lượng của cơ thể, tăng nhiều hay ít là sự cân bằng của các quá trình oxi hoá trong trao đổi chất, có giữ được nhiều ở một nhịp độ nào đó hay không.

Đồng thời cũng do sự chăm sóc nuôi dưỡng tốt hay không. Sự phát triển không đồng đều còn thể hiện ở thành phần hoá học của cơ thể gia súc. Ở bò thời kỳ bào thai trong tháng thứ nhất tăng 600 lần, tháng thứ 9 tăng 1,5 lần, khi sơ sinh tỷ lệ vật chất khô trong cơ thể là 25,81% còn lúc 6 tháng là 30,93% lúc 12 tháng tuổi là 36,25%. Sự phát triển không đồng đều còn biểu hiện ở khả năng thích ứng với ngoại cảnh khác nhau của cơ thể gia súc tuỳ theo từng độ tuổi sự thay đổi điều kiện sống ảnh hưởng rất lớn đến các hoạt động của con vật, trước tiên là hoạt động của thần kinh, từ đó ảnh hưởng đến quá trình trao đổi chất, làm cho chức năng cấu tạo của từng tế bào và các bộ phận cơ thể cũng thay đổi theo.

Quy luật sinh trưởng, phát dục theo chu kỳ Sự sinh trưởng phát dục của sinh vật nói chung và gia súc nói riêng không phải là tuyến tính. Sự tăng khối lượng thường diễn ra theo chu kỳ, 8 mỗi chu kỳ khoảng 12 ngày. Một số quá trình khác trong cơ thể cũng diễn ra theo nhịp điệu như chu kỳ động dục, sự đồng hóa và dị hóa. Quy luật ưu tiên các chất dinh dưỡng đối với sự phát triển của các cơ quan bộ phận theo thứ tự não, thần kinh trung ương, xương, cơ quan tiêu hóa, tổ chức cơ, tổ chức mỡ, khi các chất dinh dưỡng dư thừa thì tích lũy mỡ.