Nghiên cứu khả năng áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cho ngành nhựa ở Việt Nam

Khóa luận phân tích khả năng áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cho ngành nhựa tại Việt Nam, hướng tới phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai
• Người hướng dẫn: TS. Đào Văn Hiền
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất khả năng áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cho ngành nhựa ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học chính quy
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan ngành nhựa ở Việt Nam
• 1.2. Ngành công nghiệp nhựa ở Việt Nam
• 1.3. Các vấn đề môi trường do rác thải nhựa ở Việt Nam
• 1.4. Tổng quan về kinh tế tuần hoàn và áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành nhựa trên thế giới
• 1.4.1. Khái niệm kinh tế tuần hoàn
• 1.4.2. Nội dung của kinh tế tuần hoàn
• 1.4.3. Nguyên tắc của kinh tế tuần hoàn
• 1.4.4. Lợi ích của kinh tế tuần hoàn trong phát triển bền vững
• 1.4.5. Kinh nghiệm quốc tế về áp dụng kinh tế tuần hoàn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp thu thập và kế thừa tài liệu
• 2.3. Phương pháp đánh giá tổng hợp
• 2.4. Phương pháp phỏng vấn và khảo sát thực địa
• 2.5. Phương pháp SWOT
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng bước đầu áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành nhựa ở Việt Nam
• 3.2. Tổng quan về văn bản quy phạm pháp luật trong quản lý chất thải nhựa ở Việt Nam
• 3.3. Nghiên cứu điển hình về bước đầu áp dụng kinh tế tuần hoàn của làng nghề tái chế nhựa Triều Khúc
• 3.4. Đánh giá khả năng áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành nhựa ở Việt Nam
• 3.5. Thách thức
• 3.6. Đề xuất các giải pháp thúc đẩy áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành nhựa ở Việt Nam
• 3.6.1. Cơ chế chính sách
• 3.6.2. Khoa học công nghệ
• 3.6.3. Giáo dục tuyên truyền nâng cao nhận thức
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Mô hình kinh tế tuần hoàn và ngành nhựa

Mô hình kinh tế tuần hoàn (KTTH) là một giải pháp hướng tới phát triển bền vững, đặc biệt trong ngành nhựa. Khác với mô hình kinh tế truyền thống, KTTH tập trung vào việc tái chế, tái sử dụng nguyên liệu, giảm thiểu chất thải nhựa và tối ưu hóa vòng đời sản phẩm. Tại Việt Nam, ngành nhựa đang đối mặt với thách thức lớn về ô nhiễm môi trường do lượng rác thải nhựa khổng lồ. Việc áp dụng KTTH không chỉ giúp giảm thiểu tác động môi trường mà còn thúc đẩy kinh tế xanh và tạo ra cơ hội phát triển mới cho ngành công nghiệp này.

1.1. Khái niệm và nguyên tắc của KTTH

KTTH là mô hình kinh tế khép kín, tập trung vào việc tái sử dụng nguyên liệu và giảm thiểu chất thải. Nguyên tắc cốt lõi bao gồm thiết kế sản phẩm bền vững, tối ưu hóa quy trình sản xuất và tăng cường tái chế. Điều này giúp giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và hạn chế ô nhiễm môi trường.

1.2. Lợi ích của KTTH trong ngành nhựa

Áp dụng KTTH trong ngành nhựa mang lại nhiều lợi ích, bao gồm giảm thiểu chất thải nhựa, tiết kiệm nguyên liệu và năng lượng, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững. Mô hình này cũng giúp các doanh nghiệp tăng cường khả năng cạnh tranh và đáp ứng các yêu cầu về chính sách môi trường.

II. Thực trạng ngành nhựa tại Việt Nam

Ngành nhựa Việt Nam đang phát triển nhanh chóng, với tốc độ tăng trưởng trung bình 11,6% mỗi năm. Tuy nhiên, sự phát triển này đi kèm với những thách thức lớn về môi trường, đặc biệt là vấn đề chất thải nhựa. Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có lượng rác thải nhựa lớn nhất thế giới, với khoảng 1,83 triệu tấn/năm. Việc quản lý và xử lý rác thải nhựa chưa hiệu quả đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến hệ sinh thái và sức khỏe con người.

2.1. Cơ cấu ngành nhựa

Ngành nhựa Việt Nam được chia thành bốn mảng chính: nhựa bao bì, nhựa dân dụng, nhựa xây dựng và nhựa kỹ thuật. Trong đó, nhựa bao bì chiếm tỷ trọng lớn nhất, đóng góp 35% giá trị sản xuất. Các sản phẩm nhựa được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, từ tiêu dùng đến công nghiệp.

2.2. Vấn đề môi trường

Rác thải nhựa đang trở thành vấn đề nghiêm trọng tại Việt Nam. Phần lớn rác thải nhựa không được tái chế, dẫn đến ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí. Việc xử lý rác thải nhựa chủ yếu bằng phương pháp chôn lấp và đốt, gây ra nhiều tác động tiêu cực đến hệ sinh thái và sức khỏe con người.

III. Khả năng áp dụng KTTH tại Việt Nam

Việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành nhựa tại Việt Nam là cần thiết để giải quyết các vấn đề môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Tuy nhiên, quá trình này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng. Các giải pháp như tăng cường công nghệ nhựa, cải thiện chính sách môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng là những yếu tố then chốt để thực hiện thành công KTTH.

