CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Vài nét về trường THPT chuyên ở Việt Nam 1. Hoàn cảnh ra đời của các trường THPT chuyên Tháng 9 năm 1965, Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng đã kí quyết định thành lập khối chuyên đầu tiên, đó là khối chuyên Toán đặt tại khoa Toán trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Một năm sau, lớp chuyên Toán thuộc Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội ra đời.
Sau đó khối chuyên lý, chuyên tin và một số khối chuyên khác cũng lần lượt được mở ra tại các trường đại học lớn về khoa học cơ bản, đồng thời ở một số trường THPT cũng bắt đầu thành lập các lớp chuyên Toán. Từ năm 1986, hệ thống THPT chuyên bắt đầu được thiết lập rộng rãi tại các tỉnh thành. Đến nay, tất cả các tỉnh thành trong cả nước đều có ít nhất một trường THPT chuyên. Hệ thống trường THPT chuyên ở nước ta hiện nay gồm 2 hệ: + Các trường chuyên trực thuộc đại học (trước đây là các trường chuyên cấp quốc gia), tiến hành tuyển sinh trong cả nước.
+ Các trường chuyên trực thuộc các Sở Giáo dục và Đào tạo (trường chuyên của tỉnh/Thành phố), chỉ tuyển sinh trong nội hạt của tỉnh/thành phố đó. Mục đích thành lập các trường chuyên Mục đích ban đầu khi thành lập hệ thống trường chuyên mà Đảng và Nhà nước cũng như các nhà khoa học khởi xướng (Lê Văn Thiêm, Hoàng Tuỵ, Tạ Quang Bửu, Nguỵ Như Kon Tum…) mong đợi là phát hiện và phát triển các tài năng đặc biệt xuất sắc trong các lĩnh vực khoa học cơ bản nhằm tạo nguồn đào tạo đội ngũ những cán bộ khoa học kĩ thuật xuất sắc để xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Cùng với sự phát triển của xã hội, mục tiêu của các trường THPT chuyên cũng thay đổi để phù hợp với thời kì đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đất nước. Theo quy chế tổ chức và hoạt động của các trường THPT chuyên năm 2012, mục tiêu của các trường chuyên trong giai đoạn hiện nay là “phát hiện các học sinh có tư chất thông minh, đạt kết quả xuất sắc trong học tập và phát triển năng khiếu của các em về một số môn học trên cơ sở đảm bảo giáo dục phổ thông toàn diện; giáo dục các em thành người có lòng yêu nước, tinh thần vượt khó, tự hào, tự tôn dân tộc; có khả năng tự học, nghiên cứu khoa học và sáng tạo; có sức khoẻ tốt để tiếp tục đào tạo thành nhân tài đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
Một số kết quả đạt được của các trường chuyên cho đến nay ở Việt Nam Ngay từ những khoá đầu tiên, hệ thống các lớp chuyên đã đạt được mục đích mà Đảng và Nhà nước đề ra, đó là tạo nguồn đào tạo ra đội ngũ những nhà khoa học tài năng, những cán bộ lãnh đạo chủ chốt. Tính đến nay, đã có rất nhiều tiến sĩ khoa học như GS.TSKH Trần Văn Nhung – Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, GS.TSKH Đào Trọng Thi – Uỷ viên Trung ương Đảng, Giám đốc Đại Học Quốc Gia Hà Nội, GS.TSKH Ngô Bảo Châu….đều từng là học sinh của các trường chuyên, khối chuyên. Trải qua hơn 50 năm, hệ thống trường chuyên đã trở thành cái nôi đào tạo học sinh giỏi các bộ môn văn hoá. Các trường THPT chuyên luôn dẫn đầu khối THPT của tỉnh nhà.
Trong kì thi Olympic quốc tế các môn Toán, Lí, Hoá, Tin, thành viên của đội tuyển hầu hết là các học sinh đến từ các trường chuyên, khối chuyên. Ví dụ như tính từ năm 1986 đến nay, trong số các học sinh tham dự kì thi Olympic Vật lí Quốc Tế chỉ có 01 học sinh không phải là học sinh chuyên. Số huy chương vàng (HCV) đã đạt được ở Môn Toán: 60 HCV; Môn Lí: 31; Môn Hoá: 22 HCV đều là của các học sinh chuyên. Trong kì thi Học sinh giỏi cấp quốc gia các môn văn hoá, các lớp chuyên thuộc trường chuyên của tỉnh là nòng cốt của các đội tuyển của tỉnh.
Một số 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com môn khoa học tự nhiên như Toán, Lí, Hoá gần như các năm đều có 100% thành viên đội tuyển học sinh giỏi cấp quốc gia là học sinh của trường THPT Chuyên. Trong kì thi THPT quốc gia (trước đây là kì thi tốt nghiệp và thi Đại học), các trường Chuyên luôn giữ được vị trí đứng đầu trong top 200 trường THPT có điểm thi Đại học cao nhất Việt Nam. Hầu hết các thủ khoa đều là học sinh của các trường THPT chuyên. Một số đặc điểm của học sinh THPT chuyên lí Trước khi vào được các lớp chuyên lí, học sinh phải trải qua kì thi tuyển.
