Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THỂ LOẠI DU KÝ 1. Giới thuyết một số khái niệm về thể du ký 1. Khái niệm du ký Ký là loại hình văn học có nhiều biến thể và một trong những biến thể của ký chính là du ký. Du ký là một thể loại văn học được biết đến và ưa chuộng ở nhiều quốc gia, dân tộc, nhờ vào những đặc điểm rất gần gũi với nhu cầu đời sống của con người.
Du ký trong tiếng Hán được viết là 遊記, 遊 (du) nghĩa là đi xa, rong chơi, đi ngắm nghía cho thỏa thích, 記 (ký) là ghi chép một sự việc gì đó để không quên. “Du ký” có nghĩa là sách chép các sự đã nghe, đã thấy trong khi đi chơi. Như vậy bản thân cách gọi tên của thể loại văn học cũng đã cho thấy được phần lớn đặc điểm cơ bản của thể loại đó. Trong tiếng Anh, du ký được gọi là “travel literature”, dùng để chỉ một thể loại văn học được lấy cảm hứng từ những chuyến đi đến những vùng đất mới, với nhiều lí do, mục đích khác nhau, từ những chuyến đi mang tính chất công cán, sự vụ cho đến những cuộc thám hiểm địa lý… Thuật ngữ “récit de voyage” trong tiếng Pháp cũng dùng để chỉ một thể loại văn học trong đó tác giả kể về một hay nhiều những chuyến đi, về những dân tộc mình đã gặp, những cảm xúc tự phát, những điều mắt thấy tai nghe.
Thể loại văn học này phải thể hiện được ấn tượng của người viết về những cuộc phiêu lưu, khám phá hoặc là chinh phục những miền đất mới. Thể loại này cũng thường được phóng tác thành các tác phẩm điện ảnh. Đối với các sử gia, du ký là một nguồn tư liệu lịch sử phong phú và quý giá. Một số quan niệm về thể du ký Về quan niệm du ký của các nhà nghiên cứu lí luận trong nước, chúng tôi nhận thấy cũng đã có những cách hiểu tương đối rõ ràng và cụ thể.
Trong Từ 9 điển tiếng Việt của Hoàng Phê (chủ biên), du ký được định nghĩa là “thể ký ghi lại những điều người viết chứng kiến trong chuyến đi chơi xa” [29, tr. Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) xem du ký là “một loại hình văn học thuộc loại hình kí mà cơ sở là sự ghi chép của bản thân người đi du lịch, ngoạn cảnh về những điều mắt thấy tai nghe của chính mình tại những xứ sở xa lạ hay những nơi ít người có dịp đi đến. Hình thức của du ký rất đa dạng, có thể là ghi chép, ký sự, nhật ký, thư tín, hồi tưởng miễn là mang lại những thông tin, tri thức và cảm xúc mới lạ về phong cảnh, phong tục, dân tình của xứ sở ít người biết đến” [12, tr. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử trong công trình Lí luận văn học, Tập 2: Tác phẩm và thể loại văn học cũng nhấn mạnh: “Du ký là thể loại ghi chép về vẻ kì thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời, những cảm nhận, suy tưởng của con người trong những chuyến du lịch, du ngoạn.
Du ký phản ánh, truyền đạt những nhận biết, những cảm tưởng, suy nghĩ mới mẻ của bản thân người du lịch về những điều mắt thấy tai nghe ở những xứ sở xa lạ, những nơi mọi người ít có dịp đi đến, chứng kiến” [39, tr. Sách Các thể văn chữ Hán Việt Nam của Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã định nghĩa du ký một cách chi tiết: “Văn du ký là loại văn được viết ra trong những chuyến đi, vừa để ghi lại hành trình, vừa để bày tỏ cảm xúc về những điều mắt thấy tai nghe. Đặc điểm của du ký là chuyên lấy việc mô tả thắng cảnh núi sông, phong vật làm đề tài, cách viết đa dạng, có thể miêu tả, có thể trữ tình, có thể nghị luận, và phải là chính tác giả ghi chép về chuyến đi của mình, miêu tả lại cảm thụ của bản thân trước non sông phong vật” [2, tr. Dịch giả Ngân Xuyên cũng nêu lên cách hiểu của mình: “(…) du ký là tất cả những ghi chép khi đến một nơi nào đó.
Và như thế thì hầu như ở mọi thời đại và mọi nền văn hóa đều có du ký. Tóm lại, đi và thấy cảnh và người, sự và việc, 10 rồi viết ra cảnh ấy người ấy, sự ấy việc ấy, kèm theo suy nghĩ, cảm xúc của mình, có khi còn là phân tích, khảo cứu, ấy là du ký” [19, tr. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn trong công trình Thể tài Du ký trên Nam Phong tạp chí (1917-1934) đã nói rõ hơn về du ký: “Thu hút vào địa hạt du ký có các sáng tác bằng thơ, phú, tụng và các bài văn xuôi theo phong cách ký, ký sự, phóng sự, ghi chép, khảo cứu, hồi ức về các chuyến đi, các điểm du lịch, các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, sinh thái, kiến trúc, mỹ thuật; thậm chí có thể liên quan tới nhiều phương diện của xã hội học, văn hoá học, khảo cổ học, dân tộc học và văn hoá - văn nghệ dân gian khác nữa…” [36, tr. Nhận xét Như vậy, từ các định nghĩa, các cách hiểu đã nêu trên của các nhà nghiên cứu, các nhà lí luận, từ quan niệm thể loại trong nước lẫn quan niệm của các nước trên thế giới, chúng tôi nhận thấy có một sự thống nhất cao trong cách hiểu và định nghĩa du ký như sau: Thứ nhất, du ký là một loại hình văn học thuộc loại hình ký.