3.1. Thách thức

Việc áp dụng KTTH tại Việt Nam gặp nhiều thách thức, bao gồm thiếu hụt công nghệ tái chế hiện đại, hạn chế về nguồn lực tài chính và nhận thức còn thấp về lợi ích của KTTH. Ngoài ra, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu cũng là một rào cản lớn.

3.2. Giải pháp

Để thúc đẩy KTTH, cần xây dựng các chiến lược phát triển cụ thể, bao gồm đầu tư vào công nghệ nhựa tiên tiến, hoàn thiện chính sách môi trường và tăng cường giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng. Các doanh nghiệp cũng cần chủ động tham gia vào quá trình tái chế và tái sử dụng nhựa.

IV. Tương lai của ngành nhựa tại Việt Nam

Việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn sẽ mở ra nhiều cơ hội cho ngành nhựa tại Việt Nam, hướng tới một tương lai ngành nhựa bền vững và thân thiện với môi trường. Các doanh nghiệp cần chủ động thay đổi mô hình sản xuất, tăng cường sử dụng nguyên liệu tái chế và đầu tư vào công nghệ tiên tiến. Đồng thời, sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức quốc tế sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy KTTH.

4.1. Cơ hội phát triển

KTTH không chỉ giúp giảm thiểu tác động môi trường mà còn tạo ra cơ hội kinh tế mới cho ngành nhựa. Các doanh nghiệp có thể tận dụng nguồn nguyên liệu tái chế để giảm chi phí sản xuất và tăng cường khả năng cạnh tranh.

4.2. Định hướng chiến lược

Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, ngành nhựa cần xây dựng các chiến lược phát triển dài hạn, tập trung vào việc áp dụng KTTH và tăng cường hợp tác quốc tế. Điều này sẽ giúp ngành nhựa Việt Nam hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong nền kinh tế tuyến tính truyền thống, quy trình vận hành diễn ra theo chu trình một chiều: khai thác tài nguyên, sản xuất, tiêu dùng và thải bỏ. Mô hình này đang dẫn đến sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, gia tăng ô nhiễm môi trường và làm trầm trọng thêm tình trạng biến đổi khí hậu. Để giải quyết những bất cập này, việc chuyển dịch sang mô hình kinh tế tuần hoàn (KTTH) – một chu trình khép kín nhằm kéo dài vòng đời vật liệu, giảm thiểu tiêu hao nguyên liệu sơ cấp và hạn chế phát thải – trở thành xu hướng tất yếu trong phát triển bền vững trên phạm vi toàn cầu.

Tại Việt Nam, ngành công nghiệp nhựa có tốc độ tăng trưởng nhanh nhưng đang đối mặt với áp lực lớn về nguyên liệu và ô nhiễm môi trường. Dù diện tích lãnh thổ đứng thứ 68 trên thế giới, Việt Nam lại đứng thứ 4 thế giới về lượng rác thải nhựa phát sinh với khoảng 1,83 triệu tấn/năm. Mức tiêu thụ nhựa bình quân đầu người tăng mạnh từ 3,8 kg/năm (năm 1990) lên 41,3 kg/năm (năm 2018), cùng với hơn 30 tỷ túi nilon bị thải bỏ mỗi năm. Đáng chú ý, ngành sản xuất nhựa trong nước phụ thuộc tới 80% vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu (chỉ tự chủ khoảng 20%, trong đó PE và PP chỉ đáp ứng 15%, PET 30%, PVC 50%), khiến giá thành sản xuất chịu rủi ro lớn từ biến động giá dầu mỏ và than đá thế giới. Do đó, việc nghiên cứu áp dụng KTTH cho ngành nhựa là yêu cầu cấp thiết nhằm tái sinh nguồn nguyên liệu, giảm ô nhiễm và nâng cao năng lực tự chủ kinh tế.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Mai đặt ra 3 nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định thực trạng phát triển và các vấn đề môi trường do rác thải nhựa gây ra tại Việt Nam.
2. Đánh giá khả năng áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cho ngành nhựa ở Việt Nam thông qua phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức.
3. Đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm thúc đẩy và nâng cao hiệu quả áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cho ngành nhựa tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn rõ ràng:

• Đối tượng nghiên cứu: Mô hình kinh tế tuần hoàn và khả năng áp dụng mô hình này vào ngành công nghiệp nhựa.
• Phạm vi nghiên cứu: Ngành công nghiệp nhựa Việt Nam, trong đó tập trung chuyên sâu vào nhóm nhựa nhiệt dẻo (PE, PP, PVC, PS, PET...) do tính chất có thể tái chế nhiều lần; đồng thời khu biệt vào 2 khâu trọng tâm trong chuỗi tuần hoàn là Quản lý chất thải và Tái chế, sử dụng lại chất thải. Nghiên cứu khảo sát thực địa được thực hiện điển hình tại làng nghề tái chế nhựa Triều Khúc (huyện Thanh Trì, Hà Nội) vào tháng 5/2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các định nghĩa học thuật chuẩn mực và các khung pháp lý hiện hành:

• Khung lý thuyết về KTTH: Kế thừa định nghĩa của Ellen MacArthur Foundation (2012), UNIDO (2017), Geissdoerfer và cộng sự (2017), ISPONRE và Dự thảo Luật Bảo vệ Môi trường (BVMT) sửa đổi. KTTH được xác định là hệ thống phục hồi và tái tạo thông qua thiết kế chủ động, giảm thiểu việc khai thác tài nguyên và đóng kín các vòng luân chuyển vật liệu.
• 5 nguyên tắc cốt lõi của KTTH: (1) Thiết kế để tái sử dụng; (2) Khả năng linh động nhờ sự đa dạng; (3) Sử dụng năng lượng từ các nguồn vô tận; (4) Tư duy hệ thống; (5) Vận hành trên nền tảng sinh học theo quy tắc phân tầng.
• Khung chính sách và pháp luật Việt Nam: Rà soát hệ thống văn bản quản lý chất thải gồm Nghị định 38/2015/NĐ-CP, Thông tư 36/2015/TT-BTNMT, Thông tư 41/2015/TT-BTNMT, Quyết định 491/QĐ-TTg (Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp CTR đến năm 2025, tầm nhìn 2050), Quyết định 1746/QĐ-TTg (Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý rác thải nhựa đại dương đến năm 2030), Chiến lược BVMT Quốc gia đến 2020 tầm nhìn 2030, Chiến lược Quốc gia về tăng trưởng xanh và Chỉ thị 08/CT-BYT về giảm thiểu chất thải nhựa y tế.
• Kinh nghiệm quốc tế: Tổng hợp và phân tích mô hình quản lý, tái chế nhựa từ các quốc gia tiên phong như Na Uy (mô hình cược hoàn tiền đạt tỷ lệ tái chế 97% chai nhựa qua tổ chức Infinitum), Bỉ (công cụ Ecolizer và Sự kiện xanh), Hà Lan (chiến lược KTTH 2050 theo cách tiếp cận từ dưới lên), Đức (Luật Quản lý chất thải và chu trình khép kín 1996 theo cách tiếp cận từ trên xuống), Liên minh Châu Âu (EU), Trung Quốc (Luật Xúc tiến KTTH 2009), Mỹ (tiếp cận dựa vào thị trường), Nhật Bản (Luật Xã hội dựa trên tái chế 2002) và Singapore (sáng kiến Closing the Waste Loop và cơ chế EPR).

Để thực hiện đề tài, tác giả đã sử dụng các phương pháp và cách tiếp cận nghiên cứu sau:

• Phương pháp thu thập và kế thừa tài liệu: Tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Môi trường, Hiệp hội Nhựa Việt Nam (VPA), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), IUCN và các công trình khoa học chuyên ngành.
• Phương pháp đánh giá tổng hợp: Phân loại, so sánh, kiểm chứng độ tin cậy và xử lý thống kê các nguồn dữ liệu kinh tế - kỹ thuật của ngành nhựa.
• Phương pháp khảo sát thực địa và phỏng vấn: Thực hiện khảo sát trực tiếp ngày 24/5/2020 tại làng nghề tái chế nhựa Triều Khúc (xã Tân Triều, Thanh Trì, Hà Nội), phỏng vấn bán cấu trúc các chủ cơ sở thu mua, phân loại và sơ chế nhựa phế liệu.
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT: Xác định các yếu tố nội tại (Điểm mạnh - Điểm yếu) và các yếu tố bên ngoài (Cơ hội - Thách thức) tác động đến quá trình chuyển đổi sang KTTH của ngành nhựa Việt Nam.
• Cách tiếp cận nghiên cứu: Kết hợp đồng thời 4 cách tiếp cận: tiếp cận thể chế, tiếp cận quốc tế, tiếp cận chuỗi giá trị và tiếp cận liên ngành.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN

Chương 1 phác thảo bức tranh toàn cảnh về ngành công nghiệp nhựa Việt Nam, thực trạng ô nhiễm rác thải nhựa và khung lý thuyết cùng kinh nghiệm quốc tế về KTTH:

• Quy mô và cơ cấu ngành nhựa Việt Nam: Ngành nhựa có hơn 3.300 doanh nghiệp đang hoạt động, tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 11,6%/năm trong giai đoạn 2012–2017 (vượt trội so với mức tăng trưởng 3,9% của ngành nhựa toàn cầu). Phân bố địa lý tập trung lớn nhất tại miền Nam (54%), tiếp theo là miền Bắc (37%) và miền Trung (9%).

Phân khúc sản phẩm	Tỷ trọng giá trị sản xuất	Tỷ trọng số lượng doanh nghiệp	Đặc điểm thị trường và sản phẩm
Nhựa bao bì	35%	41%	Giá trị gia tăng thấp; chiếm 66% kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành; thị trường chính là Mỹ, Nhật Bản, EU.
Nhựa vật liệu xây dựng	24%	24%	Bao gồm ống nước, khung cửa, thanh profile; gắn liền với tốc độ phát triển hạ tầng và bất động sản.
Nhựa gia dụng	22%	20%	Doanh nghiệp nội địa chiếm 90% thị phần phân khúc bình dân; phân khúc cao cấp do doanh nghiệp FDI nắm giữ.
Nhựa kỹ thuật/công nghệ cao	19%	15%	Phục vụ công nghiệp lắp ráp ô tô, xe máy, linh kiện điện tử và thiết bị y tế.

• Áp lực môi trường từ rác thải nhựa: Rác thải nhựa chiếm khoảng 8–12% trong tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam. Riêng Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh mỗi ngày thải ra khoảng 80 tấn nhựa và túi nilon. Ô nhiễm nhựa xuất hiện nghiêm trọng trên nhiều lĩnh vực: môi trường biển (80% rác thải nhựa trên biển bắt nguồn từ đất liền); y tế (chất thải nhựa chiếm 10–45% tổng chất thải y tế phát sinh); nông nghiệp (vỏ thuốc bảo vệ thực vật, màng phủ nilon khó phân hủy) và du lịch (trung bình khách lưu trú thải 1,2 kg rác/ngày đêm, khách không lưu trú thải 0,5 kg rác/ngày).
• Hệ thống hóa lý luận KTTH: Phân tích bản chất của việc chuyển dịch từ mô hình tuyến tính sang chu trình khép kín, phân loại nhựa nhiệt dẻo và nhựa nhiệt rắn, làm rõ bài học chuyển giao chính sách và công nghệ từ các quốc gia phát triển.