Những học sinh giỏi, có năng khiếu về môn Vật lí mới đỗ được vào các lớp chuyên lí. Chính vì thế, học sinh chuyên lí có các đặc điểm sau: - Kiến thức Vật lí vững vàng, sâu sắc và có tính hệ thống, nắm vững bản chất của các hiện tượng Vật lí. - Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng và năng lực tư duy Vật lí tốt (biết phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá …) - Khả năng quan sát, nhận xét các hiện tượng tự nhiên, có khả năng vận dụng linh hoạt, mềm dẻo, sáng tạo những kiến thức cơ bản vào các tình huống khác nhau kể cả những tình huống mới. Có thể nhìn nhận một vấn đề dưới nhiều góc độ.
- Biết tìm con đường hay nhất, ngắn nhất để trình bày các vấn đề và có khả năng diễn đạt những ý tưởng của mình một cách chính xác, ngắn gọn, có logic. - Năng lực thực hành và kĩ năng tiến hành thí nghiệm vật lí tốt. Biết nhận xét hiện tượng và phân tích kết quả thí nghiệm để rút ra kiến thức mới. Có năng lực về phương pháp nghiên cứu khoa học và biết cách dùng thực nghiệm để kiểm chứng lại lí thuyết.
- Có lòng say mê đặc biệt với môn Vật lí, có năng lực sáng tạo, có sức khỏe tốt, có tính kiên trì bền bỉ để có thể học tập, nghiên cứu trong một thời gian dài. Có khả năng tự học, tự hoàn thiện kiến thức và biết tổng hợp các yếu tố để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt được kết quả mong muốn. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Có kiến thức văn hoá nền tảng vững chắc bổ trợ như Toán, Hoá học, Sinh học, Ngoại ngữ, Tin học, Ngữ văn và một số kiến thức văn hoá nền ở các môn Địa lí, Lịch sử, vv… 1. Cơ sở lý luận về dạy học theo quan điểm hiện đại 1.
Khái niệm về hoạt động dạy học Theo quan điểm hiện đại, hoạt động dạy học là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể, bao gồm hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh nhằm thực hiện mục đích giáo dục là hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh. Dạy học là một hoạt động tương tác có tính đặc thù, trong đó hoạt động dạy và hoạt động học phải được thực hiện đồng thời với cùng một nội dung và hướng tới cùng một mục đích, nếu hai hoạt động này bị tách rời thì hoạt động dạy học sẽ bị phá vỡ. Học tập không có giáo viên sẽ trở thành tự học, giảng dạy không có học sinh sẽ trở thành độc thoại. Bản chất của hoạt động dạy Trong dạy học, giáo viên đóng vai trò là chủ thể của hoạt động giảng dạy, xây dựng và thực thi kế hoạch giảng dạy bộ môn, tổ chức cho học sinh hoạt động và học tập với mọi hình thức, chỉ dẫn giúp đỡ học sinh học tập rèn luyện đồng thời kiểm tra và giáo dục học sinh trong mọi phương diện.
Vậy bản chất của hoạt động dạy chính là hoạt động lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của giáo viên để đạt được mục đích giáo dục. Bản chất của hoạt động học Bản chất của hoạt động học chính là hoạt động nhận thức tích cực và phức tạp của học sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo của loài người để tạo ra sự phát triển tâm lí, ý thức, nhân cách ở chính chủ thể đó. Học sinh là chủ thể của hoạt động học, chủ thể có ý thức, chủ động, tích cực và sáng tạo trong nhận thức và rèn luyện nhân cách. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động học hướng vào biến đổi, phát triển bản thân của chính chủ thể hoạt động là học sinh, làm biến đổi năng lực, phẩm chất người học, không làm thay đổi tri thức loài người.
Mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học Hoạt động dạy và hoạt động học là hai mặt của hoạt động dạy học, luôn gắn bó không thể tách rời, tác động qua lại bổ sung cho nhau, thống nhất biện chứng với nhau, quyết định lẫn nhau, thâm nhập vào nhau tạo thành một hoạt động chung nhằm phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh. Bản chất của quá trình dạy học Quá trình dạy học là một quá trình nhận thức độc đáo của học sinh. Quá trình dạy học không phải là quá trình tìm ra cái mới cho nhân loại mà chủ yếu là sự tái tạo những tri thức của loài người đã tạo ra, trong đó quá trình nhận thức của học sinh không diễn ra theo con đường mò mẫm, thử và sai như quá trình nhận thức nói chung của loài người, mà diễn ra theo con đường đã được khám phá, được nhà xây dựng chương trình, nội dung dạy học. Vì vậy, trong một thời gian nhất định, học sinh có thể lĩnh hội khối lượng tri thức rất lớn một cách thuận lợi.
Quá trình dạy học là một chỉnh thể toàn vẹn thống nhất được tạo nên bởi các thành tố như: mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, giáo viên, học sinh và môi trường giáo dục. Các thành tố này có mối quan hệ mật thiết, chặt chẽ với nhau theo nhiều tầng bậc ở nhiều cấp độ khác nhau. Bản chất của quá trình dạy học được thể hiện thông qua mối quan hệ tương tác giữa giáo viên và học sinh. Dạy học là toàn bộ những hoạt động chung của thầy và trò trong đó thầy giữ vai trò chủ đạo còn trò giữ vai trò chủ động, độc lập, tích cực, sáng tạo lĩnh hội tri thức nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ dạy học.
[13] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm về năng lực 1. Khái niệm chung về năng lực Tuỳ theo bối cảnh và mục đích sử dụng mà năng lực thường được biểu đạt theo các cách khác nhau. Trong mỗi cách hiểu đều có những thuật ngữ tương ứng.