Thứ hai, cơ sở của du ký là đi, xem và ghi chép. Thứ ba, mục đích của du ký là ghi lại những cảnh vật thiên nhiên và cuộc sống con người ở những vùng đất mới, đồng thời thể hiện tâm tư, tình cảm, những suy tư, chiêm nghiệm của bản thân người viết. Như vậy có thể thấy một điều rất đặc biệt ở thể loại du ký là sự hiện diện của hình tượng tác giả trong tác phẩm. Thứ tư, hình thức của du ký rất đa dạng.
Có thể nói du ký là sự kết hợp của rất nhiều thể loại bên trong một thể loại, kể cả những thể loại trong văn học và ngoài văn học. Và thứ năm, du ký chứa đựng một số lượng nội dung phong phú, không chỉ tái hiện lại cảnh vật, thiên nhiên, con người, mà còn cung cấp cho người đọc một khối lượng lớn các thông tin khoa học về điều kiện tự nhiên – xã hội của vùng đất được nhắc đến. 11 Tóm lại, du ký là một biến thể đặc biệt và khá năng động của thể loại ký. Mỗi tác phẩm du ký là một câu chuyện về cuộc hành trình của tác giả đến những vùng đất mới.
Tác phẩm du ký hấp dẫn người đọc bởi hình ảnh, thông tin, tri thức về nhiều lĩnh vực khác nhau ở những vùng đất mà bản thân người đọc chưa có dịp đi đến, hoặc đã từng có dịp ghé thăm cũng có thể ôn lại và mở rộng những trải nghiệm của mình thông qua chính những trải nghiệm của tác giả. Tuy nhiên, du ký không tồn tại đơn giản như một thể loại sách khảo cứu, địa lí hoặc những thể loại hướng dẫn kinh nghiệm du lịch, mà du ký còn mang trong mình tính chất văn học rất rõ rệt, thể hiện qua cách tư duy của tác giả về những điều mắt thấy tai nghe, những suy tư, trăn trở của chính bản thân người viết về nhiều vấn đề lịch sử, xã hội, số phận con người, vận mệnh quốc gia, dân tộc… Chính những điều đó đã tạo nên nét đặc biệt cho thể loại văn học này, một thể loại mà trong đó, xúc cảm thẩm mỹ nghệ thuật được thể hiện và hòa quyện cùng với tư duy khoa học tự nhiên.Khái quát về sự hình thành và phát triển của thể du ký 1. Thể du ký trên thế giới Du ký xuất hiện từ rất sớm trên thế giới. Một trong những tác phẩm du ký xuất hiện đầu tiên ở châu Âu là Description of Greece (Sự mô tả về Hy Lạp) của Pausanias vào thế kỷ thứ II sau Công Nguyên.
Du ký cũng là một thể loại khá phổ biến trong văn học Ả Rập thời trung cổ, tiêu biểu là những ghi chép chi tiết về cuộc hành trình quanh vùng Viễn Đông, Ấn Độ, châu Phi, miền Nam nước Nga, Ai Cập, Tây Ban Nha và các nước khác trên thế giới của hai nhà du hành Ibn Jubayr và Ibn Batutta. Tác giả của các tác phẩm du ký bao gồm nhiều đối tượng khác nhau trong xã hội, như các học giả, các nhà ngoại giao, các nhà truyền giáo, nhà thám hiểm hoặc cũng có thể là các thủy thủ. Tuy chỉ bước đầu thể hiện được một số đặc điểm cơ bản thể loại, nhưng các tác phẩm du ký đầu tiên cũng đã để lại những dấu ấn nhất định. 12 Tiếp sau đó, vào thời trung cổ, thể loại du ký đã trở nên phổ biến hơn trong triều đại nhà Tống (960-1279) của Trung Quốc.
Thể loại này được gọi là "văn học ghi lại các chuyến du hành” (Youji Wenxue), và thường được viết dưới dạng ký thuật, văn xuôi, tiểu luận và theo phong cách nhật ký. Du ký giai đoạn này đã có bước phát triển cao hơn trong việc mở rộng phạm vi phản ánh. Bên cạnh việc kết hợp rất nhiều thông tin địa lý và địa hình vào các tác phẩm, điển hình như du ký của các tác giả Fan Chengda (1126-1193) và Xu Xiake (1587- 1641), các tác giả du ký giai đoạn này còn lồng ghép vào đó những suy nghiệm, tranh luận về lý luận triết học và đạo đức, được thể hiện như một mục đích trung tâm của tác phẩm, trong số đó, nổi bật là tác phẩm Record of Stone Bell Mountain (Ghi chép về núi Đá Chuông) của nhà thơ và cũng là nhà chính khách nổi tiếng Su Shi (1037-1101). Thời kì Phục Hưng, văn học du ký bùng nổ bởi hai sự kiện quan trọng xảy ra đồng thời, đó là sự phát minh ra máy in và sự phổ biến về giấy khiến cho sách trở nên dễ tiếp cận hơn.
Bên cạnh đó, người châu Âu đã khám phá ra bờ biển châu Phi và sau đó là Tân thế giới, khơi lên cơn khát vàng dưới cơn khát hiểu biết.