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương này trình bày chi tiết cơ sở phương pháp luận, tiêu chí lựa chọn đối tượng và công cụ phân tích:

• Xác lập đối tượng và phạm vi nghiên cứu trọng tâm vào chuỗi giá trị nhựa nhiệt dẻo.
• Quy trình thu thập và xử lý tài liệu từ các cơ quan quản lý nhà nước và viện nghiên cứu chuyên ngành.
• Thiết kế phương pháp khảo sát thực địa tại làng nghề Triều Khúc: xác định đối tượng phỏng vấn là chủ hộ kinh doanh phế liệu, cơ sở nghiền/tạo hạt nhựa nhằm thu thập dữ liệu về khối lượng xử lý, giá thành mua bán và công nghệ sơ chế.
• Xây dựng quy trình 4 bước phân tích SWOT ứng dụng cho quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế của ngành nhựa.

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Chương 3 tập trung phân tích kết quả nghiên cứu thực tế, đánh giá khả năng áp dụng KTTH và đề xuất hệ thống giải pháp:

• Nghiên cứu điển hình làng nghề tái chế nhựa Triều Khúc: Làng Triều Khúc (Thanh Trì, Hà Nội) có gần 3.000 hộ dân với 70% số hộ tham gia thu gom rác thải; trong đó có khoảng 200 hộ chuyên làm nghề tái chế nhựa (tập trung tại xóm Lẻ và xóm Án), thu hút khoảng 1.000 lao động. Hoạt động chủ yếu là thu gom, phân loại, bóc nhãn, rửa, nghiền nhỏ và tạo hạt nhựa tái sinh sơ cấp. Khối lượng thu mua mỗi cơ sở dao động từ vài tạ đến vài tấn/ngày. Giá thu mua nhựa phế liệu khoảng 8.000 VNĐ/kg, sau khi nghiền nhỏ bán ra với giá 15.000 VNĐ/kg. Hoạt động này góp phần tuần hoàn vật liệu nhưng gây ô nhiễm môi trường nước và không khí do công nghệ thủ công và thiếu hạ tầng xử lý nước thải.
• Thực trạng sáng kiến KTTH tại doanh nghiệp: Việc áp dụng KTTH chủ yếu mới dừng lại ở các doanh nghiệp có vốn đầu tư lớn và liên minh doanh nghiệp, tiêu biểu như sáng kiến Zero Waste to Nature của Unilever và Coca-Cola, cùng sự ra đời của Tổ chức Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Vietnam) gồm 9 công ty hàng đầu cam kết thúc đẩy mô hình 3R (Reduce - Reuse - Recycle).
• Phân tích ma trận SWOT ngành nhựa trong chuyển đổi KTTH:

Yếu tố phân tích	Nội dung chi tiết
Điểm mạnh (Strengths)	- Tốc độ tăng trưởng ngành cao (11,62%/năm); sản phẩm có thị trường tiêu thụ rộng lớn. - Nguồn lao động dồi dào, chi phí nhân công rẻ (lương trung bình 147 USD/tháng năm 2018, thấp hơn 22% so với mức trung bình Đông Nam Á; chi phí nhân công chỉ chiếm 9% cơ cấu chi phí sản xuất). - Nguồn phát sinh phế liệu lớn (18.000 tấn/ngày), giá nguyên liệu phế thải thấp. - Đã hình thành mạng lưới thu gom phi chính thức (đồng nát, ve chai) và các làng nghề tái chế lâu đời (Minh Khai, Phan Bôi, Triều Khúc, Vô Hoạn...).
Điểm yếu (Weaknesses)	- Hệ thống thể chế, pháp lý về KTTH chưa hoàn thiện; thiếu chính sách ưu đãi riêng cho nhựa tái sinh. - Công nghệ tái chế tại các cơ sở, làng nghề còn thô sơ, lạc hậu, gây ô nhiễm thứ cấp. - Chất lượng và mẫu mã sản phẩm nhựa tái chế chưa cao, khó cạnh tranh với sản phẩm từ nhựa nguyên sinh. - Doanh nghiệp tái chế quy mô vừa và nhỏ khó tiếp cận nguồn vốn để đổi mới máy móc. - Phụ thuộc tới 80% nguyên liệu nhập khẩu, chịu rủi ro biến động giá nguyên liệu hóa thạch.
Cơ hội (Opportunities)	- Học hỏi kinh nghiệm và tiếp nhận chuyển giao công nghệ tái chế, thiết kế bao bì từ các nước đi trước. - Tiết giảm chi phí sản xuất: nguyên liệu chiếm 70–71% chi phí ngành nhựa, nếu sử dụng 35–50% nhựa tái chế có thể giảm hơn 15% chi phí sản xuất. - Xu hướng tiêu dùng xanh, gia tăng nhu cầu sử dụng nhựa sinh học (dự báo tăng trưởng 15–35%/năm) và bao bì thân thiện môi trường. - Thị trường nội địa quy mô lớn với hơn 90 triệu dân và tốc độ đô thị hóa nhanh.
Thách thức (Threats)	- Áp lực gia tăng dân số và đô thị hóa làm khối lượng rác thải nhựa phát sinh vượt quá năng lực xử lý. - Cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp ngoại có vốn lớn và công nghệ hiện đại (ví dụ: Tập đoàn Srithai Superware của Thái Lan đầu tư 20 triệu USD xây dựng nhiều nhà máy tại Việt Nam). - Thẩm quyền, trách nhiệm quản lý rác thải giữa các bộ, ngành và địa phương còn chồng chéo, chưa rõ ràng. - Hệ thống pháp luật môi trường đang trong giai đoạn chuyển đổi, chưa theo kịp tốc độ phát triển công nghệ.

• Hệ thống 4 nhóm giải pháp thúc đẩy KTTH:
  1. Cơ chế, chính sách: Đưa định hướng KTTH vào chủ trương của Đảng; xây dựng hành lang pháp lý, quy chuẩn kỹ thuật rõ ràng; tích hợp quy định KTTH vào Luật BVMT sửa đổi hoặc nghiên cứu ban hành luật riêng về KTTH; phân định minh bạch thẩm quyền quản lý giữa các bộ ngành.
  2. Kinh tế và tài chính: Cung cấp các gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ doanh nghiệp và cơ sở làng nghề đổi mới công nghệ tái chế; đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư xã hội hóa; đẩy mạnh hợp tác quốc tế để tranh thủ nguồn tài trợ cho các dự án thí điểm chuyển đổi mô hình kinh doanh tuần hoàn.
  3. Khoa học và công nghệ: Khuyến khích nghiên cứu và ứng dụng công nghệ nhiệt phân (pyrolysis) và công nghệ đốt rác phát điện; nghiên cứu vật liệu sinh học thay thế nhựa dùng một lần; ứng dụng thành tựu Cách mạng công nghiệp 4.0 vào quản lý, phân loại và giám sát chuỗi tái chế.
  4. Giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức: Đưa nội dung phân loại rác và tác hại của rác thải nhựa vào chương trình giáo dục từ cấp mầm non đến đại học; phát động phong trào giảm thiểu đồ nhựa dùng 1 lần trong cộng đồng và đoàn thể; xây dựng cổng thông tin điện tử chính thống phổ biến các mô hình KTTH tiêu biểu.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện về hiện trạng kỹ thuật và kinh tế của ngành nhựa Việt Nam:

• Xác lập bức tranh định lượng về ngành nhựa: tốc độ tăng trưởng 11,62%/năm, quy mô hơn 3.300 doanh nghiệp, cơ cấu phân bố theo vùng và phân khúc sản phẩm, cùng tỷ lệ nhập siêu nguyên liệu lên tới 80%.
• Làm rõ cấu trúc của hệ thống tái chế chất thải phi chính thức thông qua khảo sát thực địa tại làng nghề Triều Khúc, ghi nhận chi tiết về biên độ giá mua bán (8.000 VNĐ/kg mua vào, 15.000 VNĐ/kg bán ra) và quy trình sơ chế nhựa phế liệu tại hộ gia đình.
• Thiết lập ma trận SWOT chi tiết, làm rõ lợi ích kinh tế cụ thể: việc tận dụng 35–50% nhựa tái chế giúp doanh nghiệp giảm hơn 15% tổng chi phí sản xuất (vốn có chi phí nguyên liệu chiếm 70–71%).
• Đóng góp về mặt giải pháp: Đề xuất mô hình chuyển đổi tuần hoàn dựa trên 4 trụ cột đồng bộ (Chính sách - Kinh tế - Công nghệ - Giáo dục), cung cấp cơ sở dữ liệu và tài liệu tham khảo cho việc xây dựng các chính sách quản lý chất thải rắn và kinh tế tuần hoàn chuyên ngành tại Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài:
  • Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào nhóm nhựa nhiệt dẻo và 2 công đoạn cuối vòng đời (quản lý chất thải, tái chế), chưa phân tích sâu công đoạn thiết kế sinh thái (eco-design) và sản xuất xanh ở thượng nguồn chuỗi cung ứng.
  • Khảo sát thực địa mới chỉ tiến hành tại một điểm nghiên cứu điển hình là Làng nghề Triều Khúc (Hà Nội), chưa thực hiện khảo sát diện rộng tại các làng nghề tái chế nhựa lớn khác như Minh Khai (Hưng Yên) hay Vô Hoạn (Nam Định) cũng như các nhà máy tái chế quy mô công nghiệp hiện đại.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Nghiên cứu cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) áp dụng cụ thể cho từng loại bao bì nhựa tại Việt Nam.
  • Xây dựng bộ tiêu chí và chỉ số định lượng đánh giá mức độ tuần hoàn (Circular Indicators) cho các doanh nghiệp sản xuất và tái chế nhựa.
  • Nghiên cứu đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) đối với các sản phẩm nhựa tái sinh so với nhựa nguyên sinh và nhựa phân hủy sinh học.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên cao học: Chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Môi trường, Kinh tế Tài nguyên và Quản trị Kinh doanh tham khảo về phương pháp phân tích SWOT, phương pháp tiếp cận chuỗi giá trị và kinh nghiệm quốc tế trong phát triển kinh tế tuần hoàn.
• Nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách: Cung cấp số liệu thực chứng và cơ sở lý luận phục vụ việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, quy định trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và các hướng dẫn kỹ thuật quản lý rác thải nhựa.
• Doanh nghiệp ngành nhựa và đơn vị tái chế: Tham khảo bức tranh cơ cấu chi phí, tiềm năng cắt giảm giá thành khi sử dụng nguyên liệu tái sinh và định hướng đầu tư công nghệ xử lý sạch hơn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đề tài lại giới hạn phạm vi nghiên cứu ở nhóm nhựa nhiệt dẻo mà không nghiên cứu nhựa nhiệt rắn?
Nhựa nhiệt dẻo (như PE, PP, PVC, PS, PET) có đặc tính làm mềm và nóng chảy dưới tác dụng của nhiệt độ, có thể ép khuôn và tái chế lặp lại nhiều lần mà không làm thay đổi bản chất hóa học; nhóm này chiếm tới 75% cơ cấu sử dụng chất dẻo toàn cầu. Ngược lại, nhựa nhiệt rắn (Epoxy, Melamine, Phenolic...) sau khi đóng rắn không thể nóng chảy hay tái chế lại thành sản phẩm mới, do đó không phù hợp với mục tiêu tái chế tuần hoàn vật liệu trong phạm vi khóa luận.

2. Thực trạng nguồn nguyên liệu đầu vào của ngành công nghiệp nhựa Việt Nam hiện nay như thế nào?
Ngành nhựa Việt Nam đang phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu khi sản xuất trong nước mới chỉ đáp ứng được khoảng 20% tổng nhu cầu (80% còn lại phải nhập khẩu). Trong nước chưa tự chủ sản xuất được các loại nhựa cơ bản: PE và PP mới đáp ứng được 15%, PET đáp ứng 30% và PVC đáp ứng 50%. Sự phụ thuộc này khiến ngành nhựa chịu rủi ro cao trước biến động giá dầu mỏ và thị trường quốc tế.

3. Hoạt động tái chế nhựa tại làng nghề Triều Khúc được vận hành ra sao theo ghi nhận của tác giả?
Tại làng Triều Khúc, có khoảng 200 hộ tham gia tái chế nhựa sơ cấp với 1.000 lao động. Quy trình thực hiện gồm: thu mua nhựa phế liệu (vài tạ đến vài tấn/ngày/cơ sở với giá khoảng 8.000 VNĐ/kg) $\rightarrow$ sơ chế (phân loại, bóc nhãn, rửa sạch) $\rightarrow$ xay nhỏ hoặc tạo hạt $\rightarrow$ bán lại cho các cơ sở ép khuôn với giá khoảng 15.000 VNĐ/kg. Hoạt động này chủ yếu dùng công nghệ thủ công và làm phát sinh lượng lớn nước thải chưa xử lý ra môi trường.

4. Khóa luận nêu các công nghệ xử lý chất thải nhựa tiên tiến nào cần được ưu tiên áp dụng?
Tác giả đề xuất lựa chọn 2 công nghệ tối ưu: công nghệ nhiệt phân (pyrolysis) để tái chế rác thải nhựa thành các sản phẩm năng lượng xanh, và công nghệ đốt rác phát điện nhằm thu hồi năng lượng, giảm thể tích chôn lấp và giảm ô nhiễm môi trường tại các khu đô thị và khu công nghiệp.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Mai đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về kinh tế tuần hoàn và phản ánh bức tranh thực trạng ngành nhựa Việt Nam với tốc độ tăng trưởng cao nhưng chịu nhiều rủi ro về phụ thuộc 80% nguyên liệu nhập khẩu và ô nhiễm rác thải nghiêm trọng. Thông qua phân tích SWOT và khảo sát thực địa làng nghề Triều Khúc, nghiên cứu khẳng định tiềm năng kinh tế - môi trường lớn từ việc tuần hoàn nhựa phế liệu và đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về cơ chế chính sách, công cụ kinh tế, công nghệ xử lý và giáo dục nhận thức. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị khoa học và thực tiễn cho công tác quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và định hướng phát triển bền vững ngành nhựa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan ngành nhựa ở Việt Nam Nhựa là thuật ngữ chung để chỉ một loại vật liệu dẻo tổng hợp hay bán tổng hợp được dử dụng phổ biến ở tất cả các lĩnh vực.Vật liệu nhựa là một hợp chất hữa cơ được chế tạo từ dầu mỏ và các nguyên liệu như xenlulozo, than đá hay khí tự nhiên. Nhựa bao gồm nhựa nhiệt dẻo và nhựa nhiệt rắn: - Nhựa nhiệt dẻo là nhựa có thể làm mềm, nóng chảy dưới tác dụng của nhiệt độ, khi nguội sẽ đóng rắn lại. Khi mềm có có thể ép khuôn và có hình dạng mới khi nguội, quá trình này có thể lặp lại nhiều lần mà đặc tính của nó không thay đổi.

Các loại nhựa dẻo phổ biến bao gồm PolyEthylen và dẫn xuất của chúng (HDPE, LDPE, LLDPE), PolyPropylen, PolyStyren và PonyVinyl Clorua [14]. - Nhựa nhiệt rắn là hợp chất cao phân tử có khả năng chuyển sang trạng thái không gian ba chiều dưới tác dụng của nhiệt độ hay các phản ứng hóa học nhưng sau đó không nóng chả hay hòa tan được nữa, không thể tái chế thành các sản phẩm khác như nhự nhiệt dẻo. Các loại nhựa nhiệt rắn phổ biến là nhựa Epoxy, Melamine, Phenolic, Polyurethane và Urea [14]. Nhựa nhiệt dẻo với những đặc tính hóa lý nổi trội hơn và có giá thành thấp hơn do đó chiếm lĩnh 75% trong cơ cấu sử dụng chất dẻo toàn cầu, được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực.

Trong cơ cấu sử dụng nhựa nhiệt dẻo, PE và PP là nhựa được sử dụng nhiều nhất chiếm khoảng trên 60% tổng lượng nhựa nhiệt dẻo, được ứng dụng để sản xuất bao bì, màng bọc,. chiếm 15% tổng lượng nhựa nhiệt dẻo là nhựa PVC chủ yếu được sử dụng làm ống dẫn hay các sản phẩm dân dụng như giày dép,. Các loại nhựa khác chiếm khoảng 22% tổng lượng nhựa nhiệt dẻo. Vì nhiệt rắn không thể tái chế như nhựa nhiệt dẻo và đa số các sản phẩm nhựa được sản xuất bằng nhựa nhiệt dẻo do đó trong phạm vi khóa luận của mình em xin phép chỉ trình bày về nhựa nhiệt dẻo.

3 Hình 1: Tỷ trọng sử dụng chất dẻo và nhựa nhiệt dẻo [14] 1. Ngành công nghiệp nhựa ở Việt Nam Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, ngành nhựa hiện tại có khoảng hơn 3.300 doanh nghiệp đang hoạt động. Trong đó các doanh nghiệp sản xuất trong mảng nhựa bao bì chiếm tỷ trọng lớn nhất với 41% trong cơ cấu tương đương với khoảng 1. Các doanh nghiệp hoạt động trong hai mảng là nhựa xây dựng và nhựa dân dụng chiếm lần lượt 24% và 20% trong tổng số các doanh nghiệp ngành nhựa Việt Nam[13].

Theo khu vực địa lý, các doanh nghiệp ngành nhựa tập trung chủ yếu ở khu vực miền Nam với khoảng 54% số doanh nghiệp đang hoạt động tại khu vực này. Khu vực miền Bắc và miền Trung tập trung lần lượt 37% và 9% phân bố của các doanh nghiệp ngành nhựa[13]. Nguyên nhân các doanh nghiệp ngành nhựa tập trung chủ yếu ở khu vực miền Nam và khu vực miền Bắc là vì đây là hai khu vực trọng điểm kinh tế nơi tập trung đông dân cư cũng như các doanh nghiệp sản xuất và chế biến đồ uống, thực phẩm. Miền Bắc 37% Miền Trung 54% Miền Nam 9% Hình 2: Cơ cấu doanh nghiệp ngành nhựa theo vùng địa lý So với các ngành công nghiệp khác thì ngành công nghiệp nhựa ở nước ta vẫn còn khá mới và non trẻ tuy nhiên lại là một trong các ngành công 4 nghiệp có tốc độ tăng trưởng tương đối nhanh so với nền kinh tế nói chung.

Trong giai đoạn từ 2012 đến 2017, ngành nhựa Việt Nam tăng trưởng trung bình 11,6% một năm nhanh hơn so với mức tăng trưởng 3,9% của ngành nhựa thế giới và nhanh hơn so với mức tăng trưởng GDP bình quân khoảng 6,2% của Việt Nam trong cùng giai đoạn [13]. Các sản phẩm đầu ra của ngành nhựa Việt Nam được ứng dụng trong rất nhiều các lĩnh vực khác nhau từ tiêu dùng, thương mại cho đến xây dựng, lắp ráp,… và được phân chia làm bốn mảng chính là các sản phẩm nhựa bao bì, nhựa dân dụng, nhựa xây dựng và nhựa kỹ thuật. Hình 3: Cơ cấu ngành nhựa Việt Nam [13] - Nhựa bao bì: Đây là dòng sản phẩm có giá trị gia tăng thấp nhưng lại chiếm tới 35% giá trị sản xuất và tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu xuất khẩu sản phẩm nhựa của Việt Nam. Ngành hàng tiêu dùng trong nước tăng trưởng tốt nhờ nhu cầu mua sắm, tiêu dùng của dân cư gia tăng là yếu tố then chốt giúp ngành nhựa bao bì đảm bảo đầu ra vững chắc.

Bao bì nhựa là một ngành giao nhau giữa hai ngành Nhựa và Bao bì. Ngành bao bì nhựa có thể được phân loại thành: + Bao bì mềm, phục vụ chủ yếu cho ngành thực phẩm + Chai lọ nhựa đóng hộp phục vụ chủ yếu cho lĩnh vực nước giải khát + Bao bì cứng: Theo báo cáo của Hiệp hội Nhựa Việt Nam (VPA), 66% giá trị xuất khẩu nhựa hàng năm của Việt Nam là nhựa bao bì. Nhựa bao bì cũng là mặt hàng nhựa xuất khẩu chủ yếu của ngành nhựa Việt Nam, các thị trường chính bao gồm Mỹ, Nhật Bản, EU. 5 - Nhựa vật liệu xây dựng: Chiếm 24% giá trị sản xuất, bao gồm các sản phẩm như ống nước, khung cửa chính, cửa sổ.

Nhờ thị trường bất động sản đang hồi phục và các hoạt động xây dựng dân dụng, hạ tầng gia tăng với nhiều dự án có quy mô lớn và vốn đầu tư cao, đặc biệt là các dự án về xây dựng nhà xưởng và cơ sở hạ tầng phục vụ công nghiệp, hạ tầng giao thông, nâng cấp đường bộ… nên thị trường tiêu thụ VLXD được kỳ vọng sẽ được mở rộng mạnh mẽ với tiềm năng cao. - Nhựa gia dụng: Chiếm khoảng 22 % giá trị sản xuất, bao gồm các sản phẩm gia dụng như nội thất, tủ, đĩa, đồ chơi, và giầy dép. Các công ty trong nước chủ yếu tập trung sản xuất nhóm sản phẩm này, nhưng thường có biên lợi nhuận thấp, trong khi các công ty có vốn đầu tư nước ngoài tập trung ở phân khúc sản phẩm cao cấp, có giá trị và biên lợi nhuận cao. Trong những năm gần đây, các sản phẩm nhựa gia dụng Việt Nam chiếm tới 90% thị phần nội địa và tập trung ở phân khúc bình dân.

- Nhựa công nghệ cao: Chiếm 19% giá trị sản xuất, bao gồm các sản phẩm như phụ tùng nhựa, dùng tron g lắp ráp ô-tô, xe máy, thiết bị y tế và trang thiết bị dùng trong công nghiệp composite. Theo FAO, 1,8 triệu tấn là lượng nhựa được phát hành tại Việt Nam mỗi năm. Người Việt tiêu thụ hơn 41 kg nhựa/năm. Tiêu thụ nhựa bình quân đầu người tại Việt Nam đã tăng mạnh mỗi năm từ 3,8 kg lên 41,3 kg/người trong thời gian 1990-2018.

Việt Nam ước tính sử dụng và thanh lý hơn 30 tỷ túi nilon mỗi năm. Theo báo cáo của Hiệp hội nhựa, năm 2015, Việt Nam sản xuất và tiêu thụ khoảng 5 triệu tấn nhựa nguyên liệu chủ yếu là nhập khẩu, Việt Nam phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu vì nguồn nguyên liệu trong nước không đủ đáp ứng nhu cầu, chưa tự chủ sản xuất được PE, PP đáp ứng được 15%, PET là 30% và PVC là 50% nhu cầu trong nước [14]. Nguyên liệu nhựa trong nước sản xuất được chỉ đáp ứng được khoảng 20% tổng nhu cầu, 80% còn lại phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Việc nhập siêu nguyên liệu khiến doanh nghiệp trong nước khó chủ động do biến động giá của các nguyên liệu hóa thạch như dầu mỏ, than đá vì những nguồn nguyên liệu này chiếm tới 80% giá thành của sản phẩm nhựa [14].

Việc biến động giá hay tăng giảm khả năng cung - cầu sẽ ảnh hưởng tới các doanh nghiệp trong ngành trở ngại cho sự tăng trưởng của ngành nhựa Việt Nam. Các vấn đề môi trường do rác thải nhựa ở Việt Nam Ngành công nghiệp nhựa phát triển tất yếu sẽ gây nên tình trạng ô nhiễm rác thải nhựa. Theo Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới IUCN mỗi năm có khoảng 8 triệu tấn rác thải nhựa đổ ra biển. Rác thải nhựa trên biển có nguồn gốc chủ yếu là từ đất liền (khoảng 80%), phần còn lại là đổ thải trực tiếp ra biển.

Rác thải nhựa là vấn đề của toàn cầu, đặc biệt đối với nước có bờ biển dài như nước ta vấn đề ô nhiễm môi trường do rác thải nhựa lại càng trở nên nghiêm trọng, ảnh hưởng tới toàn bộ hệ sinh thái. Theo Greenhub Việt Nam với khoảng 30 triệu tấn rác thải được tạo ra hàng năm và chỉ 10% trong số đó được thu hồi để tái sử dụng hoặc tái chế và là một trong 5 nước gây ô nhiễm rác thải nhựa nhiều nhất [22]. Các sản phẩm nhựa sau khi sử dụng như đồ nhựa một lần như túi nilon, chai nhựa, ống hút, hộp xốp đựng đồ ăn hay các sản phẩm nhựa khác như thau chậu, đồ chơi, bàn ghế nhựa. Theo đánh giá của Bộ Tài nguyên và Môi trường, ước tính trung bình mỗi gia đình Việt Nam hàng ngày sử dụng khoảng 1kg túi nilon một tháng, lượng chất thải nhựa và túi nilon ở Việt Nam hiện vẫn ở mức rất cao, chiếm khoảng 8-12% trong chất thải rắn sinh hoạt.

Nếu trung bình 10% số lượng chất thải nhựa và túi nilon không được tái sử dụng mà thải bỏ hoàn toàn, lượng chất thải nhựa và túi nilon thải bỏ ở Việt Nam sẽ xấp xỉ 2,5 triệu tấn/năm [11]. Thống kê chưa đầy đủ, chỉ riêng hai thành phố lớn là Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, trung bình mỗi ngày thải ra môi trường khoảng 80 tấn nhựa và túi nilon, con số này không ngừng tăng lên [11]. Nhựa là một hợp chất cao phân tử và khó phân hủy sẽ phải mất hàng trăm thậm chí là hàng nghìn năm để có thể phân hủy hết, các nhà khoa học cảnh báo, nếu không có sự tác động bởi nhiệt độ cao của ánh sáng mặt trời, phải mất từ 500-1.000 năm mới có thể phân hủy được 1 túi nilon. Theo báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc năm 2018: “Mỗi năm thế giới sử dụng 500 tỷ túi nhựa và khoảng 40% nhựa được sản xuất dùng để đóng gói.

Lượng rác thải nhựa do con người thải ra đủ để phủ kín 4 lần diện tích bề mặt Trái đất, trong đó có 13 triệu tấn rác nhựa trôi nổi trên các đại dương”. Theo tính chất của từng loại nhựa có thể phân loại ra [1]: - Nhựa LDPE: bao bì đựng hàng tiêu dùng, thực phẩm, tên gọi chung là túi nilon, chai truyền dịch, xi lanh tiêm. - Nhựa HDPE: Vỏ chai nước khoáng, nước giải khát, dầu ăn.